Vì sao canxi trong thai kỳ lại quyết định nền móng xương của trẻ suốt cuộc đời?

1. Bộ xương của trẻ được hình thành như thế nào ngay từ trong bụng mẹ?

Thưa BS, ngay từ rất sớm trong thai kỳ, hệ xương của thai nhi đã bắt đầu hình thành và phát triển liên tục cho đến khi chào đời. BS có thể chia sẻ rõ hơn: quá trình phát triển cơ - xương - khớp của thai nhi diễn ra như thế nào, và toàn bộ “nền móng” này được xây dựng từ nền tảng nào ạ?

ThS.BS Mai Quang Huỳnh Mai - Phó Trưởng khoa Dinh dưỡng tại Bệnh viện Nhi Đồng 2 trả lời: Con người, cũng như tất cả các vi sinh vật, động vật và thực vật khác, đều tuân theo một chu trình gọi là vòng đời. Vòng đời của con người bắt đầu từ khi được sinh ra, sau đó lớn lên, trưởng thành, bước vào giai đoạn trung niên và cuối cùng là già đi. Trong đó, giai đoạn mang thai chính là giai đoạn khởi đầu cho một vòng đời mới.

Trong suốt quá trình mang thai, em bé được hình thành và phát triển đầy đủ các hệ cơ quan ngay từ trong bụng mẹ. Đến khoảng 9 tháng 10 ngày, trẻ sẽ chào đời. Bộ xương của thai nhi được hình thành từ một lớp tế bào gọi là tế bào trung mô. Đây là loại tế bào gốc đa năng, có khả năng biệt hóa để tạo thành hệ xương, hệ sụn cũng như nhiều hệ cơ quan khác trong cơ thể.

Quá trình biệt hóa của tế bào trung mô để hình thành xương diễn ra theo hai cách. Với nhóm xương dẹt, chẳng hạn như xương vùng đầu, mặt, cổ hay xương sọ mặt, tế bào trung mô sẽ biệt hóa trực tiếp thành mô xương. Ngược lại, đối với nhóm xương dài như xương cánh tay, xương cẳng chân, xương đùi hoặc xương cột sống, cơ thể sẽ trải qua một bước trung gian. Cụ thể, trước tiên sẽ hình thành một khung sụn, đóng vai trò như một “khuôn mẫu” định hình cho cấu trúc xương về sau.

Từ khung sụn này, cơ thể dần dần đưa các chất khoáng lắng đọng vào bên trong, từng bước chuyển sụn thành xương và hình thành nên bộ xương hoàn chỉnh. Ưu điểm của quá trình này là khung sụn đóng vai trò như một khuôn định hình sẵn, giúp xương của trẻ phát triển dài ra theo đúng cấu trúc, vừa được kiểm soát chặt chẽ, vừa đảm bảo độ vững chắc nhưng vẫn giữ được tính linh hoạt cần thiết.

2. 1000 ngày đầu đời - nền tảng quyết định hệ xương và trí não suốt cuộc đời

Thông tin y học ngày nay dễ dàng tiếp cận giúp các mom hầu như đều biết đến khái niệm “1.000 ngày đầu đời” quyết định chiều cao và sức khỏe xương của trẻ sau này. Trong đó, 280 ngày thai kỳ chính là chặng đầu tiên và quan trọng nhất. Vậy bác sĩ có thể chia sẻ rõ hơn:

- Trong giai đoạn vàng này, những dưỡng chất nào giữ vai trò then chốt cho hệ xương khớp của con?

- Và canxi - dưỡng chất trọng yếu thường được nhắc đến khi nói về xương - thực sự đứng ở vị trí nào trong việc xây dựng nền móng xương vững chắc cho trẻ ngay từ trong bụng mẹ?

