Tiêm ngừa hô hấp cho mẹ và bé từ thai kỳ đến những tháng đầu đời

1. Phòng bệnh hơn chữa bệnh: Vì sao tiêm ngừa hô hấp là chiến lược cần thiết?

Khi nói đến phòng bệnh hô hấp mùa lạnh, nhiều gia đình vẫn ưu tiên giữ ấm, bồi bổ dinh dưỡng.

- Dưới góc nhìn y học dự phòng, vắc xin giữ vai trò như thế nào trong chiến lược bảo vệ mẹ bầu, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ trước các bệnh hô hấp nguy hiểm, thưa BS?

- Thay vì chờ con ốm mới chữa, xu hướng y học hiện đại tập trung vào dự phòng chủ động. Thưa BS, chiến lược "Tiêm chủng trọn đời" (Life-course immunization), đặc biệt là "Tiêm chủng cho mẹ bầu" đóng vai trò then chốt như thế nào để lấp đầy "khoảng trống miễn dịch" cho trẻ sơ sinh?

TTND.PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang - Trưởng Khoa Sanh - Bệnh viện Hùng Vương trả lời: Trong cộng đồng cũng như trong giới y học, bao gồm cả các lĩnh vực nghiên cứu chuyên sâu, vẫn tồn tại những vấn đề và quan điểm khác nhau. Tuy nhiên, xu hướng chủ đạo hiện nay được đa số chấp nhận là bệnh tật có thể được dự phòng. Sự đồng thuận này không mang tính tuyệt đối, nhưng phần lớn đều thừa nhận tính khả thi của dự phòng. Dự phòng được thực hiện bằng cách tạo điều kiện để cơ thể hình thành cơ chế bảo vệ một cách chủ động, thay vì chờ đợi các tác nhân từ bên ngoài xuất hiện một cách tự nhiên rồi mới ứng phó.

Chủ động dự phòng đồng nghĩa với việc đưa vào cơ thể những yếu tố có khả năng kích hoạt hệ miễn dịch, giúp hình thành cơ chế bảo vệ và tạo ra kháng thể để chống lại các tác nhân gây bệnh. Đây là điểm cốt lõi để nhận diện và hiểu đúng vai trò của vắc xin.

Đối với các bệnh lý đang được đề cập, cúm là ví dụ điển hình. Vai trò của vắc xin phòng cúm đã được xác định rõ ràng. Tại Việt Nam, mức độ nổi bật của cúm không cao như ở các quốc gia xứ lạnh. Tuy nhiên, tại phương Tây, châu Âu và Bắc Mỹ, mỗi mùa lạnh ghi nhận hàng chục nghìn ca tử vong liên quan đến cúm, kể cả ở những quốc gia phát triển như Hoa Kỳ.

Vì vậy, phòng ngừa cúm tại các quốc gia này được xem là vấn đề mang tính sống còn, không đơn thuần là câu hỏi nên hay không nên. Ở Việt Nam, cúm vẫn có tính mùa và việc tiêm phòng mang lại hiệu quả, nhưng mức độ quan tâm không rầm rộ như ở phương Tây. Vắc xin cúm nên được tiêm trước khi bước vào mùa dịch để đạt hiệu quả bảo vệ.

Virus cúm có khả năng thích nghi cao, thường xuyên thay đổi cấu trúc bề mặt. Sự biến đổi này khiến miễn dịch của năm trước có thể không còn phù hợp cho năm sau. Vì vậy, sau khi đã tiêm phòng, vẫn cần tiêm nhắc lại hằng năm.

Do virus cúm liên tục thay đổi cấu trúc bề mặt, các nhà sản xuất phải cập nhật và sản xuất vắc xin phù hợp với chủng virus mới. Đây là cơ chế thích nghi tự nhiên của virus nhằm duy trì sự tồn tại. Vì vậy, việc tiêm nhắc lại hằng năm là cần thiết.

