Theo dõi, chăm sóc vàng da sơ sinh đúng cách để phòng ngừa biến chứng nặng

1. Vì sao vàng da có thể gây tổn thương não và khi nào cần đưa trẻ đi khám ngay?

Khi nói đến biến chứng nguy hiểm của vàng da, nhiều người được cảnh báo về nguy cơ tổn thương não do bilirubin. BS có thể giải thích cơ chế này theo cách dễ hiểu cho phụ huynh không ạ?

BS.CK2 Bùi Thị Thủy Tiên - Trưởng khoa Sơ sinh, Bệnh viện Hùng Vương trả lời: Khi nồng độ bilirubin trong máu tăng cao, vượt quá khả năng đào thải của gan, bilirubin có thể thấm qua hàng rào máu, não. Khi đã vượt qua hàng rào này, đặc biệt là tại vùng hạch nền của não, bilirubin sẽ gây tổn thương não.

Tổn thương não do bilirubin là tổn thương vĩnh viễn và không thể hồi phục. Ngay cả khi đã có can thiệp thay máu, trẻ vẫn có nguy cơ bị tổn thương não vĩnh viễn. Hậu quả có thể là trẻ xuất hiện các triệu chứng như bại não, điếc và chậm phát triển cả về tâm thần lẫn vận động.

 - Có những dấu hiệu thần kinh sớm nào ở trẻ vàng da mà cha mẹ tuyệt đối không nên chờ đợi hay theo dõi tại nhà?

BS.CK2 Bùi Thị Thủy Tiên trả lời: Những dấu hiệu cảnh báo cần đưa trẻ đi khám sớm bao gồm tình trạng bú kém hoặc bỏ bú, trẻ lừ đừ. Ngoài ra, trẻ có thể có biểu hiện khóc thét, dễ kích thích, khó chịu trong người; một số trường hợp còn xuất hiện tình trạng gồng người, ưỡn người. Khi nhận thấy những dấu hiệu này, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám và đánh giá kịp thời.

2. Vàng da nhân - biến chứng nặng nề và những di chứng không thể đảo ngược

Trong thực tế, BS từng gặp những trường hợp trẻ nhập viện muộn vì vàng da chưa được theo dõi sát. Những hậu quả lâu dài có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ là gì ạ?

BS.CK2 Lê Anh Thi - Trưởng Khoa hồi sức Tích cực Sơ sinh, Bệnh viện Hùng Vương trả lời: Trong các mức độ nặng của vàng da, nghiêm trọng nhất là tình trạng vàng da nhân. Đây là hậu quả của việc bilirubin tăng cao và thấm qua não, gây tổn thương não không hồi phục. Khi xảy ra vàng da nhân, trẻ có thể để lại những di chứng rất nặng nề.

Biểu hiện của trẻ có thể khác nhau tùy mức độ tổn thương. Ở mức độ nhẹ hơn, trẻ có thể xuất hiện tình trạng múa vờn, tức là các cử động tay chân không theo ý muốn. Nặng hơn, trẻ có thể gồng người, tình trạng này ảnh hưởng đến khả năng vận động cũng như hô hấp. Ở một số trường hợp nặng hơn nữa, trẻ có thể xuất hiện co giật.

Quan trọng hơn, trong số những trẻ bị vàng da nhân, có những trẻ bị chậm phát triển trí tuệ, ảnh hưởng đến việc học tập sau này. Như đã được chia sẻ, một số trẻ còn bị tổn thương và mất thính lực hoàn toàn, gây khó khăn nghiêm trọng cho sự phát triển ngôn ngữ. Một số trường hợp nặng có thể phải sống phụ thuộc vào người thân và gia đình do tình trạng chậm phát triển tâm thần và vận động.

Vì vậy, khi nhận thấy trẻ có vàng da, cha mẹ không nên ngần ngại đưa trẻ đi khám sớm để được phát hiện và điều trị kịp thời, nhằm tránh những hệ lụy không mong muốn.

