Thực phẩm chức năng: Hiểu đúng, dùng đủ, tăng cường hiệu quả tối đa

Thực phẩm chức năng hiện nay là mặt hàng được nhiều người tìm kiếm, nhất là trong giai đoạn dịch bệnh, việc tăng cường sức khỏe quan trọng hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, việc sử dụng thực phẩm chức năng đúng cách không phải ai cũng tỏ tường. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp cho bạn những lưu ý cần thiết khi sử dụng thực phẩm chức năng.

1. Thực phẩm chức năng là gì?

Thực phẩm chức năng (functional foods) là sản phẩm được chế biến dưới dạng viên nang, viên hoàn, viên nén, cao, cốm, bột, lỏng và các dạng chế biến khác có chứa một hoặc hỗn hợp của các chất bao gồm vitamin, khoáng chất, acid amin, chiết xuất từ thực vật và động vật. Thực phẩm chức năng nhằm mục đích bổ sung các chất dinh dưỡng cần thiết cho cơ thể hay làm giảm nguy cơ bệnh.

Có 4 dạng bào chế thực phẩm chức năng phổ biến là: viên nang, dạng viên nén, dạng chất lỏng và dạng bột

Thoạt nhìn, thực phẩm chức năng có thể giống với thuốc về hình dáng bên ngoài, nhưng chịu sự quản lý về tính hiệu quả và tính an toàn như là thực phẩm, không được sử dụng cho mục đích điều trị, chẩn đoán và ngăn ngừa bệnh. Thực phẩm chức năng muốn được lưu hành trên thị trường cần chứng minh được tác dụng hỗ trợ sức khỏe.

Hiện nay có rất nhiều dạng bào chế của thực phẩm chức năng tùy vào tính chất của chất bổ sung hoặc chiết xuất. Trong đó có 4 dạng bào chế phổ biến là: viên nang, dạng viên nén, dạng chất lỏng và dạng bột.

2. Các loại thực phẩm chức năng phổ biến

Hiện nay, Việt Nam chủ yếu phân loại thực phẩm chức năng thành 5 nhóm chính: theo phương thức chế biến; theo dạng sản phẩm; theo cách quản lý; theo tác dụng và theo cách của người Nhật Bản.

Các loại thực phẩm chức năng phổ biến hiện nay

2.1 Phân loại thực phẩm chức năng theo phương thức chế biến

Theo phương thức chế biến, thực phẩm chức năng chia thành 4 nhóm nhỏ bao gồm: thực phẩm bổ sung vitamin, thực phẩm bổ sung khoáng chất, thực phẩm bổ sung hoạt chất sinh học và thực phẩm được bào chế từ thảo dược.

- Về nhóm thực phẩm chức năng bổ sung vitamin có thể kể đến các loại nước có hương vị trái cây giúp bổ sung vitamin C, E, beta-carotene hoặc các sản phẩm ở dạng viên uống bổ sung chất xơ…

- Đối với nhóm thực phẩm bổ sung khoáng chất, hiểu đơn giản như các loại muối bổ sung iod, bánh kẹo bổ sung calci hoặc các loại nước bù điện giải. Ví dụ như ở các nước phát triển: Anh, Mỹ, Nhật Bản… hiện đang rất phát triển sản phẩm sữa bột bổ sung thêm acid folic, vitamin và khoáng chất.

- Nhóm thực phẩm bổ sung hoạt chất sinh học, gồm: sữa, thức ăn cho trẻ phát triển được bổ sung thêm DHA, EPA…

- Đối với thực phẩm chức năng bào chế từ thảo dược nổi tiếng có thể kể đến như: Linh Chi, Nhân Sâm, Đông Trùng Hạ Thảo, Hà Thủ Ô….

2.2 Phân loại thực phẩm chức năng theo dạng sản phẩm

Phân loại thực phẩm chức năng có thể chia ra làm 2 dạng: Thực phẩm - Thuốc hoặc Thức ăn - Thuốc.

Thực phẩm chức năng dạng Thực phẩm - Thuốc là dạng sản phẩm được bào chế tương tự như thuốc (viên nén, viên nang, viên hoàn, dung dịch…), nhưng bản chất vẫn là một dạng thực phẩm chức năng và không có tác dụng điều trị bệnh như thuốc.