Đối với phụ nữ mang thai, câu hỏi đặt ra là có nên tiêm phòng hay không. Sốt trong thai kỳ là một trong những nguyên nhân thường khiến thai phụ phải nhập viện. Tuy nhiên, sốt ở thai phụ không chỉ do cúm mà có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân khác, như viêm ruột thừa hoặc nhiễm siêu vi nguy hiểm, bao gồm sốt xuất huyết. Khi một thai phụ bị sốt, bác sĩ phải tiến hành loại trừ các tác nhân nguy hiểm trước khi nghĩ đến cúm. Điều này khiến quá trình chẩn đoán trở nên phức tạp. Hơn nữa, không thể loại trừ khả năng một thai phụ đồng thời mắc nhiều bệnh, ví dụ vừa viêm ruột thừa vừa mắc cúm, khiến việc chẩn đoán càng khó khăn hơn.

Tác nhân tiếp theo, dù ít gặp hơn, là phế cầu. Phế cầu có thể gây ra các biến chứng nghiêm trọng như nhiễm trùng huyết ở trẻ nhỏ, viêm màng não, viêm tai, viêm tai giữa, thủng màng nhĩ và để lại hậu quả kéo dài. Việc điều trị các biến chứng này thường khó khăn và kéo dài. Hiện nay đã có vắc xin phòng phế cầu, chủ yếu dành cho trẻ em hoặc tiêm trước khi mang thai.

Đối với ho gà, hiện nay vắc xin được khuyến cáo tiêm trong thai kỳ, gần như mang tính bắt buộc. Thời điểm tiêm thường từ tuần 27 đến tuần 36 của thai kỳ nhằm tạo đủ kháng thể truyền sang thai nhi. Nhờ đó, trẻ được bảo vệ trong 6 tháng đầu đời và giảm nguy cơ mắc ho gà. Vắc xin này nằm trong mũi tiêm phối hợp gồm uốn ván, ho gà và bạch hầu.

Sau khi sinh, trẻ vẫn tiếp tục được tiêm theo chương trình tiêm chủng mở rộng. Tuy nhiên, việc tiêm cho mẹ trước sinh giúp hạn chế khoảng trống miễn dịch trong giai đoạn đầu đời của trẻ.

Liên quan đến RSV - tác nhân được xem là “sát thủ thầm lặng” với nguy cơ cao, vắc xin phòng RSV mới được phát triển trong vài năm gần đây. Tại Việt Nam, vắc xin này chính thức được đưa vào sử dụng từ tháng 7 năm 2025 và còn tương đối mới. Hiện nay, vắc xin chủ yếu được tiêm cho người mẹ nhằm tạo kháng thể bảo vệ trẻ sơ sinh, do trẻ chưa thể tiêm trực tiếp.

Trong một số trường hợp đặc biệt, như trẻ sinh non hoặc vào mùa nguy cơ cao, có thể sử dụng kháng thể thụ động cho trẻ ngay sau sinh. Tuy nhiên, biện pháp này không phổ biến bằng tiêm phòng cho mẹ để bảo vệ con.

Như vậy, bốn tác nhân liên quan đến viêm đường hô hấp gồm cúm, phế cầu, ho gà và RSV đều có hướng tiếp cận dự phòng thông qua vắc xin.

2. Vì sao thai phụ cần tiêm phòng cúm?

Đối với cúm - một trong những bệnh hô hấp phổ biến nhất mùa lạnh - việc tiêm vắc xin cúm cho phụ nữ mang thai mang lại lợi ích cụ thể gì cho mẹ và cho bé sau sinh? Miễn dịch này có thể bảo vệ trẻ trong giai đoạn nào ạ?

