Đái tháo đường âm thầm tiến triển, nhiều người chỉ phát hiện khi đã có biến chứng

1. Đái tháo đường không đáng sợ bằng sự trì hoãn phát hiện và điều trị

Thưa BS, Ngày Thế giới phòng chống đái tháo đường năm 2026 nhấn mạnh thông điệp hành động sớm trước căn bệnh này.

Trong bối cảnh nhiều người đang sống chung với đái tháo đường nhưng chưa được chẩn đoán, thông điệp này muốn nhấn mạnh điều gì? Theo BS, hành động sớm cần bắt đầu từ đâu để giảm nguy cơ mắc bệnh, phát hiện kịp thời và ngăn ngừa những biến chứng nặng nề của đái tháo đường?

BS.CK2 Lê Nguyễn Thụy Khương - Trưởng khoa Nội tiết - Thận, Bệnh viện Nhân dân Gia Định trả lời: Khi nhắc đến bệnh đái tháo đường, nhiều cô chú, cô bác thường lo lắng và xem đây là một “kẻ giết người thầm lặng”. Tuy nhiên, đối với BS cũng như ngành y tế, điều chúng tôi lo ngại nhất ở bệnh đái tháo đường chính là sự trì hoãn.

Theo thống kê của Bộ Y tế Việt Nam năm 2021, tỷ lệ mắc đái tháo đường ở người Việt Nam khoảng 7,2%. Đáng lo ngại hơn, trong số những người mắc bệnh, có đến 60,2% đang sống trong cộng đồng nhưng chưa được chẩn đoán.

Điều đó có nghĩa là có hàng triệu người vẫn cảm thấy mình khỏe mạnh, sinh hoạt bình thường nhưng thực tế đường huyết đã tăng cao.

Tình trạng tăng đường huyết kéo dài có thể gây tổn thương nhiều cơ quan trong cơ thể, chẳng hạn như mắt, thận và hệ tim mạch.

Chính vì vậy, thông điệp hành động sớm nhân Ngày Thế giới phòng chống đái tháo đường 14/11 của Tổ chức Y tế Thế giới muốn nhấn mạnh rằng chúng ta không nên chờ đến khi xuất hiện các triệu chứng như khát nước nhiều, uống nước nhiều, sụt cân hoặc nhìn mờ mới bắt đầu hành động. Bởi khi đó, việc phát hiện bệnh đã muộn.

Theo tôi, hành động sớm cần bắt đầu từ 3 bước.

Thứ nhất, chủ động tầm soát đái tháo đường.

Đối với những người khỏe mạnh trên 45 tuổi, chúng ta nên thực hiện tầm soát định kỳ bằng xét nghiệm đường huyết lúc đói, khoảng 3 năm một lần. Việc chủ động kiểm tra giúp phát hiện sớm tình trạng tăng đường huyết, ngay cả khi cơ thể chưa xuất hiện những triệu chứng bất thường.

Thứ hai, ngăn ngừa tiền đái tháo đường tiến triển thành đái tháo đường.

Đối với những người đã được chẩn đoán tiền đái tháo đường, chúng ta cần hành động sớm để ngăn ngừa bệnh tiến triển thành đái tháo đường thực sự. Các biện pháp quan trọng bao gồm điều chỉnh chế độ ăn uống hợp lý, tăng cường vận động và giảm cân nếu đang thừa cân.

Đặc biệt, việc giảm từ 5 - 10% cân nặng ở người thừa cân có thể góp phần ngăn ngừa tiền đái tháo đường tiến triển thành đái tháo đường.

Thứ ba, kiểm soát đường huyết tốt ngay khi được chẩn đoán đái tháo đường.

Khi đã được BS chẩn đoán mắc đái tháo đường, người bệnh không nên quá lo lắng mà cần chủ động hành động sớm. Điều quan trọng là kiểm soát đường huyết tốt để bảo vệ các cơ quan đích, đặc biệt là thận, mắt và hệ tim mạch.