3. Sau điều trị vàng da, cha mẹ cần chăm sóc và theo dõi trẻ như thế nào?

Khi trẻ có biểu hiện vàng da trong những ngày đầu sau sinh, việc chăm sóc tại nhà đóng vai trò rất quan trọng.

- BS có thể hướng dẫn những nguyên tắc chăm sóc cơ bản mà cha mẹ cần tuân thủ khi chăm sóc trẻ vàng da, để vừa hỗ trợ quá trình hồi phục tự nhiên, vừa không làm bỏ sót các dấu hiệu bất thường ạ?

BS.CK2 Bùi Thị Thủy Tiên trả lời: Đối với những trẻ đã được điều trị vàng da và xuất viện, trong một đến hai ngày đầu sau khi ngưng chiếu đèn, tình trạng vàng da có thể tái tăng trở lại. Do đó, cha mẹ cần đặc biệt lưu ý theo dõi các dấu hiệu vàng da ở trẻ. Những biểu hiện cần chú ý bao gồm trẻ bú kém hoặc bỏ bú, lừ đừ; trẻ có biểu hiện khóc thét, dễ kích thích, khó chịu trong người; một số trường hợp có thể xuất hiện tình trạng gồng người, ưỡn người.

Bên cạnh đó, cha mẹ nên cho trẻ ở trong phòng có đủ ánh sáng để dễ quan sát các dấu hiệu vàng da, đồng thời tăng cường số lần bú trong ngày. Việc cho trẻ bú nhiều hơn giúp tăng đào thải bilirubin qua nước tiểu.

Ngoài ra, cha mẹ cũng cần tiếp tục theo dõi các dấu hiệu bệnh nặng đã được đề cập trước đó. Khi xuất hiện những dấu hiệu này, cần đưa trẻ đi khám càng sớm càng tốt để được đánh giá và xử trí kịp thời, nhằm phòng ngừa nguy cơ vàng da nhân.

- Trong giai đoạn theo dõi sau điều trị vàng da, việc bú mẹ - bú sữa công thức - tần suất bú có vai trò như thế nào trong quá trình đào thải bilirubin?

BS.CK2 Bùi Thị Thủy Tiên trả lời: Nếu trẻ bú mẹ, cha mẹ nên cho trẻ bú theo nhu cầu. Thông thường, trẻ bú mẹ có thể bú khoảng mỗi 2 giờ một lần, trong khi trẻ bú bình thường có thể bú khoảng mỗi 3 giờ. Tuy nhiên, điều quan trọng là đảm bảo lượng bú đủ để trẻ có ít nhất sáu tã ướt mỗi ngày. Đây là dấu hiệu cho thấy trẻ bú đủ và giúp tăng đào thải bilirubin ra khỏi cơ thể.

4. Những quan niệm sai lầm khi chăm sóc trẻ vàng da tại nhà

Sau điều trị hoặc trong giai đoạn theo dõi tại nhà, những hiểu lầm phổ biến nào của cha mẹ khi chăm sóc trẻ vàng da mà bác sĩ thường gặp nhất, thưa BS?

BS.CK2 Lê Anh Thi trả lời: Hiện nay, trong đời sống hằng ngày có rất nhiều thông tin liên quan đến việc chăm sóc và theo dõi trẻ vàng da tại nhà, trong đó không ít thông tin chưa đúng. Một trong những quan niệm sai lầm thường gặp là phơi nắng để làm giảm vàng da cho trẻ. Thực tế, ánh nắng mặt trời không có đủ cường độ cũng như bước sóng phù hợp để làm thay đổi hay biến đổi bilirubin trong da, do đó không đủ hiệu quả để làm giảm vàng da ở trẻ. Ngược lại, việc phơi nắng kéo dài còn có thể khiến trẻ bị phỏng da, đỏ da và mất nước. Vì vậy, không nên phơi nắng để điều trị vàng da cho trẻ, và việc điều trị vàng da cần được thực hiện một cách khoa học.

