Tỏi, nhân sâm, linh chi, bạch quả có phải “thần dược” giúp bổ khí, tăng cường thể lực?

1. Cuộc sống bận rộn tác động đến sức khỏe thế nào?

Thưa BS, xã hội ngày càng hiện đại, cuộc sống ngày càng tất bật, cũng là 24 giờ trong một ngày nhưng cảm giác thời gian trôi nhanh hơn, quỹ thời gian của mỗi người ít hơn. Những điều này đang tác động hằng ngày, hằng giờ đến cuộc sống mỗi người, tuy nhiên nó có tác động đến sức khỏe như thế nào thưa BS?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời: Chất lượng sống liên quan đến sức khỏe chúng ta, khi bị áp lực, mệt mỏi chắc chắn chất lượng cuộc sống sẽ giảm. Tuy nhiên, khi nói đến mệt mỏi có nhiều nguyên nhân, không phải chỉ có vấn đề tất bật hay stress, căng thẳng.

Chúng ta thường nói “tôi mệt quá” nhưng không hình dung được “mệt” là gì. Đó là cảm giác không có sức, kiệt quệ, không muốn làm gì.... Về khoa học, mệt mỏi có nhiều nguyên nhân, trong đó có 3 nhóm nguyên nhân chính:

- Sinh hoạt không điều độ (tự bản thân gây ra sự mệt mỏi): Thức khuya, ăn uống không đầy đủ chất, nhịn đói, làm việc không chú ý đến uống nước, vận động,… Ban đầu vì chạy theo công việc chúng ta có thể quên nhưng đến một lúc nào đó sẽ cảm nhận sự mệt mỏi. Trong đó, bao gồm cả việc sử dụng chất kích thích, chẳng hạn như khi muốn thức khuya chúng ta uống cafe để hưng phấn và nghĩ rằng sẽ tập trung được. Tuy nhiên cafe sẽ gây mất ngủ, khi đó không thể tái tạo năng lượng cho cơ thể dẫn đến mệt mỏi.

Bên cạnh đó, cả ngày ngồi trước máy tính chơi game hoặc làm việc và không vận động, không thể giúp cơ thể hoạt động theo yêu cầu. Ví dụ, khi vận động trái tim sẽ đập tăng nhịp, đẩy máu đến các nơi nhiều hơn hoặc khi chúng ta tập luyện, hít thở sâu, oxi vào tạo ra năng lượng cho cơ thể hoạt động. Nếu lười vận động, chỉ ngồi không oxi sẽ ít đi và không tạo năng lượng, khi thiếu năng lượng sẽ rất mệt mỏi. Ngoài ra, còn nhiều vấn đề khác trong sinh hoạt hằng ngày có thể dẫn đến cơ thể mệt mỏi.

- Tâm thần kinh (stress): Chúng ta làm việc không có kế hoạch, chạy theo áp lực của công việc. Sếp bảo dự án trong bao lâu phải xong và chúng ta bằng mọi giá chạy theo đến khi dự án hoàn thành sẽ rước lấy hậu quả là đời sống giảm xuống, stress do công việc, áp lực do cạnh tranh. Khi lao động quá sức để đạt một điều gì đó hoặc suy nghĩ căng thẳng,… tất cả đều tác động lên tâm thần kinh và sẽ gây rối loạn giấc ngủ dẫn đến cơ thể mệt mỏi.

- Bệnh lý (từ bệnh lý nhẹ đến bệnh lý nặng): Ví dụ, ăn uống (chế độ sinh hoạt) nếu thiếu chất, thiếu vitamin C, thiếu vitamin B sẽ dẫn đến mệt mỏi. Chúng ta không biết tại sao mệt mỏi mặc dù ngủ đủ giấc đó có thể là do ăn thiếu chất hoặc ăn thừa mứa nhưng thiếu chất. Bên cạnh đó, sinh hoạt không đúng, ngủ không đủ giấc sẽ tác động gây rối loạn, làm nhịp tim tăng, cơ thể mệt mỏi, khó ngủ,… Rối loạn mỡ trong máu, men gan tăng, đường trong máu tăng, rối loạn chuyển hóa (lúc này chưa gọi là bệnh, chỉ mới là rối loạn) cũng sẽ gây mệt mỏi cho đến khi bệnh.

