Thiếu hoặc thừa ADH sẽ gây ra hậu quả gì?

1. Xét nghiệm mức độ ADH để làm gì?

a. Xác định, theo dõi và chẩn đoán nguyên nhân của thiếu hoặc thừa ADH

Bác sĩ có thể chỉ định đơn cử xét nghiệm ADH hoặc cùng thực hiện cùng các xét nghiệm khác như một phần của nghiệm pháp ngừng nước hay nghiệm pháp chặn ADH khi bác sĩ nghi ngờ có vấn đề về sản xuất hoặc bài tiết ADH.

b. Đánh giá bệnh hạ Natri máu

Ngoài ra xét nghiệm này còn có thể được chỉ định khi bạn có lượng Natri thấp trong máu mà không rõ nguyên nhân. Hoặc khi bạn khi bạn có các triệu chứng dấu hiệu liên quan tới hội chứng tiết ADH không thích hợp (SIADH).

c. Chẩn đoán đái tháo nhạt

- Đái tháo nhạt trung ương: có liên quan với sự thiếu hụt ADH. Sự thiếu hụt này có thể do vùng dưới đồi hoặc bài tiết từ tuyến yên... trong đó có thể do sự khiếm khuyết di truyền, chấn thương đầu, u não hay do nhiễm khuẩn gây ra viêm não hoặc viêm màng não.

- Đái tháo nhạt do thận: có nguồn gốc tại thận và có liên quan với sự thiếu đáp ứng của thận đối với ADH, làm mất khả năng cô đặc nước tiểu. Đái tháo nhạt do thận có thể do di truyền hoặc do một số bệnh thận.

d. Hội chứng SIADH

Hội chứng tăng tiết hormone chống bài niệu (ADH) không thích hợp (tên tiếng Anh là Syndrome of inappropriate antidiuretic hormone - viết tắt SIADH) là hội chứng ảnh hưởng tới việc cân bằng nước và chất khoáng trong cơ thể người, đặc biệt là natri.

Nếu hội chứng SIADH phát triển âm thầm, có thể không có triệu chứng, nhưng nếu tình trạng này diễn ra một cách cấp tính, các dấu hiệu và triệu chứng đi kèm với tình trạng ứ nước có thể bao gồm: Đau đầu; Buồn nôn, nôn; Lú lẫn; Hôn mê và co giật trong những trường hợp nặng.

e. Nguyên nhân khác

Xét nghiệm ADH còn được thực hiện để đánh giá tình trạng thừa ADH do những bệnh lý khác gây ra.

Các bệnh lý này có thể bao gồm: Bệnh bạch cầu; Lymphoma; Ung thư phổi, tụy, bàng quang, và não; Các bệnh lý hệ thống làm tăng sản xuất ADH; Hội chứng Guillain Barre; Đa xơ cứng; Động kinh; Cơn porphyria  cấp (một rối loạn di truyền ảnh hưởng đến sự sản xuất heme, một thành phần quan trọng của máu); Bệnh xơ nang; Khí phế thủng; Mất nước, chấn thương sọ não, và phẫu thuật cũng có thể làm tăng nồng độ ADH.

Xét nghiệm ADH có thể được thực hiện khi bệnh nhân cảm thấy rất khát và đi tiểu thường xuyên để giúp bác sĩ xác định bệnh đái tháo nhạt.

Những bệnh nhân bị đái tháo nhạt trung ương (đái tháo nhạt có nguyên nhân là do những tổn thương vùng dưới đồi, tuyến yên) thường cảm thấy rất mệt mỏi bởi vì chu kì thức ngủ của họ bị gián đoạn vì phải thức dậy để đi tiểu. Nước tiểu của bệnh nhân thường trong, không hôi, và có nồng độ thẩm thấu thấp dưới mức bình thường.

Xem thêm: Vì sao cần xét nghiệm ADH?

2. Thiếu hoặc thừa ADH sẽ gây ra hậu quả gì?

a. Thiếu ADH

Quá ít ADH trong máu có thể do ép uống nước hoặc độ thẩm thấu huyết thanh thấp, là nồng độ của các hạt trong máu của bạn.

Một chứng rối loạn chuyển hóa nước hiếm gặp được gọi là đái tháo nhạt trung ương đôi khi là nguyên nhân của sự thiếu hụt ADH. Đái tháo nhạt trung ương được đánh dấu bằng sự giảm sản xuất ADH của vùng dưới đồi của bạn hoặc giải phóng ADH từ tuyến yên.