ThS.BS Mai Quang Huỳnh Mai trả lời: Khái niệm “1000 ngày đầu đời” đã được nhắc đến từ rất lâu, được tính từ thời điểm thụ thai cho đến khi trẻ tròn 2 tuổi. Đây được xem là giai đoạn vàng, có vai trò quyết định trong việc định hình sức khỏe của một con người trong suốt cuộc đời về sau. Trong giai đoạn này, hệ xương chính là nền móng quan trọng, song song với sự phát triển của trí não.

Canxi được biết đến là vật liệu chính để xây dựng cấu trúc xương. Khoảng 99% lượng canxi trong cơ thể tập trung tại xương và răng. Tuy nhiên, dù giữ vai trò trung tâm, canxi không thể hoạt động độc lập mà cần sự phối hợp của nhiều yếu tố khác để hình thành một khung xương hoàn chỉnh cho trẻ.

Trước hết là “dàn giáo” của bộ xương, hay còn gọi là khung collagen. Khung collagen này gồm hai thành phần chính là protein và vitamin C. Protein là thành phần cơ bản cấu tạo nên tế bào và tạo nên khung collagen, trong khi vitamin C tham gia hỗ trợ quá trình hình thành cấu trúc này. Nếu thiếu một trong hai yếu tố trên, khung collagen sẽ trở nên lỏng lẻo và yếu ớt.

Nhóm yếu tố thứ hai hỗ trợ cho quá trình tạo xương là nhóm tham gia vào quá trình “bê tông hóa” bộ xương. Khi đã có khung xương, cơ thể cần bổ sung các khoáng chất để giúp xương trở nên cứng cáp. Các khoáng chất này bao gồm canxi, phospho và magiê, trong đó canxi vẫn giữ vai trò chủ lực. Nghiên cứu cho thấy, một tỷ lệ tương đối hợp lý giữa canxi và phospho sẽ giúp tối ưu khả năng hấp thu canxi. Tỷ lệ này thường dao động từ 1:1 đến 2:1, tùy theo từng lứa tuổi.

Nhóm thứ ba là nhóm vận chuyển. Canxi được đưa vào cơ thể qua thực phẩm nhưng không thể tự đi từ ruột vào xương mà cần đến vitamin D đóng vai trò như những “chiếc xe vận tải”, giúp vận chuyển canxi từ ruột vào máu. Khi thiếu vitamin D, chỉ khoảng 10-15% lượng canxi được hấp thu, phần còn lại sẽ bị giữ lại trong ống tiêu hóa, gây kích ứng đường tiêu hóa.

Sau khi canxi đã được vận chuyển vào máu, quá trình này vẫn chưa kết thúc. Canxi cần có “người dẫn đường” để đi đúng đến mô đích là xương, và vai trò này do vitamin K đảm nhiệm. Vitamin K kích hoạt một chất gọi là osteocalcin, giúp bắt giữ canxi trong máu và gắn chính xác vào mô xương. Nhờ đó, canxi không bị lắng đọng sai chỗ như tại mạch máu hay thận, góp phần phòng ngừa các biến chứng không mong muốn như vôi hóa mạch máu hay sỏi thận.

Bên cạnh các nhóm dưỡng chất quan trọng kể trên, những vi chất tham gia vào quá trình biệt hóa và phát triển xương cũng đóng vai trò không kém phần quan trọng. Các dưỡng chất này giúp tế bào gốc trung mô biệt hóa thành tế bào xương, đồng thời hỗ trợ sự phát triển song song của hệ thần kinh. Trong đó, kẽm cần thiết cho quá trình biệt hóa tế bào và góp phần phát triển chiều cao của trẻ ngay từ giai đoạn bào thai. Iốt tham gia trực tiếp vào sự phát triển của khung xương. Sắt và acid folic hỗ trợ quá trình tạo máu, cung cấp oxy và nuôi dưỡng tế bào xương. Cuối cùng, DHA và omega-3 đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển trí não của trẻ trong suốt 1000 ngày đầu đời.

3. Canxi trong thai kỳ: Khi nào cần, cần bao nhiêu và điều gì xảy ra nếu thiếu?

Nhiều mẹ bầu cho rằng, chỉ đến những tháng cuối thai kỳ mới cần quan tâm nhiều đến canxi.