2. Khoảng 20 - 30% người bệnh đái tháo đường mới phát hiện tại phòng khám Nội tiết - Thận đã có ảnh hưởng đến thận

Như BS đã chia sẻ, đái tháo đường có thể âm thầm tiến triển trong thời gian dài mà người bệnh không nhận biết mình mắc bệnh, thậm chí không cảm thấy bất kỳ dấu hiệu bất thường nào.

Vì sao lại có tình trạng này? Trong thực tế thăm khám tại Bệnh viện Nhân dân Gia Định, BS có thường gặp những trường hợp chỉ tình cờ phát hiện đái tháo đường khi kiểm tra sức khỏe, thậm chí khi bệnh đã gây ra biến chứng hay không?

BS.CK2 Lê Nguyễn Thụy Khương trả lời: Trong quá trình làm việc tại phòng khám Nội tiết của Bệnh viện Nhân dân Gia Định, tôi thường gặp những cô chú, người bệnh rất lo lắng và ngạc nhiên khi được chẩn đoán đái tháo đường.

Có người nói với tôi: “BS ơi, tôi vẫn sinh hoạt bình thường, cảm thấy rất khỏe mạnh. Tại sao tự nhiên đi khám sức khỏe, BS lại chẩn đoán tôi mắc đái tháo đường?”.

Thậm chí, có những cô chú còn bất ngờ hơn khi được thông báo rằng bệnh đái tháo đường đã ảnh hưởng đến thận.

Vì sao lại xảy ra tình trạng này?

Thực chất, đái tháo đường là một căn bệnh có khả năng “ẩn mình” rất khéo léo, khiến người bệnh khó nhận biết trong giai đoạn đầu.

Có 2 lý do chính giải thích cho tình trạng này.

Thứ nhất, tuyến tụy có khả năng bù trừ trong thời gian dài. Trong cơ thể chúng ta có một cơ quan gọi là tuyến tụy, có nhiệm vụ tiết ra insulin để điều hòa đường huyết.

Ở giai đoạn đầu, khi cơ thể bắt đầu xuất hiện tình trạng đề kháng insulin, tuyến tụy phải tăng cường hoạt động, có thể làm việc gấp hai, gấp ba lần trong khoảng 5 - 10 năm để tiết insulin, giúp duy trì đường huyết ổn định.

Tuy nhiên, sau một thời gian dài, có thể trên 10 năm, tuyến tụy dần suy yếu, không còn đủ khả năng bù trừ như trước. Khi chức năng tuyến tụy suy giảm hơn 50%, đường huyết bắt đầu tăng vọt.

Thứ hai, đường huyết tăng chưa đến ngưỡng xuất hiện đường trong nước tiểu nên người bệnh có thể không có triệu chứng rõ ràng.

Chúng ta biết rằng thận có chức năng lọc và đào thải các chất ra khỏi cơ thể. Khi đường huyết tăng trên 180mg/dL, glucose mới bắt đầu xuất hiện trong nước tiểu.

Chính vì vậy, nếu một người có đường huyết khoảng 130 - 140mg/dL, họ có thể chưa cảm nhận được triệu chứng gì bất thường, bởi thận chưa đào thải glucose ra nước tiểu. Tuy nhiên, ở thời điểm đó, đường huyết đã cao hơn mức bình thường và có thể gây ảnh hưởng đến các cơ quan trong cơ thể.

Trong thực tế tại Bệnh viện Nhân dân Gia Định, tôi cũng có thống kê hằng năm. Trung bình, tại phòng khám Nội tiết - Thận, khoảng 20 - 30% người bệnh đái tháo đường mới được phát hiện đã có ảnh hưởng đến thận.