Để tăng chất lượng sống, phải chú ý xem sự mệt mỏi này rơi vào phần nào, nếu do chế độ sinh hoạt thì cần phải thay đổi chế độ này. Nếu do vấn đề stress hay áp lực kế hoạch làm việc thì phải thay đổi công việc, cuộc sống làm sao đáp ứng giờ nghỉ và giờ làm việc cân bằng. Nếu là bệnh phải điều trị đến nơi đến chốn sẽ giúp giảm mệt mỏi.

Một vấn đề khác là khi khám bệnh không thấy bất cứ rối loạn nào nhưng vẫn cảm giác mệt mỏi, đau chỗ này chỗ kia, nặng đầu, chóng mặt, cảm giác đi không vững, lảo đảo,… khi làm các xét nghiệm máu, siêu âm, nội soi,… đều bình thường. Theo nghiên cứu, sức khỏe dưới mức bình thường nhưng không phải là bệnh cũng gây mệt mỏi. Các vấn đề này chúng ta phải chú ý vì có thể do chế độ sinh hoạt, căng thẳng,…

Bên cạnh đó, chúng ta có thể sử dụng các thành phần thảo dược để giải độc. Trường hợp về nhà, ngủ đủ giấc, làm việc cân bằng nhưng vẫn mệt mỏi nguyên nhân là do khói bụi môi trường, ánh nắng mặt trời lúc độc tác động vào gây gốc tự do trong cơ thể, các tia, chất phóng xạ nhiều hoặc tiếng ồn,… mà có thể chúng ta không để ý đến.

Gốc tự do, không phải bên ngoài xâm nhập mà cơ thể chúng ta khi bị tiếng ồn, khói bụi môi trường tác động vào thì phân tử (có những điện tử chạy xung quanh) mất đi 1 electron, dẫn đến chất bình thường của cơ thể trở thành gốc tự do. Khi một gốc tự do xuất hiện lặp tức “chạy” đi tìm electron để chẵn điện tử vòng ngoài, lúc đó sẽ tạo ra gốc tự do mới và hàng loạt như vậy.

Cơ thể chúng ta rất hay, có những enzyme để phân hủy và vô hiệu hóa các gốc tự do. Nhưng khi làm việc quá nhiều sẽ “mệt”, khi đó không thể ức chế gốc tự do sinh ra và gây mệt mỏi trong cơ thể. Cần chú ý giải độc cơ thể, lắng nghe cơ thể, khi mệt mỏi mà không có bất cứ nguyên nhân nào chúng ta phải hiểu rằng cơ thể đang chịu đựng một chuyện gì đó và thảo được là điều chúng ta nên nghĩ đến đầu tiên.

2. Ai dễ bị mệt mỏi nhiều hơn?

Thưa BS, trên thực tế có rất nhiều đối tượng khác nhau như người thường xuyên lao động chân tay làm việc nặng nhọc, người làm việc trí óc hay những nhóm người có sức đề kháng cơ bản không được tốt,… nhóm người vừa hết bệnh sẽ chịu tác động, áp lực nhiều nhất, mệt mỏi sẽ khu trú nhiều hơn ở những đối tượng này có đúng như vậy không thưa BS?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời: Quy luật cuộc sống là sinh, lão, bệnh, tử. Sinh bắt đầu phát triển sẽ dễ dàng lướt qua tất cả bởi vì quá trình tăng trưởng nên nhóm này ít mệt mỏi. Tuy nhiên những người cần chú ý là:

- Người cao tuổi (bắt đầu sự già hóa của tích tuổi): Chúng ta biết rằng cuộc sống, quá trình tích tuổi của mỗi người qua nghiên cứu từ 30 tuổi bắt đầu thoái hóa. Ví dụ, nội tiết sinh dục ngay từ 30 tuổi bắt đầu giảm đi 1% estrogen ở nữ và testosterone ở nam. Khi không để ý chúng ta sẽ không nhận ra vì chỉ giảm 1 - 1,5%. Cho đến khi 40 tuổi tích lũy giảm 10 - 15% lúc bấy giờ da bắt đầu nhăn, có nhiều đốm nâu, rối loạn sinh dục ở nam giới,…

Quá trình tích tuổi không chừa một ai. Người cao tuổi (quy ước 60 trở lên) bắt đầu thoái hóa nhiều càng phải chú ý hơn vì rất dễ mệt mỏi. Đối với tuổi trẻ có thể lướt qua hết nhưng đối với người già hoặc người cao tuổi hơn khi ăn uống không đầy đủ hoặc ngủ không đủ giấc lập tức xuất hiện.