BS.CK2 Đặng Ngọc Yến Dung - Trưởng khoa Khám bệnh B, Bệnh viện Hùng Vương trả lời: Cúm là một trong những nguyên nhân thường gặp nhất gây bệnh lý đường hô hấp. Đặc điểm nguy hiểm của cúm nằm ở khả năng lây truyền nhanh và mạnh, đặc biệt qua tiếp xúc trực tiếp từ người sang người. Nguy cơ lây lan tăng cao tại những nơi đông người như trường học, nhà trẻ, chợ, hội họp, sân bay hoặc bến xe.

Trong các mùa dịch cúm trên thế giới, bệnh gây ra gánh nặng đáng kể về chi phí nằm viện, chi phí điều trị và thời gian lao động bị gián đoạn do người bệnh phải nghỉ việc.

Đối với phụ nữ mang thai, khi cơ thể đã có những thay đổi miễn dịch để thích ứng với thai kỳ, việc nhiễm cúm có thể làm tăng nguy cơ biến chứng. Thai phụ mắc cúm có nguy cơ nhập viện cao hơn do các biến chứng nặng.

Ngoài ra, nhiễm cúm trong thai kỳ còn liên quan đến nguy cơ sảy thai, sinh non và trẻ sinh nhẹ cân. Vì vậy, tiêm vắc xin cúm cho thai phụ mang lại lợi ích trực tiếp cho người mẹ, bao gồm giảm tỷ lệ mắc cúm và giảm nguy cơ nhập viện do biến chứng.

Bên cạnh đó, tiêm phòng cúm còn đem lại lợi ích gián tiếp cho trẻ. Khi người mẹ được tiêm vắc xin, cơ thể sẽ tạo ra kháng thể và truyền qua nhau thai sang thai nhi, đặc biệt trong ba tháng cuối thai kỳ. Những kháng thể này có thể bảo vệ trẻ trong những tháng đầu đời.

Sau khi sinh, hệ miễn dịch của trẻ chưa hoàn thiện, khả năng tạo miễn dịch chủ động chống lại cúm còn hạn chế. Do đó, trẻ phụ thuộc vào lượng kháng thể thụ động nhận từ mẹ để được bảo vệ trong giai đoạn đầu đời.

3. Vắc xin RSV tại Việt Nam: Khuyến cáo, chỉ định và những vấn đề cần cân nhắc

RSV là tác nhân gây viêm tiểu phế quản và viêm phổi nặng ở trẻ sơ sinh, và gần đây vắc xin RSV mới bắt đầu được triển khai tại Việt Nam. BS có thể chia sẻ rõ hơn về cơ chế bảo vệ của vắc xin RSV, cũng như kinh nghiệm triển khai và hiệu quả đã được ghi nhận tại các quốc gia khác?

TTND.PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang trả lời: Nghiên cứu và phát triển vắc xin thông thường không diễn ra trong thời gian ngắn. Ngoại trừ một số trường hợp đặc biệt như vắc xin trong đại dịch COVID-19, khi quá trình thử nghiệm và triển khai được rút ngắn đáng kể, hầu hết các vắc xin đều có lịch sử nghiên cứu kéo dài, ít nhất từ 30 đến 40 năm.

Vắc xin RSV cũng không phải là ngoại lệ. Quá trình nghiên cứu bắt đầu từ những năm 1960. Tính đến nay, quá trình phát triển đã kéo dài hơn 60 năm, bao gồm giai đoạn phát hiện tác nhân, xây dựng ý tưởng, triển khai dự án và hoàn thiện dữ liệu qua nhiều thập kỷ.

Để được áp dụng chính thức bởi các tổ chức lớn như Tổ chức Y tế Thế giới hoặc các hiệp hội chuyên ngành tại Hoa Kỳ, bao gồm Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), vắc xin phải trải qua quá trình đánh giá nghiêm ngặt. Dữ liệu thu thập từ nhiều quốc gia tham gia nghiên cứu, với số lượng người tham gia lên đến hàng triệu người, bao gồm cả dữ liệu đời thực, là cơ sở để đưa ra khuyến nghị sử dụng như hiện nay.