3. Người trẻ, người gầy vẫn có thể mắc đái tháo đường type 2

Mặc dù đái tháo đường ngày càng phổ biến, nhưng không ít người trẻ vẫn chủ quan, cho rằng đây là căn bệnh chỉ xuất hiện ở người lớn tuổi. Bên cạnh đó, nhiều người cũng nghĩ rằng chỉ những ai ăn nhiều đồ ngọt mới mắc đái tháo đường, còn bản thân không ăn ngọt thì sẽ không có nguy cơ.

Vậy thực tế, nguy cơ mắc đái tháo đường type 2 ở người trẻ hiện nay như thế nào? Những yếu tố nguy cơ nào thường bị bỏ qua, thưa BS?

BS.CK2 Lê Nguyễn Thụy Khương trả lời: Trước đây, nhiều người thường quan niệm rằng: “Tôi gầy, tôi không ăn ngọt, tôi còn trẻ thì sẽ không bao giờ mắc đái tháo đường”.

Tuy nhiên, quan niệm này hiện nay không còn đúng nữa.

Thực tế, đái tháo đường tại châu Á, đặc biệt là Việt Nam, đang có xu hướng ngày càng trẻ hóa. Điều đó có nghĩa là người trẻ vẫn có thể mắc bệnh. Đáng chú ý hơn, ngay cả những người có vóc dáng gầy cũng có thể mắc đái tháo đường.

Một đặc điểm thường được nhắc đến ở người châu Á, trong đó có người Việt Nam, là kiểu hình TOFI (Thin Outside, Fat Inside), có thể hiểu đơn giản là “bên ngoài gầy nhưng bên trong nhiều mỡ”.

Ở những người này, khối lượng xương và khối lượng cơ có thể thấp, trong khi lượng mỡ lại tích tụ sâu bên trong cơ thể, chẳng hạn như ở gan, gây gan nhiễm mỡ, ở tụy và thậm chí cả tim. Chính tình trạng tích tụ mỡ này có thể gây đề kháng insulin, từ đó làm tăng nguy cơ mắc đái tháo đường.

Vì vậy, theo các tiêu chuẩn được áp dụng cho người châu Á mà Bộ Y tế Việt Nam và Tổ chức Y tế Thế giới đề cập, chỉ số BMI trên 23kg/m² đã được xem là thừa cân.

Bên cạnh đó, có 5 nhóm yếu tố nguy cơ mà chúng ta cần đặc biệt lưu ý, bởi những người có các yếu tố này có khả năng mắc đái tháo đường cao hơn.

Thứ nhất, có người thân trong gia đình mắc đái tháo đường. Nếu cha mẹ hoặc anh chị em ruột mắc đái tháo đường, nguy cơ mắc bệnh của chúng ta có thể tăng từ 2 - 4 lần so với những người không có tiền sử gia đình.

Thứ hai, phụ nữ có tiền sử đái tháo đường thai kỳ hoặc từng sinh con nặng trên 4kg. Đặc biệt, ở phụ nữ có tiền sử đái tháo đường thai kỳ, nguy cơ mắc đái tháo đường sau 10 năm có thể lên đến 50 - 70%.

Thứ ba, phụ nữ trẻ mắc hội chứng buồng trứng đa nang.

Thứ tư, người có lối sống tĩnh tại, ít vận động, thường xuyên căng thẳng và thiếu ngủ. Ví dụ, nhiều nhân viên văn phòng hiện nay phải ngồi làm việc trước máy vi tính suốt 8 tiếng mỗi ngày mà ít vận động.

Bên cạnh đó, những người thường xuyên căng thẳng, stress hoặc ngủ dưới 6 tiếng mỗi ngày cũng thuộc nhóm có nguy cơ mắc đái tháo đường cao hơn.

Thứ năm, người mắc tăng huyết áp hoặc rối loạn mỡ máu cũng là nhóm có nguy cơ mắc đái tháo đường cần phải được tầm soát.

