Vạch trần các tác nhân trong nhà khiến hen, viêm mũi dị ứng khó kiểm soát

1. Vì sao bệnh hen suyễn và viêm mũi dị ứng dễ tái phát khi thời tiết thay đổi?

Thưa BS, trong giai đoạn thời tiết nắng nóng xen kẽ mưa ẩm như hiện nay, vì sao người bệnh hen suyễn và viêm mũi dị ứng lại dễ tái phát hơn? Dưới góc nhìn chuyên môn, cơ chế nào khiến sự thay đổi nhiệt độ - độ ẩm tác động trực tiếp lên đường thở?

- Hen suyễn và viêm mũi dị ứng thường được gọi là “bệnh một đường thở”. Nếu tái phát kéo dài, tình trạng này ảnh hưởng như thế nào đến chức năng hô hấp và sức khỏe toàn thân ạ?

ThS.BS Nguyễn Thị Mỹ Linh - Khoa da liễu - Miễn dịch - Lâm sàng, Bệnh viện Thống Nhất trả lời: Để hiểu vì sao bệnh dễ tái phát khi thời tiết thay đổi, cần nhìn lại bản chất của hen suyễn và viêm mũi dị ứng. Đây không chỉ là những triệu chứng thoáng qua như hắt hơi, sổ mũi hay khò khè từng cơn, mà là tình trạng viêm mạn tính của đường thở. Ở người có cơ địa dị ứng, niêm mạc mũi và phế quản thường nhạy cảm hơn bình thường. Khi gặp các yếu tố kích thích như thay đổi thời tiết, bụi, nấm mốc, mạt nhà, khói hoặc mùi hóa chất, đường thở dễ bị phù nề, tăng tiết dịch và co thắt.

Đặc biệt, đường thở của bệnh nhân hen vốn đã rất nhạy cảm. Do đó, trong giai đoạn nắng nóng xen kẽ mưa ẩm, có nhiều yếu tố cùng lúc tác động lên đường thở. Thứ nhất, sự thay đổi nhiệt độ đột ngột có thể kích thích các thụ thể thần kinh trên niêm mạc đường hô hấp, làm tăng phản xạ co thắt phế quản, đặc biệt ở người bệnh hen.

Thứ hai, độ ẩm cao là điều kiện thuận lợi cho mạt bụi nhà và nấm mốc phát triển. Đây là những dị nguyên rất thường gặp trong viêm mũi dị ứng và hen dị ứng.

Thứ ba, sau những đợt mưa hoặc khi thời tiết thay đổi thất thường, nồng độ bào tử nấm, bụi mịn và các chất kích thích trong không khí cũng có thể thay đổi, khiến đường thở vốn đã nhạy cảm càng dễ bị “quá kích”.

Điều này có thể được hình dung đường thở của người bệnh giống như đang “bị kích thích sẵn”, chỉ cần một yếu tố nhỏ là có thể bùng phát.

Hen suyễn và viêm mũi dị ứng thường được gọi là bệnh của “một đường thở”, vì mũi, xoang, họng và phế quản không hoạt động tách biệt mà liên kết với nhau cả về giải phẫu lẫn miễn dịch. Khi viêm mũi dị ứng không được kiểm soát, người bệnh thường nghẹt mũi, phải thở miệng, ngủ kém, dịch viêm có thể chảy xuống họng, từ đó làm ho, khò khè hoặc khó thở về đêm nặng hơn. Ngược lại, hen kiểm soát kém cũng làm sức khỏe toàn thân suy giảm.

Nếu tình trạng tái phát kéo dài, người bệnh không chỉ mệt mỏi hay mất ngủ, mà còn có nguy cơ giảm chức năng hô hấp, giảm khả năng gắng sức và tăng nguy cơ đợt cấp. Với hen kéo dài và kiểm soát kém, đường thở có thể bị tái cấu trúc, nghĩa là thành phế quản dày hơn, hẹp hơn và đáp ứng điều trị kém hơn theo thời gian. Vì vậy, không nên xem đây chỉ là bệnh “theo mùa”, mà cần kiểm soát sớm, đúng và lâu dài.