Về cơ chế, vắc xin RSV hoạt động tương tự các vắc xin khác. Sau khi tiêm cho người mẹ, cơ thể sẽ tạo ra kháng thể IgG. Kháng thể này được vận chuyển qua nhau thai vào tuần hoàn của thai nhi, hiện diện trong máu trẻ ngay từ khi sinh ra và có vai trò bảo vệ trong giai đoạn đầu đời.

Liên quan đến “khoảng trống miễn dịch” trong 6 tháng đầu đời - giai đoạn trẻ đặc biệt dễ tổn thương trước RSV - các nghiên cứu đã tiến hành đo nồng độ kháng thể ở trẻ sinh ra từ những bà mẹ không được tiêm hoặc được tiêm giả dược, sau đó so sánh với nhóm trẻ có mẹ được tiêm vắc xin. Các trẻ được theo dõi trong 6 đến 9 tháng, thậm chí lâu hơn, để đánh giá tỷ lệ nhiễm RSV giữa hai nhóm.

Kết quả cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê. Những dữ liệu này là cơ sở để khẳng định rằng việc sử dụng vắc xin RSV cho mẹ có thể giúp bảo vệ trẻ, giảm tỷ lệ mắc bệnh nặng, giảm nguy cơ tử vong và giảm tỷ lệ nhập viện liên quan đến RSV. Đó là những bằng chứng đã được ghi nhận đến thời điểm hiện tại.

Tại Việt Nam, việc triển khai vắc xin RSV diễn ra sau các quốc gia đã áp dụng trước đó. Việt Nam không nằm trong nhóm triển khai sớm mà thuộc nhóm các nước áp dụng sau, khi vắc xin đã được triển khai tại hàng chục quốc gia, bao gồm những quốc gia có nền y học phát triển như Hoa Kỳ và Anh. Tại các quốc gia này, vắc xin RSV đã được đưa vào hướng dẫn quốc gia và áp dụng trong thực hành lâm sàng.

- Tại Việt Nam hiện nay, việc tiêm phòng RSV đã được triển khai rộng rãi hay vẫn chỉ giới hạn tại một số cơ sở y tế nhất định? Những đối tượng thai phụ nào được khuyến cáo nên tiêm phòng RSV, và liệu tất cả thai phụ đều có thể tiêm hay cần cân nhắc theo từng trường hợp cụ thể, thưa bác sĩ?

TTND.PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang trả lời: Tại Việt Nam, theo các thông báo của Bộ Y tế, cụ thể là Cục Y tế Dự phòng, vắc xin RSV đã được chấp thuận về mặt pháp lý từ tháng 7 năm 2025. Điều này đồng nghĩa với việc vắc xin đã được phép triển khai.

Hiện nay, tại các bệnh viện sản và các cơ sở y tế chuyên về tiêm chủng, việc tiêm phòng RSV đã được thực hiện. Tuy nhiên, một điểm cần lưu ý là vắc xin RSV chưa được đưa vào Chương trình Tiêm chủng Mở rộng - vốn là chương trình quốc gia bao gồm các vắc xin như ho gà, bại liệt, viêm gan B và một số bệnh khác.

Do chưa thuộc Chương trình Tiêm chủng Mở rộng, vắc xin RSV hiện được xếp ở mức khuyến cáo cao. Chỉ định tiêm áp dụng cho thai phụ, với điều kiện có cơ sở y tế phù hợp để thực hiện và theo dõi, bởi việc tiêm chủng cần được quản lý trong quá trình theo dõi thai kỳ.

Một yếu tố khác cần cân nhắc là giá thành. Hiện nay, chi phí vắc xin RSV còn tương đối cao so với mặt bằng thu nhập chung. Điều này khiến nhiều thai phụ dù đã nắm được thông tin và sẵn sàng tiêm phòng vẫn phải cân nhắc về khả năng chi trả. Do chưa được đưa vào Chương trình Tiêm chủng Mở rộng, vắc xin cũng chưa được trợ giá từ ngân sách nhà nước.