- Theo BS, quan niệm này có đúng không? Việc thiếu canxi ở tam cá nguyệt đầu và giữa có thể để lại những hệ quả gì cho cả mẹ và thai nhi?

- Và theo khuyến nghị hiện nay, việc bổ sung canxi nên bắt đầu từ thời điểm nào trong thai kỳ để đạt hiệu quả tốt nhất, thưa BS?

ThS.BS Mai Quang Huỳnh Mai trả lời: Trên thực tế, không phải khi người mẹ mang thai thì cơ thể mới ngay lập tức có đầy đủ dưỡng chất để cung cấp cho em bé. Việc đảm bảo dinh dưỡng cho thai nhi là một quá trình chuẩn bị dài hơi, bắt đầu từ trước khi mang thai, ngay từ giai đoạn người phụ nữ ở độ tuổi sinh sản. Do đó, nếu muốn có một thai kỳ khỏe mạnh, việc chuẩn bị cần được thực hiện ngay trước khi bước vào giai đoạn mang thai.

Trong thai kỳ, khi em bé đã được hình thành, quá trình phát triển diễn ra theo từng giai đoạn. Trong 3 tháng đầu, thai nhi chưa phát triển mạnh, khung xương lúc này mới chỉ dừng lại ở mức một “bản phác thảo”, với những nền móng rất nhỏ ban đầu. Sang 3 tháng giữa, đây là giai đoạn tăng tốc của thai nhi. Từ khoảng tuần thứ 12 đến tuần thứ 14, em bé bắt đầu phát triển mạnh mẽ cả về khung xương, trí não và các hệ cơ quan khác. Đến khoảng tuần thứ 20, nhu cầu tăng trưởng của thai nhi trở nên rất rõ rệt. Trong giai đoạn này, nhu cầu canxi của trẻ lấy từ cơ thể mẹ đã đạt khoảng 50 mg mỗi ngày.

Khi bước sang 3 tháng cuối của thai kỳ, đây được xem là giai đoạn “nước rút” để chuẩn bị cho em bé chào đời. Nhu cầu canxi của thai nhi tăng vọt, từ khoảng 50 mg mỗi ngày lên mức 300-400 mg mỗi ngày, tức gấp khoảng sáu lần so với giai đoạn trước. Chính vì vậy, quan niệm cho rằng người mẹ chỉ có nguy cơ thiếu canxi ở 3 tháng cuối thai kỳ là chưa thật sự chính xác. Nếu chỉ tập trung vào giai đoạn này mà bỏ quên 3 tháng đầu và 3 tháng giữa, cơ thể người mẹ sẽ phải đối mặt với nhiều hệ lụy về sức khỏe.

Khi lượng canxi từ chế độ ăn của mẹ không đáp ứng đủ nhu cầu của thai nhi, cơ thể mẹ sẽ vận hành theo một nguyên tắc rất thông minh nhưng cũng rất khắc nghiệt: ưu tiên tuyệt đối cho thai nhi. Điều này có nghĩa là bằng mọi giá phải cung cấp đủ canxi cho em bé. Trong trường hợp người mẹ không được bổ sung đầy đủ canxi từ thực phẩm hoặc các nguồn bổ sung, cơ thể mẹ buộc phải huy động canxi từ chính bộ xương của mình để cung cấp cho con, từ đó dẫn đến nhiều hệ lụy sức khỏe.

Nếu tình trạng này diễn ra từ 3 tháng đầu đến 3 tháng giữa, mật độ xương của người mẹ sẽ dần suy giảm. Khung xương trở nên mỏng hơn, kém đậm đặc, không còn vững chắc và có nguy cơ loãng xương sớm. Sự mất chất khoáng này không chỉ dừng lại trong thai kỳ mà có thể kéo dài đến sau sinh, trong giai đoạn cho con bú. Nếu người mẹ không được chăm sóc đúng cách, tình trạng này thậm chí có thể tiếp diễn đến tuổi trung niên và cả giai đoạn cao tuổi.