2. Không gian kín không phải là không khí sạch

Nhiều người cho rằng chỉ cần ở trong nhà kín, hạn chế tiếp xúc với môi trường bên ngoài là có thể kiểm soát được hen suyễn, viêm mũi dị ứng. Tuy nhiên, thực tế lại cho thấy bệnh vẫn tái phát liên tục.

- Theo BS, không gian kín có thực sự “an toàn” như chúng ta nghĩ không, hay các tác nhân gây bệnh - đặc biệt là bụi siêu mịn - vẫn có thể len lỏi vào trong nhà?

ThS.BS Nguyễn Thị Mỹ Linh trả lời: Nhiều người nghĩ rằng đóng kín cửa, ở trong nhà sẽ tránh được khói bụi và dị nguyên từ bên ngoài. Nhưng trên thực tế, không gian kín không đồng nghĩa với không khí sạch.

Theo Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (EPA), không khí trong nhà có thể chứa nhiều tác nhân ô nhiễm và gây kích ứng đường hô hấp. Những tác nhân này có thể đến từ bên ngoài như: bụi mịn, phấn hoa, khói xe, khí thải; nhưng có thể phát sinh ngay trong chính ngôi nhà của mình.

Ví dụ như khói bếp, khói thuốc lá, khói nhang, lông và vẩy da thú cưng, mạt bụi trong nệm gối, nấm mốc ở nơi ẩm, hoặc các hợp chất bay hơi từ nước lau nhà, xịt phòng, nước hoa, sơn tường, đồ nội thất.

Đặc biệt, các hạt bụi rất nhỏ có thể len qua khe cửa, hệ thống thông gió, hoặc bám vào quần áo, tóc, túi xách và được mang vào nhà sau khi đi ngoài đường về. Trong không gian kín, nếu không có thông khí và làm sạch phù hợp, các tác nhân này không thoát ra ngoài mà tích tụ dần theo thời gian. Người bệnh có thể hít phải mỗi ngày, đặc biệt là vào ban đêm khi ngủ nhiều giờ trong phòng kín.

Vì vậy, vấn đề không chỉ “ở trong nhà hay ngoài trời”, mà quan trọng hơn là chất lượng không khí mà người bệnh đang hít thở. Một căn phòng kín nhưng nhiều bụi, ẩm mốc, khói bếp hoặc hóa chất vẫn có thể là môi trường khiến hen suyễn và viêm mũi dị ứng tái phát liên tục.

3. Hạt bụi càng nhỏ, nguy cơ xâm nhập vào cơ thể càng sâu

Bởi vì chúng ta thường nhắc đến bụi mịn PM2.5, nhưng với người bệnh hô hấp, những hạt siêu mịn như PM0.01 dường như còn nguy hiểm hơn.

- Những hạt này có thể xâm nhập vào hệ hô hấp sâu đến mức nào? Cơ chế gây tổn thương của chúng ra sao đối với phế quản và phế nang?

- Và trong bối cảnh đô thị hiện nay, PM0.01 có phổ biến trong không khí trong nhà hay không, thưa BS?

ThS.BS Nguyễn Thị Mỹ Linh trả lời: Trong khoa học môi trường, bên cạnh bụi mịn PM2.5 (các hạt bụi có đường kính nhỏ hơn hoặc bằng 2.5 micromet), còn có nhóm hạt nhỏ hơn dưới 0.1 micromet, được định nghĩa là hạt siêu mịn. Trong đó, PM0.01 là một nhóm hạt có kích thước đặc biệt nhỏ thuộc phổ hạt siêu mịn.

Đáng chú ý, kích thước hạt càng nhỏ, khả năng xâm nhập vào đường hô hấp càng sâu. Các hạt lớn thường bị giữ lại ở mũi, họng hoặc đường thở lớn. Nhưng các hạt rất nhỏ có thể đi xuống tận phế quản nhỏ, phế nang, thậm chí một phần có thể vượt qua hàng rào phế nang - mao mạch để vào tuần hoàn. Vì vậy, tác động của chúng không chỉ giới hạn ở mũi hay phổi, mà còn có thể liên quan đến phản ứng viêm toàn thân.