4. Đừng đợi đến khi khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân mới đi tầm soát đái tháo đường

Một vấn đề được nhiều người quan tâm là thời điểm cần đi khám. Chúng ta thường nghe đến những triệu chứng gợi ý đái tháo đường như khát nước, tiểu nhiều, mệt mỏi, sụt cân hoặc nhìn mờ. Tuy nhiên, những biểu hiện này cũng có thể xuất hiện trong các bệnh lý khác.

Vậy đâu là những dấu hiệu cảnh báo đái tháo đường mà người dân cần lưu ý? Khi nào chúng ta nên chủ động kiểm tra đường huyết thay vì chờ đến khi xuất hiện triệu chứng, thưa BS?

BS.CK2 Lê Nguyễn Thụy Khương trả lời: Khi cơ thể xuất hiện những triệu chứng như uống nhiều, tiểu nhiều, khát nước nhiều, sụt cân hoặc nhìn mờ thì lúc đó đường huyết thường đã tăng rất cao, thường trên 200mg/dL.

Như vậy, đây đã là những triệu chứng xuất hiện muộn, không còn là dấu hiệu sớm của bệnh đái tháo đường.

Trong khi đó, ở giai đoạn sớm, nhiều người mắc đái tháo đường có thể không xuất hiện triệu chứng gì đặc biệt. Đôi khi, người bệnh chỉ cảm thấy mệt mỏi, uể oải vào buổi chiều. Lúc này, cơ thể có thể đang trong tình trạng thiếu năng lượng, thiếu đường.

Một biểu hiện khác cần lưu ý là vết thương lâu lành. Chẳng hạn, khi bị trầy xước da, thông thường vết thương có thể lành sau khoảng 3 ngày, nhưng ở một số người, vết thương kéo dài cả một đến hai tuần vẫn chưa lành.

Bên cạnh đó, người bệnh cũng có thể dễ bị nhiễm trùng hơn. Đặc biệt, phụ nữ có thể thường xuyên gặp tình trạng nhiễm trùng đường sinh dục. Nam giới cũng có thể xuất hiện các tình trạng nhiễm trùng tương tự.

Một dấu hiệu khác là cảm giác tê bì ở bàn chân, đặc biệt vào ban đêm.

Đây đều là những biểu hiện mà chúng ta cần chú ý, bởi chúng có thể gợi ý tình trạng đái tháo đường.

Khi xuất hiện những dấu hiệu này, người dân nên chủ động đi kiểm tra, tầm soát bệnh sớm.

Tuy nhiên, lời khuyên quan trọng nhất của tôi là đừng bao giờ chờ đến khi có triệu chứng mới đi xét nghiệm đường huyết. Chúng ta nên chủ động thực hiện xét nghiệm máu tĩnh mạch định kỳ để phát hiện bệnh.

Ví dụ, như tôi đã chia sẻ, những người trên 45 tuổi nên được tầm soát đái tháo đường định kỳ. Đối với những người có yếu tố nguy cơ cao, việc tầm soát cần được thực hiện sớm hơn.

5. Tầm soát đái tháo đường từ 45 tuổi, người có yếu tố nguy cơ cần kiểm tra sớm hơn

Vậy đối với người trưởng thành chưa từng được chẩn đoán đái tháo đường, nên bắt đầu tầm soát từ độ tuổi nào? Những nhóm nguy cơ nào cần kiểm tra sớm hơn?

Bên cạnh đó, xét nghiệm đường huyết lúc đói và HbA1c có vai trò như thế nào? Dựa vào những chỉ số nào để xác định một người có đường huyết bình thường, tiền đái tháo đường hay đã mắc đái tháo đường, thưa BS?

BS.CK2 Lê Nguyễn Thụy Khương trả lời: Ở Việt Nam, chúng ta cần căn cứ vào hướng dẫn của Bộ Y tế Việt Nam trong việc tầm soát đái tháo đường.

Theo khuyến cáo của Bộ Y tế, có hai nhóm đối tượng cần được tầm soát.