Do đó, trong thai kỳ cần đặc biệt lưu ý đến các triệu chứng sớm ở người mẹ để có thể hỗ trợ kịp thời. Những biểu hiện thường gặp bao gồm mệt mỏi, đau nhức cơ, tê tay chân, đau xương khớp, cảm giác răng lỏng lẻo, ê răng thường xuyên hoặc hay bị chuột rút. Đây là những triệu chứng tương đối nhẹ, chưa quá nguy hiểm. Tuy nhiên, nếu tình trạng thiếu canxi trở nên nghiêm trọng và không được can thiệp, người mẹ có thể đối mặt với các biến chứng nguy hiểm hơn như tăng huyết áp thai kỳ, tiền sản giật. Trong những trường hợp nặng, có thể xuất hiện các cơn tetani với biểu hiện co giật, chuột rút. Về mặt tâm lý, thiếu canxi còn ảnh hưởng đáng kể, khiến người mẹ dễ cáu gắt, căng thẳng và tăng nguy cơ trầm cảm sau sinh.

Đối với thai nhi, do sống hoàn toàn phụ thuộc vào mẹ, nên việc thiếu canxi cũng gây ra nhiều ảnh hưởng. Khi lượng canxi từ mẹ qua nhau thai không đủ, trẻ có thể bị chậm tăng trưởng, dẫn đến suy dinh dưỡng bào thai, sinh nhẹ cân và tăng nguy cơ nhiễm trùng sau sinh. Bên cạnh đó, hệ xương của trẻ dễ bị biến dạng, có nguy cơ còi xương bẩm sinh, biến dạng xương và chậm liền các thóp sau này.

Về thời điểm bổ sung canxi trong thai kỳ, các khuyến nghị hiện nay cho rằng việc bổ sung cần được điều chỉnh phù hợp với tốc độ phát triển của thai nhi. Trong 3 tháng đầu, do thai chưa phát triển nhiều, nếu người mẹ có chế độ ăn uống tốt thì có thể tạm thời đáp ứng đủ nhu cầu canxi cho con. Tuy nhiên, từ 3 tháng giữa trở đi, cần đặc biệt cảnh giác vì đây là giai đoạn tăng tốc, và 3 tháng cuối là giai đoạn nước rút. Khi đó, chế độ ăn của người mẹ cần được theo dõi và chăm sóc rất kỹ để đánh giá xem đã đáp ứng đủ nhu cầu canxi khuyến nghị hay chưa. Theo các khuyến cáo hiện nay, trong suốt thai kỳ, người mẹ cần khoảng 1.200 mg canxi mỗi ngày. Do đó, nếu chế độ ăn không đảm bảo, việc bổ sung canxi là cần thiết.

4. Thiếu canxi ở mẹ bầu: Dấu hiệu dễ bị bỏ sót và cơ chế gây biến chứng nguy hiểm

Trong thực tế lâm sàng, BS thường gặp những biểu hiện nào cho thấy mẹ bầu đang bị thiếu canxi nhưng chưa được phát hiện sớm? Những triệu chứng như chuột rút, đau lưng, tê bì… có phải chỉ là khó chịu sinh lý thông thường hay còn ẩn chứa nguy cơ nào sâu xa hơn?

ThS.BS Mai Quang Huỳnh Mai trả lời: Các biểu hiện thiếu canxi ở phụ nữ mang thai trên thực tế thường khá mơ hồ và rất dễ bị nhầm lẫn với những triệu chứng khác trong thai kỳ. Chẳng hạn, mẹ bầu có thể cảm thấy mệt mỏi, đau tay chân. Tình trạng mệt mỏi này nhiều khi bị cho là do ốm nghén, ăn uống kém, trong khi đau tay, đau chân hay đau lưng lại thường được nghĩ là do thai lớn lên, chèn ép gây khó chịu. Chính vì vậy, những dấu hiệu thiếu canxi ở mẹ bầu ngay từ giai đoạn sớm rất dễ bị bỏ qua và không được hỗ trợ kịp thời.