Một quan niệm chưa đúng khác là một số cha mẹ cho rằng anh chị của trẻ trước đây cũng từng bị vàng da nhưng không cần điều trị và tự khỏi, nên cho rằng trẻ nào cũng sẽ diễn tiến tương tự. Trên thực tế, mỗi trẻ có diễn tiến bệnh khác nhau, không có trẻ nào hoàn toàn giống trẻ nào. Anh chị có thể chỉ bị vàng da nhẹ và tự khỏi, nhưng trẻ hiện tại vẫn có nguy cơ bị vàng da nặng. Vì vậy, khi trẻ có vàng da, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám.

Bên cạnh đó, cũng có những thông tin lan truyền cho rằng sữa mẹ gây vàng da. Thực tế, sữa mẹ có thể liên quan đến vàng da, nhưng trong hầu hết các trường hợp, vàng da do sữa mẹ là lành tính và ít ảnh hưởng đến nguy cơ tổn thương não của trẻ. Do đó, việc cha mẹ lo lắng và tự ý ngưng cho trẻ bú mẹ khi thấy trẻ vàng da là một quan niệm sai lầm. Hiện nay, Hiệp hội Nhi khoa Hoa Kỳ vẫn khuyến cáo tiếp tục cho trẻ bú mẹ trong quá trình điều trị và theo dõi vàng da.

Ngoài ra, một số cha mẹ còn được hướng dẫn tắm cho trẻ bằng các loại thảo dược, lá cây khi thấy trẻ vàng da. Đây là việc không nên thực hiện vì có thể gây kích ứng da và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng da cho trẻ.

5. Những mốc thời gian “then chốt” trong theo dõi vàng da sơ sinh

Với trẻ vàng da bệnh lý, sau khi xuất viện, phụ huynh cần theo dõi vàng da cho trẻ tại nhà theo những mốc thời gian nào là an toàn và hợp lý, thưa BS? Về lâu dài, trẻ có cần được theo dõi gì đặc biệt về thần kinh - vận động - thính lực hay không ạ?

BS.CK2 Bùi Thị Thủy Tiên trả lời: Đối với những trẻ bị vàng da bệnh lý đã được điều trị bằng chiếu đèn tại bệnh viện, sau khi xuất viện và ngưng chiếu đèn, trong một đến hai ngày đầu, tình trạng vàng da có thể tái tăng trở lại. Vì vậy, trong những ngày đầu, thậm chí trong tuần đầu sau xuất viện, cha mẹ cần đặc biệt lưu ý theo dõi vì vàng da có thể tăng lên trở lại.

Bên cạnh việc theo dõi vàng da, sau khi xuất viện, trẻ cần được theo dõi sự phát triển tâm thần và vận động theo các mốc thời gian 3 tháng, 6 tháng, 9 tháng và 12 tháng. Ngoài ra, trẻ cũng nên được đo thính lực để tầm soát tình trạng điếc bẩm sinh, bởi những trẻ từng bị vàng da bệnh lý có nguy cơ bị ảnh hưởng đến thính lực.

6. Quy trình theo dõi và tái khám vàng da sơ sinh tại Bệnh viện Hùng Vương

Trong bối cảnh không phải gia đình nào cũng sinh con và sinh sống gần các cơ sở y tế chuyên sâu, việc tầm soát và theo dõi vàng da ngay từ sau sinh càng trở nên quan trọng. BS có thể chia sẻ:

- Tại Bệnh viện Hùng Vương, công tác tầm soát - theo dõi vàng da cho trẻ sơ sinh hiện đang được tích hợp như thế nào trong quy trình chăm sóc sau sinh?

- Và bệnh viện đã, đang triển khai những giải pháp gì để hỗ trợ cha mẹ tiếp tục theo dõi an toàn cho trẻ sau khi xuất viện?