Dạng Thức ăn - Thuốc được sử dụng bằng cách bổ sung trực tiếp hoạt tính vào thức ăn, ví dụ như: cháo thuốc, canh bổ dưỡng,… phổ biến nhất là dạng sắc nước uống.

Thực phẩm chức năng không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh

2.3 Phân loại thực phẩm chức năng theo công dụng

Phân loại công dụng, các sản phẩm chức năng chia thành nhiều dạng với các chức năng như:

- Thực phẩm chức năng hỗ trợ chống lão hóa.

- Thực phẩm chức năng hỗ trợ làm đẹp.

- Thực phẩm chức năng hỗ trợ tiêu hóa (thực phẩm chức năng cho bệnh trào ngược dạ dày,…).

- Thực phẩm chức năng hỗ trợ bệnh huyết áp (TPCN hỗ trợ hạ huyết áp, TPCN hỗ trợ tăng huyết áp,…).

- Thực phẩm chức năng hỗ trợ giảm đái tháo đường.

- Thực phẩm chức năng hỗ trợ bệnh xương khớp.

- Thực phẩm chức năng nâng cao sức đề kháng.

- Thực phẩm chức năng tăng cường sinh lý (thực phẩm chức năng tăng cường sinh lý nam, thực phẩm chức năng tăng cường sinh lý nữ).

Thực phẩm chức năng hỗ trợ làm đẹp, chống lão hóa

- Thực phẩm chức năng an thần.

- Thực phẩm chức năng phòng ngừa bệnh nội tiết.

- Thực phẩm chức năng hỗ trợ tim mạch.

- Thực phẩm chức năng hỗ trợ chức năng cho mắt.

- Thực phẩm chức năng phòng ngừa rối loạn tuần hoàn não…

2.4 Phân loại thực phẩm chức năng theo phương thức quản lý

Đối với các sản phẩm chỉ có chức năng bổ sung vitamin và khoáng chất thì thường chỉ cần có giấy phép công bố của nhà sản xuất về tiêu chuẩn sản xuất theo quy định, không cần đăng ký.

Các nhóm sản phẩm thực phẩm chức năng có các tác dụng hỗ trợ điều trị, phòng ngừa bệnh cần phải đăng ký với Cục An toàn vệ sinh thực phẩm (Bộ Y tế) và có chứng nhận cũng như giấy phép lưu hành sản phẩm.

Thông thường, bạn có thể sử dụng các sản phẩm thực phẩm chức năng theo mục đích mà không cần sự chỉ định của bác sĩ. Tuy nhiên các trường hợp sử dụng thực phẩm chức năng với mục đích đặc biệt, cần có chỉ định và sự giám sát của người có chuyên môn.

3. Vai trò của thực phẩm chức năng

3.1 Nguồn dinh dưỡng mỗi ngày

Thực phẩm chức năng không có giá trị chữa bệnh, cũng như không hề mang đến hiệu quả tức thời. Tuy nhiên, nếu bạn sử dụng thực phẩm chức năng đều đặn hàng ngày sẽ lại hiệu quả như mong đợi.

Để đem lại hiệu quả tối ưu khi sử dụng thực phẩm chức năng, bạn cần xác định mục đích sử dụng, tìm hiểu kỹ nguồn gốc và phân loại của thực phẩm chức năng theo nhu cầu.

Cần lưu ý, bạn chỉ sử dụng thực phẩm chức năng theo đúng khuyến cáo y tế và công năng trên bao bì sản phẩm để tránh các hệ luỵ không đáng có từ những “lầm tưởng” về vai trò của thực phẩm chức năng.

3.2 Bổ sung dưỡng chất cần thiết cho cơ thể

Thực phẩm chức năng giúp bổ sung dưỡng chất cần thiết mà dinh dưỡng hàng ngày chưa cung cấp đủ cho cơ thể.