Tuy nhiên, cần đặc biệt lưu ý rằng các triệu chứng như chuột rút, đau lưng, tê tay chân không chỉ đơn thuần là khó chịu thông thường mà còn có thể là những tín hiệu cảnh báo từ cơ thể người mẹ. Đây là dấu hiệu cho thấy bộ xương của mẹ đang bị huy động quá mức, đồng thời cảnh báo những nguy cơ sức khỏe quan trọng có thể sắp xảy ra.

Như đã đề cập, khi người mẹ bị thiếu canxi nghiêm trọng và kéo dài, nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ và tiền sản giật sẽ gia tăng. Trong tình huống này, cơ thể người mẹ bắt đầu xuất hiện những biến đổi sinh lý nhằm tự bảo vệ và đồng thời bảo vệ thai nhi. Cơ thể sẽ tiết ra các hormone với mục đích huy động canxi từ xương vào máu, qua đó duy trì nồng độ canxi trong máu mẹ ở mức tương đối ổn định.

Ở trạng thái bình thường, người mẹ có estrogen - hormone có vai trò bảo vệ xương, giúp hạn chế mất chất khoáng. Tuy nhiên, khi thai nhi không nhận đủ lượng canxi cần thiết qua nhau thai, em bé sẽ bắt đầu tiết ra một chất gọi là PTHrP (PTH-related protein - protein liên quan đến hormone PTH). Song song đó, tuyến cận giáp của người mẹ cũng tăng tiết hormone PTH. Hai yếu tố này phối hợp với nhau nhằm huy động canxi từ tất cả các nguồn trong cơ thể mẹ để giữ cho nồng độ canxi trong máu ở mức hằng định.

Các nguồn huy động canxi bao gồm: tăng hấp thu canxi từ ruột; giảm thải canxi qua thận, tức là thận hạn chế bài tiết canxi ra ngoài. Khi hai cơ chế này vẫn không đủ đáp ứng nhu cầu cho thai nhi, cơ thể buộc phải huy động canxi từ xương của người mẹ. Khi quá trình hủy xương xảy ra, canxi từ xương sẽ ồ ạt đi vào máu, gây co cơ ở thành mạch máu, khiến các mạch máu bắt đầu co thắt.

Hậu quả của hiện tượng co thắt mạch máu là người mẹ bị tăng huyết áp, trong khi thai nhi lại không được cung cấp đủ dưỡng chất. Lưu lượng máu từ mẹ sang con bị thu hẹp, dẫn đến hàng loạt hệ lụy cho cả hai. Với người mẹ, nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ, tiền sản giật, thậm chí sản giật có thể xảy ra. Với thai nhi, nguy cơ bao gồm chậm phát triển trong bào thai, suy dinh dưỡng bào thai, suy dinh dưỡng trong tử cung. Trong những trường hợp không được can thiệp kịp thời, nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến thai kỳ, thậm chí phải chấm dứt thai kỳ, là rất lớn.

>>> Đọc thêm phần 2: Mẹ bầu cần bao nhiêu canxi và bổ sung thế nào để hấp thu hiệu quả?

>>> Đọc thêm phần 3: Uống canxi nhưng vẫn chuột rút, táo bón: Mẹ bầu đang bổ sung sai ở đâu?

Trân trọng cảm ơn ThS.BS Mai Quang Huỳnh Mai và Thuốc Canxi Hữu Cơ Úc NextG-Cal đã đồng hành cùng AloBacsi thực hiện series “Canxi đúng chuẩn - Mẹ tròn năng lượng, con vững tương lai”, livestream giải mã các vấn đề xoay quanh việc bảo vệ xương khỏe cho người phụ nữ cũng như cách để canxi hấp thu tối ưu nhất.