- Phụ nữ mang thai (nuôi một sinh linh khác trong cơ thể của mình): Nếu tất bật với cuộc sống không chú ý đến chế độ ăn uống, tập luyện, bồi bổ sức khỏe sẽ mệt mỏi. Khi mang thai dễ đỗ thừa vì mang thai nên mệt mỏi chứ không để ý đến lý do tại sao mệt mỏi. Cơ thể chúng ta trong cuộc sống này không được quyền mệt mỏi, khi có mệt mỏi phải lập tức xem nguyên nhân do đâu.

- Bệnh mạn tính như đái tháo đường, tăng huyết áp, viêm khớp dạng thấp, bệnh về miễn dịch chắc chắn sẽ gây mệt mỏi. Vì bên cạnh việc dùng thuốc, các triệu chứng, biểu hiện của bệnh lý tác động đến sức khỏe của chúng ta rất nhiều.

- Người sau chấn thương hoặc sau nhiễm trùng cấp tính nặng: Những người sau một cuộc phẫu thuật hoặc sau khi nhiễm trùng cấp tính cũng sẽ gây mệt mỏi. Ví dụ COVID-19, gây ra chứng hậu rất nhiều, hậu COVID-19 gây mất ngủ, ho, mệt mỏi,…

- Người lao động nặng thường xuyên ngoài ánh nắng: Tia bức xạ mặt trời tốt cho cơ thể, cung cấp vitamin D3 giúp chắc xương (nguyên liệu để tạo xương). Tuy nhiên từ 9, 10 giờ đến 2, 3 giờ chiều tia bức xạ rất độc khi xuyên qua có thể gây ung thư da hoặc làm thay đổi chuyển hóa hay ảnh hưởng đến những chuyển hóa bên trong cơ thể.

3. Tỏi, cúc hoa, nhân sâm, linh chi, bạch quả giúp tăng cường sinh lực thế nào?

Thưa BS, chúng ta thường nhắc đến cụm từ “thảo dược”. Nhờ BS phân tích giúp, thảo được nếu nhìn dưới góc độ đông y và tăng cường sinh lực cho các nhóm đối tượng thì giá trị của thảo dược được nhìn nhận như thế nào?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời: Thảo dược không chỉ khu trú vào thuốc, mà có thể là thức ăn. Chúng ta hay nói “thức ăn là thuốc và thuốc là thức ăn” khi cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng, sức khỏe sẽ đúng, đủ, không gây ra những rối loạn và chúng ta sẽ không mệt mỏi hoặc không có bệnh. Nói như vậy không có nghĩa tất cả đều nằm trong thức ăn, khi có bệnh chúng ta vẫn phải dùng thuốc, khi đó thảo dược ở vai trò là thuốc.

Khi cơ thể thiếu vitamin sẽ gây mệt và vitamin nằm trong các loại thực phẩm. Khẩu phần chúng ta ăn là chất đạm, chất đường, chất béo, vitamin, chất xơ và các thành phần khoáng chất khác nếu tất cả cân bằng sẽ duy trì sức khỏe tốt. Thường thiếu cân bằng nhất là vitamin vì vitamin khó hơn các thành phần khác ở chỗ có hấp thu được hay không, chế độ ăn của chúng ta như thế nào để giúp hấp thu. Ví dụ, thiếu vitamin A, D, E, K, nếu không có dầu, không có chất béo sẽ không hấp thu được, khi ăn vào sẽ trôi xuống ruột già và đi ra ngoài.

Như vậy cân bằng trong chế độ dinh dưỡng cần chú ý vào các thực phẩm chúng ta ăn. Hiện nay các gia vị như sả, gừng, tỏi là gia vị, thực phẩm nhưng cũng là thuốc. Ví dụ, sử dụng thành phần kháng sinh của tỏi để chữa viêm họng, chiết xuất allicin hay sử dụng để làm tỏi đen. Đối với chiết xuất các vitamin C, khi chúng ta mệt mỏi quá sức, cần một lượng lớn ngay lập tức có thể uống một viên tuy nhiên bình thường chúng ta ăn đầy đủ, uống nước cam hay các thành phần có vị chua cũng cung cấp đủ.