Chẳng hạn, mỗi ngày, cơ thể bạn cần cung cấp 15mg vitamin E, tương đương với việc ăn 3kg trái cà chua (100g cà chua cung cấp 0.54mg vitamin E). Việc cung cấp 3kg cà chua mỗi ngày là ngoài khả năng. Tuy nhiên, thực phẩm chức năng giúp giải quyết bài toán vitamin nói riêng và dinh dưỡng nói chung một cách tiện lợi và dễ dàng.

Thực phẩm chức năng cung cấp các chất dinh dưỡng quan trọng cơ thể giúp bảo vệ chống lại bệnh tật

3.3 Giảm thiểu chi phí y tế

Theo báo cáo của một tổ chức nghiên cứu về thực phẩm chức năng tại Anh, năm 2001, sau khi sử dụng một loại thực phẩm chức năng (stenol nguồn gốc thực vật) làm giảm loại choresterol LDL (low-density lipoprotein cholesterol) trong máu (ở mức 14%) với liều sử dụng 2-3 g/ ngày trong 5 năm, số bệnh nhân mắc bệnh tim ở Anh đã giảm xuống 250.000 và tiết kiệm 433 triệu bảng Anh cho hệ thống chăm sóc sức khoẻ của Anh.

Tại Việt Nam, hiện chưa có một khảo sát trên diện rộng về hiệu quả của thực phẩm chức năng.

3.4 Ngăn ngừa bệnh tật

Thực phẩm chức năng cung cấp các chất dinh dưỡng quan trọng có thể giúp bảo vệ chống lại bệnh tật. Ví dụ, thực phẩm chức năng giàu chất chống oxy hóa sẽ giúp trung hòa các hợp chất có hại được gọi là các gốc tự do, giúp ngăn ngừa tổn thương tế bào và một số bệnh mãn tính, bao gồm bệnh tim, ung thư và tiểu đường.

Hay thực phẩm chức năng chứa nhiều omega-3 sẽ giúp giảm viêm, tăng cường chức năng não và tăng cường sức khỏe của tim.

Còn đối với thực phẩm chức năng giàu chất xơ sẽ giúp thúc đẩy việc kiểm soát lượng đường trong máu tốt hơn và chống lại các tình trạng tiểu đường, béo phì, bệnh tim và đột quỵ.

Thực phẩm chức năng chứa nhiều omega-3 tăng cường chức năng não và tăng cường sức khỏe của tim

3.5 Có thể thúc đẩy sự phát triển ở trẻ

Một số loại thực phẩm chức năng cung cấp các chất dinh dưỡng rất cần thiết cho sự tăng trưởng và phát triển ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.

Đối với bà mẹ mang thai, nồng độ axit folic thấp có thể làm tăng nguy cơ dị tật ống thần kinh, làm ảnh hưởng đến não, tủy sống hoặc cột sống. Các nhà khoa học đã ước tính rằng việc tăng lượng tiêu thụ axit folic giúp giảm tỷ lệ dị tật ống thần kinh xuống từ 50% - 70%.

Những chất dinh dưỡng khác thường được tìm thấy trong thực phẩm chức năng cũng đóng vai trò quan trọng trong sự tăng trưởng và phát triển của trẻ như omega-3, sắt, kẽm, canxi và vitamin B12.

Có nên cho trẻ sử dụng thực phẩm chức năng không?

4. Nên sử dụng thực phẩm chức năng như thế nào?

Đầu tiên, bạn cần chọn những dưỡng chất cơ thể cần. Có vô số loại thực phẩm chức năng khác nhau, điều quan trọng là bạn phải chọn đúng loại dưỡng chất mà cơ thể cần để bổ sung thì mới mang lại hiệu quả tốt. Vì vậy, khi mua, bạn cần đọc kỹ thành phần và thông số về dinh dưỡng có ghi bên ngoài hộp để mua đúng loại mình cần và không gây dị ứng hay dư thừa cho cơ thể.

Thứ hai, bạn cần chú ý đến liều lượng sử dụng. Đây cũng là một yếu tố vô cùng quan trọng mà bạn cần phải lưu ý để tránh gây hại cho sức khỏe. Bạn cần phải uống thực phẩm chức năng với liều lượng theo chỉ định của bác sĩ. Bạn cũng không nên uống vô thời hạn mà cần có thời gian ngừng uống rồi sử dụng lại để tránh gây ra những tác dụng phụ không tốt cho sức khỏe.