Các triệu chứng phổ biến bao gồm đi tiểu nhiều, được gọi là đa niệu, sau đó là khát nước quá mức, được gọi là chứng đa niệu.

Người bệnh đái tháo nhạt trung ương thường vô cùng mệt mỏi vì giấc ngủ thường xuyên bị gián đoạn do phải đi tiểu. Nước tiểu trong, không mùi và có nồng độ các hạt thấp bất thường.

Bệnh đái tháo nhạt trung ương có thể dẫn đến mất nước nghiêm trọng nếu không được điều trị. Cơ thể sẽ không đủ nước để hoạt động.

Rối loạn này không liên quan đến bệnh tiểu đường phổ biến hơn, mà ảnh hưởng đến mức độ hormone insulin trong máu.

b. Thừa ADH

Khi có quá nhiều ADH trong máu, hội chứng ADH không thích hợp (SIADH) có thể là nguyên nhân. Nếu tình trạng cấp tính, người bệnh có thể bị đau đầu, buồn nôn hoặc nôn. Trong trường hợp nghiêm trọng, có thể hôn mê và co giật.

Tăng ADH có liên quan đến: Bệnh bạch cầu, ung thư hạch, ung thư phổi, ung thư tuyến tụy, ung thư bàng quang, ung thư não, ung thư toàn thân tạo ra ADH Hội chứng Guillain Barre bệnh đa xơ cứng động kinh rối loạn chuyển hóa porphyrin cấp tính từng đợt, là một rối loạn di truyền ảnh hưởng đến việc sản xuất heme, một thành phần quan trọng của máu bệnh xơ nang.

Mất nước, chấn thương não và phẫu thuật cũng có thể gây ra ADH dư thừa. Bệnh đái tháo nhạt do thận là một chứng rối loạn rất hiếm gặp khác có thể ảnh hưởng đến mức ADH.

Các dấu hiệu và triệu chứng tương tự như bệnh đái tháo nhạt trung ương. Chúng bao gồm đi tiểu nhiều, được gọi là đa niệu, sau đó là khát nước quá mức, được gọi là chứng đa niệu. Xét nghiệm chứng rối loạn này có thể tiết lộ mức ADH bình thường hoặc cao, giúp phân biệt với bệnh đái tháo nhạt trung ương.

Bệnh đái tháo nhạt do thận không liên quan đến bệnh đái tháo đường phổ biến hơn, mà ảnh hưởng đến mức độ hormone insulin trong máu.

3. Ý nghĩa lâm sàng của ADH

a. Mức độ ADH bình thường

Phạm vi bình thường của ADH là 1 - 5 picogam trên mililit (pg/mL). Phạm vi bình thường có thể thay đổi một chút. Mức ADH quá thấp hoặc quá cao có thể do một số vấn đề khác nhau gây ra.

Nghiệm pháp chặn ADH (nghiệm pháp uống nước):

- 65% lượng nước uống vào được bài tiết trong 4 tiếng

- 80% lượng nước uống vào được bài tiết trong 5 tiếng

- Độ thẩm thấu của nước tiểu (trong giờ thứ 2) ≤ 100 mmol/kg

- Tỉ lệ độ thẩm thấu niệu/huyết thanh >100

- Tỷ trọng nước tiểu < 1.003

Xem thêm: Vai trò của hormone ADH

b. Nguyên nhân mức độ ADH cao bất thường

- Chấn thương não hoặc chấn thương

- Có khối u não

- Nhiễm trùng não

- Nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương hoặc khối u

- Nhiễm trùng phổi

- Ung thư biểu mô tế bào nhỏ ung thư phổi

- Mất cân bằng chất lỏng sau phẫu thuật

- Hội chứng ADH không phù hợp (SIADH)

- Đột quỵ

- Đái tháo nhạt do thận, rất hiếm gặp

- Rối loạn chuyển hóa porphyrin cấp tính, rất hiếm

c. Mức độ ADH thấp bất thường có thể gặp trong các bệnh lý sau

- Tổn thương tuyến yên

- Polydipsia nguyên phát

- Đái tháo nhạt trung ương, hiếm gặp.

Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi BS Trịnh Ngọc Bình - Phó ban AloBacsi Cộng đồng