4. Vắc xin phế cầu trong bảo vệ trẻ dưới 2 tuổi

Với phế cầu khuẩn - nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi nặng ở trẻ nhỏ, vắc xin phế cầu được khuyến nghị ra sao cho trẻ sơ sinh? Việc tiêm sớm có ý nghĩa thế nào trong phòng ngừa biến chứng nặng ạ? Về Phế cầu khuẩn, chúng ta biết vi khuẩn này có rất nhiều chủng (typ huyết thanh) và chúng liên tục biến đổi.

BS.CK2 Đặng Ngọc Yến Dung trả lời: Phế cầu là một trong những nguyên nhân thường gặp gây bệnh lý đường hô hấp ở trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 2 tuổi. Khi nhiễm phế cầu, trẻ có thể gặp các biến chứng nghiêm trọng như viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết và viêm phổi, có thể để lại di chứng lâu dài.

Vì vậy, khuyến cáo hiện nay là nên tiêm vắc xin phế cầu sớm và đúng lịch để trẻ được bảo vệ kịp thời. Các tổ chức y tế khuyến nghị trẻ có thể bắt đầu tiêm vắc xin phế cầu từ 6 tuần tuổi. Lịch tiêm phổ biến gồm mũi thứ nhất khi trẻ 2 tháng tuổi, mũi thứ hai lúc 4 tháng tuổi, mũi thứ ba lúc 6 tháng tuổi và mũi nhắc lại từ 12 đến 15 tháng tuổi.

Việc tiêm sớm được đặt ra do trong những tháng đầu đời, trẻ tồn tại khoảng trống miễn dịch. Hệ miễn dịch của trẻ chưa đủ khả năng tạo miễn dịch chủ động một cách hiệu quả. Tiêm vắc xin sớm giúp kích thích cơ thể trẻ tạo ra kháng thể, từ đó tăng khả năng bảo vệ trước các tác nhân gây bệnh.

- Gần đây y học nhắc đến các loại vắc xin phế cầu cộng hợp thế hệ mới với độ bao phủ rộng hơn (trên 20 chủng). Vậy việc cập nhật các loại vắc xin thế hệ mới này có ý nghĩa như thế nào trong việc phòng ngừa sớm cho trẻ trong bối cảnh các chủng vi khuẩn ngày càng kháng thuốc và đa dạng hóa?

BS.CK2 Đặng Ngọc Yến Dung trả lời: Phế cầu có hơn 90 týp huyết thanh có khả năng gây bệnh. Tuy nhiên, chỉ một số týp trong đó thường gây bệnh nặng ở trẻ em. Khi phát triển vắc xin, các nhà sản xuất tập trung vào những týp huyết thanh phổ biến, những týp có liên quan đến tình trạng kháng kháng sinh và những týp có xu hướng gây bệnh xâm lấn nghiêm trọng ở trẻ nhỏ.

Các vắc xin phế cầu thế hệ mới được thiết kế nhằm bao phủ gần như toàn bộ những týp huyết thanh phổ biến, những týp liên quan đến kháng kháng sinh và những týp gây bệnh xâm lấn nặng.

Vắc xin phế cầu PCV13 bao gồm 13 týp huyết thanh, trong đó có các týp thường gặp và các týp liên quan đến bệnh nặng ở trẻ em. Gần đây, vắc xin thế hệ mới PCV20 đã được phát triển, bao phủ 20 týp huyết thanh, tức là bổ sung thêm 7 týp so với PCV13. Những týp được bổ sung là các týp có sự thay đổi trong những năm gần đây, bao gồm hiện tượng biến đổi týp huyết thanh, đồng thời có liên quan đến tình trạng kháng kháng sinh.