Thứ nhất, người từ 45 tuổi trở lên, dù đang khỏe mạnh, vẫn cần tầm soát đái tháo đường định kỳ 3 năm một lần.

Thứ hai, những người có yếu tố nguy cơ cần được tầm soát sớm hơn, có thể từ 20, 30 hoặc 40 tuổi.

Cụ thể, nếu một người có BMI trên 25kg/m², đồng thời có ít nhất một trong những yếu tố nguy cơ sau đây thì cần được tầm soát sớm:

- Có người thân trực hệ mắc đái tháo đường.

- Có tăng huyết áp.

- Có rối loạn mỡ máu.

- Có tiền sử đái tháo đường thai kỳ.

- Mắc hội chứng buồng trứng đa nang.

- Có dấu hiệu gai đen trên da.

Ở một số quốc gia khác, chẳng hạn như Mỹ, độ tuổi bắt đầu tầm soát đái tháo đường được khuyến cáo sớm hơn, từ 35 tuổi trở lên. Tuy nhiên, tại Việt Nam, chúng ta nên căn cứ vào hướng dẫn của Bộ Y tế Việt Nam.

2 xét nghiệm thường được sử dụng để tầm soát đái tháo đường là đường huyết lúc đói và HbA1c.

Đối với xét nghiệm đường huyết lúc đói, người bệnh sẽ được lấy máu tĩnh mạch để đo glucose huyết tương sau khi đã nhịn ăn ít nhất 8 giờ. Thông thường, tôi hay hướng dẫn người bệnh ăn tối như bình thường, sau đó nhịn ăn qua đêm ít nhất 8 giờ rồi đến bệnh viện vào buổi sáng để làm xét nghiệm.

Còn HbA1c là chỉ số phản ánh mức đường huyết trung bình trong khoảng 2 - 3 tháng trước đó. Xét nghiệm này có thể thực hiện vào bất kỳ thời điểm nào trong ngày và không yêu cầu người bệnh phải nhịn ăn.

Sau khi có kết quả, BS sẽ giải thích để người bệnh hiểu tình trạng đường huyết của mình đang ở mức bình thường, tiền đái tháo đường hay đái tháo đường.

Kết quả được xem là bình thường khi đường huyết lúc đói dưới 100 mg/dL, tương đương dưới 5,6 mmol/L và HbA1c dưới 5,7%. Nếu các chỉ số nằm trong giới hạn này thì được xem là đường huyết bình thường, chưa mắc đái tháo đường.

Người bệnh được xác định có tình trạng tiền đái tháo đường khi đường huyết lúc đói từ 100 - 125 mg/dL hoặc HbA1c từ 5,7 - 6,4%.

Các chỉ số được sử dụng để chẩn đoán đái tháo đường gồm đường huyết lúc đói lớn hơn 126 mg/dL hoặc HbA1c lớn hơn 6,5%.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc chẩn đoán đái tháo đường có ý nghĩa rất quan trọng, bởi đây là một bệnh lý mà người bệnh phải quản lý lâu dài. Vì vậy, nếu người bệnh không có các triệu chứng cấp tính đặc biệt, chúng ta cần thực hiện xét nghiệm xác nhận lần thứ hai.

Khi kết quả xét nghiệm lần thứ hai vẫn cho thấy tình trạng tăng đường huyết đạt ngưỡng chẩn đoán, BS mới xác định người bệnh đã mắc đái tháo đường.

6. Tiền đái tháo đường là cơ hội vàng để ngăn bệnh tiến triển thành đái tháo đường type 2

Thưa BS, nhiều khán giả chia sẻ với AloBacsi rằng khi đi khám sức khỏe, họ được thông báo đường huyết cao hơn bình thường nhưng chưa đến ngưỡng chẩn đoán đái tháo đường.

Vậy tình trạng tiền đái tháo đường có ý nghĩa như thế nào? Có phải tất cả những người được chẩn đoán tiền đái tháo đường đều sẽ tiến triển thành đái tháo đường type 2 hay không, thưa BS?