Cơ chế gây hại chính của các hạt siêu mịn là gây stress oxy hóa, làm tổn thương tế bào biểu mô đường thở, kích hoạt phản ứng viêm và làm tăng tính phản ứng phế quản. Đường thở của người bệnh hen vốn đã nhạy cảm, khi tiếp xúc với các hạt siêu mịn, dễ xuất hiện ho, nặng ngực, khò khè hoặc khó thở. Ở mức phế nang, nếu tình trạng viêm kéo dài, quá trình trao đổi khí và chức năng hô hấp cũng có thể bị ảnh hưởng.

PM0.01 không phải là chỉ số được đo thường quy trong đời sống hằng ngày như PM2.5. Tuy nhiên, các hạt siêu mịn nói chung có thể hiện diện trong môi trường đô thị và trong nhà. Nguồn phát sinh có thể đến từ khí thải giao thông, công nghiệp, khói thuốc, đốt nhang, nến, hoặc hoạt động nấu ăn, đặc biệt là chiên xào ở nhiệt độ cao. Vì kích thước rất nhỏ, chúng sẽ lơ lửng lâu trong không khí và khó nhận biết bằng mắt thường. Do đó, với người bệnh hô hấp, kiểm soát bụi mịn và hạt lơ lửng trong môi trường sống là một phần rất quan trọng.

4. 3 sai lầm khiến hen, viêm mũi dị ứng khó kiểm soát

Trong thực tế thăm khám, bác sĩ nhận thấy những tác nhân nào ngay trong không gian sống là nguyên nhân khiến bệnh dễ bùng phát nhưng lại thường bị bỏ qua?

- Những sai lầm phổ biến nào trong sinh hoạt hằng ngày khiến việc kiểm soát hen suyễn, viêm mũi dị ứng kém hiệu quả ạ?

- Như vậy, nhờ BS chia sẻ cho khán giả thông điệp: Môi trường sống quan trọng như thế nào trong việc nâng cao chất lượng sống, ngăn ngừa bệnh tái phát ạ? 

ThS.BS Nguyễn Thị Mỹ Linh trả lời: Trong thực tế lâm sàng, tình trạng bệnh nhân sử dụng thuốc nhưng bệnh vẫn tái phát thường xuyên xảy ra, với nguyên nhân xuất phát từ chính không gian sống hằng ngày.

Những tác nhân thường bị bỏ qua nhất là mạt bụi nhà trong nệm, gối, chăn, thảm, rèm cửa, thú bông; lông và vẩy da thú cưng; nấm mốc ở tường ẩm, nhà tắm, máy lạnh lâu ngày không vệ sinh; khói bếp, khói nhang, khói thuốc lá; và cả mùi hóa chất từ nước lau nhà, nước hoa, xịt phòng hoặc tinh dầu. Những tác nhân này không gây triệu chứng ngay lập tức, nhưng kích thích đường thở âm thầm mỗi ngày, khiến tình trạng viêm kéo dài dai dẳng.

Việc điều trị hen suyễn và viêm mũi dị ứng dễ thất bại do người bệnh thường mắc phải ba sai lầm phổ biến trong quá trình chăm sóc và kiểm soát bệnh.

Thứ nhất, người bệnh chỉ tập trung vào việc dùng thuốc mà bỏ qua yếu tố môi trường, điều này tương tự như nỗ lực dập tắt một đám cháy trong khi xung quanh vẫn tồn tại nhiều yếu tố có thể khiến ngọn lửa bùng phát trở lại.

Thứ hai, vệ sinh không gian sống chưa đúng cách, như quét nhà làm bụi bay lên, ít giặt chăn ga, không vệ sinh máy lạnh định kỳ hoặc để nhà ẩm mốc kéo dài.

Thứ ba, tự ý ngưng thuốc khi triệu chứng thuyên giảm, dù tình trạng viêm đường thở có thể vẫn đang diễn tiến âm thầm.