Phế cầu là một trong những vi khuẩn có khả năng đề kháng kháng sinh, đặc biệt với các nhóm thường được sử dụng trong điều trị như penicillin và cephalosporin. Vì vậy, các vắc xin thế hệ mới hướng đến bao phủ cả những týp có xu hướng đề kháng kháng sinh và những týp gây bệnh nặng ở trẻ em.

Hiện nay, đa số trẻ đang được sử dụng vắc xin PCV13. Thực tế cho thấy PCV13 có hiệu quả tốt và phù hợp với những trẻ đã được tiêm đủ liều theo lịch. Trong một số trường hợp, có thể cân nhắc tiêm bổ sung vắc xin thế hệ mới PCV20, đặc biệt ở trẻ có yếu tố nguy cơ như sinh non, có bệnh nền hoặc khi gia đình mong muốn mở rộng phạm vi bảo vệ. Với những trẻ đã hoàn thành lịch tiêm PCV13, có thể xem xét tiêm bổ sung PCV20.

Việc lựa chọn loại vắc xin cũng như quyết định tiêm bổ sung cần được tư vấn bởi nhân viên y tế.

5. Miễn dịch thụ động từ mẹ và vai trò của tiêm chủng sau sinh

Một băn khoăn rất thường gặp của phụ huynh là: mỗi bệnh một vắc xin, liệu trẻ nhỏ có phải tiêm quá nhiều trong thời gian ngắn hay không? Quan điểm khoa học hiện nay nhìn nhận vấn đề này như thế nào về tính an toàn và lợi ích lâu dài ạ?

TTND.PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang trả lời: Đối với trẻ nhỏ, một số vắc xin được tiêm cho mẹ trong thai kỳ sẽ tạo kháng thể truyền qua nhau thai sang thai nhi, giúp bảo vệ trẻ trong giai đoạn “khoảng trống miễn dịch” những tháng đầu đời. Ví dụ như vắc xin RSV, ho gà hoặc cúm. Đây là những vắc xin có thể tiêm trong thai kỳ để tăng cường miễn dịch thụ động cho trẻ sau sinh.

Tuy nhiên, kháng thể thụ động từ mẹ sẽ giảm dần theo thời gian. Do đó, cơ thể trẻ cần tự hình thành miễn dịch chủ động. Câu hỏi đặt ra là chờ trẻ nhiễm bệnh tự nhiên để tạo miễn dịch, hay chủ động hỗ trợ bằng tiêm chủng. Vai trò của chương trình tiêm chủng mở rộng chính là giúp trẻ tạo miễn dịch một cách có hệ thống và bền vững hơn.

Trong chương trình tiêm chủng mở rộng hiện nay có các vắc xin như lao, viêm gan B, ho gà, uốn ván, bại liệt và nhiều bệnh khác. Lịch tiêm được xây dựng nhằm tránh tiêm quá nhiều loại cùng lúc, đồng thời đảm bảo đạt hiệu quả bảo vệ tối ưu cho trẻ.

Các mốc tiêm được sắp xếp cụ thể theo tháng tuổi, chẳng hạn như 2 tháng, 4 tháng, 6 tháng hoặc các mũi nhắc lại theo quy định. Tất cả đều dựa trên nguyên tắc tránh dồn lịch và giúp hệ miễn dịch của trẻ tạo kháng thể đạt mức bảo vệ tốt nhất.

>>> Đọc thêm phần 1: Khoảng trống miễn dịch và nguy cơ bệnh hô hấp ở mẹ bầu, trẻ 6 tháng đầu đời

>>> Đọc thêm phần 3: Tiêm chủng thai kỳ và năm đầu đời: Khi nào là “đúng thời điểm” để bảo vệ mẹ và bé?

Trân trọng cảm ơn Pfizer Việt Nam đã tài trợ cho chương trình số đặc biệt do AloBacsi và Bệnh viện Hùng Vương thực hiện, góp nâng cao nhận thức cộng đồng về phòng ngừa bệnh hô hấp cho mẹ và bé.