Đề phòng: Thực phẩm chức năng giả - Hậu quả thật

5. Những lưu ý khi sử dụng thực phẩm chức năng

Cần lưu ý là một thực phẩm chức năng tốt cần được xác tín khoa học đầy đủ, đặc biệt với nhóm các thực phẩm chức năng có bổ sung và biến đổi nhờ công nghệ sinh học. Hội đồng Khoa học và Sức khỏe Hoa Kỳ đã chia thực phẩm chức năng ra 3 mức: đáng tin cậy nhất, đủ độ tin cậy và chưa đủ tin cậy cần nghiên cứu thêm.

Hai vấn đề “nổi cộm” người tiêu dùng cần tỉnh táo nhận định: một là độ tin cậy của thực phẩm chức năng mình chọn và hai là giá cả thị trường và giá trị thật sự của thực phẩm có hợp lý và tương xứng hay không.

Thực phẩm chức năng rất cần để phòng ngừa và chữa bệnh, nhưng nó không thể thay thế thuốc.

Lạm dụng thực phẩm chức năng còn gây ra rối loạn quá trình đồng hóa trao đổi chất

6. Sai lầm khi dùng thực phẩm chức năng

- Dùng quá nhiều thực phẩm chức năng cùng lúc: lạm dụng thực phẩm chức năng còn gây ra rối loạn quá trình đồng hóa trao đổi chất, nguyên nhân là do cơ thể bổ sung quá nhiều các dưỡng chất từ thực phẩm chức năng, cơ thể không kịp hấp thu hết gây dư thừa.

- Dùng thực phẩm chức năng mà bỏ quên các bữa ăn thông thường: bạn nên nhớ rằng, thực phẩm chức năng không thể thay thế hoàn toàn các dưỡng chất từ các thực phẩm tự nhiên. Do đó, cần cân đối chế độ ăn uống hợp lý, đủ chất là quan trọng trước tiên.

- Dùng thực phẩm chức năng để thay thế thuốc chữa bệnh là sai lầm nghiêm trọng, có thể gây nguy hiểm đến tính mạng. Do đó, Bộ Y tế không cho phép dùng thực phẩm chức năng thay thuốc điều trị hoặc kê toa trong thuốc điều trị bệnh, cấm quảng cáo các tác dụng quá sự thật của thực phẩm chức năng, quảng cáo lập lờ và sai sự thật.

- Dùng thực phẩm chức năng kéo dài liên tục, dùng hằng ngày và dùng nhiều, sẽ gây tốn kém chi phí và có hại cho sức khỏe như rối loạn trao đổi chất, tăng mỡ máu, tăng mô mỡ, đường huyết… Hơn thế, lạm dụng thực phẩm chức năng còn gây hại đến các cơ quan, thúc đẩy quá trình lão hóa nhanh chóng trong cơ thể, khiến cơ thể dễ mắc bệnh hơn.

- Lạm dụng các thực phẩm chức năng để giảm cân: Nghiên cứu được công bố bởi Hiệp hội Nghiên cứu ung thư Hoa Kỳ cho biết, sử dụng các thực phẩm chức năng giảm cân có khả năng làm gia tăng mắc các bệnh ung thư.

• Có nên uống thực phẩm chức năng để điều trị tiểu đường, tăng huyết áp?
• Đau đầu sau tiêm vắc xin COVID-19, dùng thực phẩm chức năng được không?
• Có nên uống thực phẩm chức năng gan để giảm tác dụng phụ của thuốc điều trị?
• Dùng thực phẩm chức năng thay thuốc tây kiểm soát tần số tim được không?
• Liệu có nên sử dụng thực phẩm chức năng khi bị teo thận?
• Bị ung thư vú có nên sử dụng thực phẩm chức năng chống oxy hóa?
• Có nên nhịn ăn hay dùng thực phẩm chức năng để giảm cân?
• Thực phẩm chức năng giúp tăng chiều cao cho trẻ?
• Uống thực phẩm chức năng có ảnh hưởng đến việc điều trị tuyến giáp?