BS.CK2 Lê Nguyễn Thụy Khương trả lời: Tôi muốn đưa ra một ví dụ để bà con cô bác dễ hình dung: Tiền đái tháo đường giống như tín hiệu đèn vàng trong hệ thống đèn giao thông.

Đèn vàng là tín hiệu cảnh báo, đồng thời cũng là cơ hội để chúng ta kịp thời hành động, không để tình trạng này chuyển sang “đèn đỏ”, tức là mắc đái tháo đường thực sự.

Chính vì vậy, giai đoạn tiền đái tháo đường được xem là cơ hội vàng để can thiệp, giúp ngăn ngừa bệnh tiến triển thành đái tháo đường type 2.

Tại sao tôi nói như vậy? Bởi ở giai đoạn tiền đái tháo đường, chức năng tuyến tụy đã có thể suy giảm khoảng 30 - 50%. Đồng thời, những biến chứng liên quan đến tim mạch, thần kinh, mạch máu và thận cũng có thể đã xuất hiện.

Nếu bà con chủ quan, cho rằng tiền đái tháo đường chưa phải là đái tháo đường nên không cần quan tâm và cứ để mặc, nguy cơ bệnh tiến triển sẽ tăng lên.

Theo thống kê, mỗi năm có khoảng 5 - 10% người tiền đái tháo đường tiến triển thành đái tháo đường thực sự. Sau 5 năm, tỷ lệ này có thể lên đến 50%.

Tuy nhiên, tôi muốn khẳng định rằng không phải 100% người tiền đái tháo đường đều sẽ mắc đái tháo đường.

Đó là lý do chúng ta cần can thiệp sớm bằng những hành động cụ thể.

Thứ nhất, thay đổi lối sống và giảm từ 5 - 7% cân nặng. Mục tiêu của việc giảm cân là giúp giảm lượng mỡ nội tạng mà chúng ta đã đề cập trước đó, chẳng hạn như mỡ tích tụ quanh thận, gan và tụy.

Thứ hai, tăng cường vận động thể lực. Người bệnh nên duy trì thói quen đi bộ nhanh khoảng 30 phút mỗi ngày, đạt tổng cộng 150 phút mỗi tuần.

Trên thế giới đã có một nghiên cứu rất lớn, được nhiều quốc gia biết đến, cho thấy việc kết hợp giảm cân, thực hiện chế độ ăn uống theo hướng dẫn của BS và tăng cường vận động có thể giảm 58% nguy cơ tiến triển từ tiền đái tháo đường thành đái tháo đường thực sự.

Điều này cho thấy thay đổi lối sống có vai trò rất quan trọng trong việc phòng ngừa đái tháo đường type 2.

Thứ ba, một số người có nguy cơ cao có thể cần sử dụng thuốc Metformin. Bên cạnh việc điều chỉnh chế độ ăn uống và vận động, một số trường hợp có thể được BS cân nhắc sử dụng thuốc để phòng ngừa tiến triển thành đái tháo đường.

Loại thuốc thường được khuyến cáo trong những trường hợp này là Metformin.

Những đối tượng có thể được xem xét sử dụng Metformin bao gồm:

- Người thuộc nhóm nguy cơ cao, chẳng hạn có BMI trên 25kg/m², được xem là béo phì.

- Người dưới 60 tuổi.

- Phụ nữ có tiền sử đái tháo đường thai kỳ.

- Người đã thực hiện các biện pháp điều chỉnh chế độ ăn uống, thay đổi lối sống nhưng không đạt hiệu quả như mong muốn.

Đối với những trường hợp này, BS sẽ cân nhắc việc sử dụng Metformin để hỗ trợ ngăn ngừa tiền đái tháo đường tiến triển thành đái tháo đường thực sự.

>>> Đọc thêm Phần 2: Kiểm soát đường huyết tốt vẫn chưa đủ để ngăn biến chứng đái tháo đường