BS.CK2 Bùi Thị Thủy Tiên trả lời: Hiện nay, tại Bệnh viện Hùng Vương, các bác sĩ sản khoa mỗi ngày đều trực tiếp thăm khám mẹ và bé nhằm phát hiện sớm tình trạng vàng da ở trẻ sơ sinh. Khi phát hiện trẻ có dấu hiệu vàng da, bác sĩ sản sẽ mời bác sĩ nhi khoa đến khám lại. Tất cả trẻ sơ sinh đều được bác sĩ nhi đánh giá ít nhất một lần trong thời gian nằm viện và thêm một lần nữa trước khi xuất viện.

Đối với những trẻ được xuất viện sớm, trong khoảng 3 đến 5 ngày sau sinh, gia đình sẽ được hướng dẫn đưa trẻ tái khám tại phòng khám nhi sau khi xuất viện từ 1 đến 2 ngày. Việc tái khám này nhằm theo dõi tình trạng vàng da trong tuần đầu đối với trẻ đủ tháng, hoặc trong khoảng hai tuần đối với trẻ sinh non.

Bên cạnh đó, Bệnh viện Hùng Vương cũng triển khai các chương trình hỗ trợ phụ huynh theo dõi vàng da tại nhà, như phát brochure, tờ rơi hướng dẫn nhận biết các dấu hiệu vàng da. Ngoài ra, bệnh viện còn cung cấp mã QR để người nhà có thể quét và theo dõi những triệu chứng cần đưa trẻ đến khám tại Bệnh viện Hùng Vương.

7. 7 ngày đầu sau sinh - “thời điểm vàng” để phát hiện và điều trị vàng da

Từ góc độ chuyên môn, BS có lời khuyên ngắn gọn nào dành cho cha mẹ để “không bỏ lỡ thời điểm vàng” trong phát hiện và xử trí vàng da sơ sinh sinh lý - bệnh lý?

BS.CK2 Lê Anh Thi trả lời: Thời điểm quan trọng nhất để phát hiện và điều trị vàng da ở trẻ sơ sinh là trong khoảng 7 ngày đầu sau sinh. Trong giai đoạn này, nồng độ bilirubin trong máu tăng rất mạnh và dễ gây tổn thương não nếu không được theo dõi và xử trí kịp thời.

Hiện nay, các hiệp hội nhi khoa đều khuyến cáo rằng tất cả trẻ sơ sinh cần được tái khám vàng da trong vòng 7 ngày đầu sau sinh. Trong thời gian trẻ còn nằm viện, việc khám và sàng lọc vàng da cần được thực hiện mỗi 12 đến 24 giờ. Sau khi xuất viện, trẻ cũng cần được tái khám ít nhất sau 48 đến 72 giờ để đánh giá lại tình trạng vàng da.

Một số cha mẹ vì chủ quan nên không đưa trẻ đi tái khám, điều này tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Cha mẹ không nên ngần ngại cho trẻ tái khám và không nên chờ đến khi trẻ xuất hiện các biểu hiện thần kinh như co gồng, co giật mới đưa đi cấp cứu. Việc tái khám kịp thời có thể giúp thay đổi hoàn toàn chất lượng cuộc sống của trẻ trong tương lai.

Đọc thêm phần 1: Điều cha mẹ cần biết về vàng da sơ sinh trong những tuần đầu đời

Trân trọng cảm ơn Ajinomoto Việt Nam cùng Chương trình Dinh dưỡng Bà mẹ và Trẻ em đã đồng hành cùng AloBacsi và Bệnh viện Hùng Vương thực hiện chương trình này.

Series Truyền hình trực tuyến Radar Sản phụ khoa do Bệnh viện Hùng Vương phối hợp cùng Cổng thông tin Tư vấn sức khỏe AloBacsi thực hiện, phát sóng định kỳ vào 19h Thứ 4 của tuần 1 và tuần 3 mỗi tháng.