Thảo dược rất rộng, như cúc hoa, kỷ tử chúng ta hay gọi là thuốc và hiện nay nấu uống hằng ngày (trà hoa cúc để giải độc). Nhân sâm là thượng phẩm, đông y xem đó là 1 trong 4 thứ quý nhất để cấp cứu khi cần thiết (sâm, nhung, quế, phụ). Quế và phụ tử được xem là bổ vì là một loại để cấp cứu khi ngày xưa không có phương tiện cấp cứu, sinh mạng chúng ta bị đe dọa thì có các thành phần này. Trong đó nhân sâm là đầu bảng, sâm đã có từ hàng ngàn năm trước, trong bản thảo cương mục của Lý Thời Trân cách đây 3000 năm đã nêu tên. Trên thế giới có nhiều loại nhân sâm từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Mỹ đến Việt Nam mỗi nơi đều có và đặt tên riêng như Hàn Quốc có Sâm Đỏ rất nổi tiếng, Nhật có Sâm Nhật Bản, Mỹ có Wisconsin, Việt Nam có Sâm Ngọc Linh hay Trung Quốc có Sâm Cát Lâm,…

Theo kinh nghiệm ngày xưa tích lũy nhiều ngàn năm, sâm quý vì giúp bổ khí, tăng cường thể lực, tăng cường năng lượng, giúp dẻo dai, nhất là khi mệt mỏi thường sử dụng sâm tuy nhiên hiện nay sự phát triển của khoa học không dừng lại ở đó. Ngày xưa sâm được xem là quý thì hiện nay sẽ chiết xuất để biết bên trong có gì và nghiên cứu xem người xưa nói có đúng hay không. Người ta thấy rằng, nhân sâm tùy đất, tùy nơi trồng trọt (xuất thân) sẽ có Saponin (nhóm Ginsenosid là đặc trưng tạo nên vị của nhân sâm) ít nhất có 30 loại Ginsenoside khác nhau. Ví dụ Sâm Ngọc Linh có 52 loại Ginsenoside hay Sâm Hàn Quốc có đến 56 loại,… Khi liệt kê tên các loại Ginsenoside và tìm các cơ chế tác động của nó thì thấy rằng nó có tác động lên hệ miễn dịch.

Trong cơ thể chúng ta có 2 hệ miễn dịch là hệ miễn dịch tự nhiên đã có khi sinh ra và hệ miễn dịch đáp ứng (hệ miễn dịch tạo ra) là tiêm vắc xin. Đợt tiêm vắc xin COVID-19 vừa rồi là tạo miễn dịch cho cơ thể để khi nhiễm SARS-CoV-2 sẽ không bị mắc bệnh hoặc mắc nhẹ không gây biên chứng. Hệ miễn dịch tự nhiên của chúng ta vô cùng quý giá. Thông qua cơ chế nghiên cứu, nhận thấy sâm góp phần tăng cường hoạt động của hệ miễn dịch trong cơ thể.

Ví dụ, tuyến ức lúc tuổi nhỏ (bắt đầu 18 - 25 tuổi) là 80g, nhưng khi 70 tuổi chỉ còn khoảng 10g. Như vậy, các thảo dược quý không chỉ tuyến ức mà còn nhiều tuyến khác trong cơ thể, trong đó có liên quan đến miễn dịch giúp tăng sức đề kháng để chúng ta không mắc các bệnh nhiễm do môi trường hoặc giúp dẻo dai (bổ nguyên khí), ngoài ra góp phần chữa một số bệnh. Trong đó, không chỉ có Saponin mà còn có các vitamin và đồng thời có các Phytosterol chống hoạt động gốc tự do (gốc tự do gây viêm trong các mô tế bào của cơ thể dẫn đến mệt mỏi).

Về sau có linh chi là một loại rất quý, tuy không được kể trong 4 thượng phẩm nhưng cũng ngàn năm và có tác dụng tăng cường hoạt động miễn dịch, hỗ trợ cho sức khỏe cơ thể. Đồng thời qua nghiên cứu thấy rằng linh chi có tác động trên tế bào ung thư.

Bạch quả, không chỉ dừng lại ở việc chúng ta ăn chè mà có tác dụng rất tốt cho đường hô hấp, đồng thời có tác dụng tăng cường vận động, vận mạch của mạch máu và đưa máu lên não nhiều hơn. Qua nghiên cứu, các thành phần trong bạch quả kích hoạt các tế bào nơron thần kinh thay đổi để khi có những tình huống máu lên não không kịp sẽ tăng cường máu lên não. Bên cạnh đó còn tác động đén các sợi trục thần kinh.

Như vậy, đây là những loại trong kinh nghiệm ngàn năm của y học cổ truyền hay trong dân gian sử dụng hiệu quả và tiếp tục sử dụng. Cơ sở khoa học minh chứng để thấy rằng những loại thảo dược này có cơ chế về tác dụng khoa học, khẳng định tính chứng cứ của các kinh nghiệm ngày xưa.