Thuốc có vai trò kiểm soát phản ứng viêm, nhưng môi trường sống mới là yếu tố quyết định người bệnh có bị kích phát bệnh lặp đi lặp lại hay không. Một môi trường sống sạch hơn, ít dị nguyên, ít khói bụi và hạn chế hóa chất kích ứng sẽ giúp người bệnh ngủ tốt hơn, giảm triệu chứng, giảm nguy cơ xuất hiện đợt cấp, từ đó cải thiện chất lượng sống lâu dài.

5. Kiểm soát nấm mốc, thú cưng, độ ẩm đóng vai trò quan trọng trong điều trị hẹn, viêm mũi dị ứng

Với các gia đình có thú cưng, đặc biệt là chó mèo, BS đánh giá thế nào về tác động của lông rụng thú cưng và vẩy da động vật đến bệnh hen suyễn, viêm mũi dị ứng? Liệu có bắt buộc phải "chia tay" thú cưng khi trong nhà có người bệnh hô hấp không?

- Ngoài bụi và lông thú, vi khuẩn và nấm mốc bay lơ lửng trong nhà cũng là tác nhân kích thích cực mạnh. Những mầm bệnh này lây lan và tồn tại trong không khí như thế nào, thưa BS?

ThS.BS Nguyễn Thị Mỹ Linh trả lời: Hiện nay, thú cưng có thể được xem là một thành viên trong nhiều gia đình.

Về mặt chuyên môn, dị nguyên gây dị ứng với chó mèo không chỉ giới hạn ở sợi lông. Dị nguyên quan trọng thường nằm trong vẩy da, nước bọt, nước tiểu và các protein của động vật. Những chất này có thể bám lên lông, bám vào bụi trong nhà, dính trên sofa, thảm, chăn gối và lơ lửng trong không khí.

Ở những người có cơ địa dị ứng hoặc có IgE đặc hiệu với dị nguyên từ chó, mèo, việc tiếp xúc thường xuyên có thể làm gia tăng tình trạng viêm đường thở, gây nghẹt mũi, hắt hơi, ho, khò khè hoặc khiến bệnh hen trở nên khó kiểm soát hơn.

Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc người bệnh bắt buộc phải “chia tay” thú cưng. Việc xử trí cần được cá thể hóa theo từng trường hợp cụ thể. Với những bệnh nhân dị ứng rõ ràng với chó, mèo, hen kiểm soát kém hoặc thường xuyên xuất hiện triệu chứng khi tiếp xúc, bác sĩ có thể khuyến cáo hạn chế tối đa tiếp xúc, thậm chí cân nhắc không nuôi thú cưng trong nhà.

Trong nhiều trường hợp khác, nguy cơ vẫn có thể được giảm thiểu thông qua các biện pháp phù hợp như không để thú cưng vào phòng ngủ, vệ sinh nhà cửa thường xuyên, giặt chăn ga định kỳ, hút bụi đúng cách, tắm và chải lông thú cưng thường xuyên, đồng thời theo dõi sát các triệu chứng của người bệnh.

Ngoài thú cưng, nấm mốc và vi khuẩn trong nhà cũng là yếu tố quan trọng. Trong môi trường nóng ẩm, nấm mốc có thể phát triển ở tường thấm nước, máy lạnh, nhà tắm, kệ gỗ, rèm cửa. Bào tử nấm và các thành phần vi sinh vật có thể phát tán dưới dạng hạt sinh học lơ lửng trong không khí, gọi là bioaerosol. Khi có luồng gió, quạt, máy lạnh hoặc khi chúng ta dọn dẹp, các hạt này có thể bị khuấy lên và đi vào đường hô hấp. Ở người nhạy cảm, chúng không chỉ gây dị ứng mà còn kích thích miễn dịch bẩm sinh, làm tăng viêm và tăng tính phản ứng đường thở. Vì vậy, kiểm soát thú cưng, nấm mốc và độ ẩm là một phần rất quan trọng trong chăm sóc người bệnh hen và viêm mũi dị ứng.

Trân trọng cảm ơn ThS.BS Nguyễn Thị Mỹ Linh và LG Việt Nam đã đồng hành cùng AloBacsi trong chương trình này.