Điều cha mẹ cần biết về vàng da sơ sinh trong những tuần đầu đời

1. Vàng da sơ sinh và nguy cơ bại não

Vàng da sơ sinh là tình trạng rất thường gặp trong những ngày đầu sau sinh, nhưng không phải trường hợp nào cũng giống nhau. BS có thể giúp phụ huynh hiểu ngắn gọn: vàng da sơ sinh là gì, và vì sao y học lại đặc biệt quan tâm đến việc theo dõi tình trạng này?

BS.CK2 Bùi Thị Thủy Tiên - Trưởng khoa Sơ sinh, Bệnh viện Hùng Vương trả lời: Vàng da sơ sinh là một bệnh lý thường gặp ở trẻ trong những ngày đầu sau sinh. Biểu hiện vàng da có thể quan sát rõ ở mắt, da và cả tay chân của trẻ. Thông thường, vàng da sinh lý kéo dài khoảng một tuần ở trẻ đủ tháng và có thể đến hai tuần đối với trẻ non tháng.

Y học đặc biệt quan tâm đến tình trạng vàng da bởi vì khi mức độ vàng da tăng cao, vượt quá khả năng đào thải của gan, bilirubin có thể vượt qua hàng rào máu, não và gây tổn thương não vĩnh viễn. Hậu quả là trẻ có nguy cơ bị bại não và tình trạng này không thể hồi phục.

2. Vắc xin sơ sinh có gây vàng da?

Trên thực tế, nhiều cha mẹ nhận thấy trẻ bắt đầu vàng da rõ hơn sau khi tiêm các mũi vắc xin sơ sinh như lao (BCG) hoặc viêm gan B, từ đó lan truyền lo ngại rằng “tiêm vắc xin làm trẻ bị vàng da”. Từ góc độ chuyên môn, BS nhìn nhận tin đồn này như thế nào?

BS.CK2 Lê Anh Thi - Trưởng Khoa hồi sức Tích cực Sơ sinh, Bệnh viện Hùng Vương trả lời: Hiện nay, có một số thông tin cho rằng việc tiêm ngừa vắc xin viêm gan B và lao có thể gây vàng da ở trẻ sơ sinh. Tuy nhiên, đến thời điểm hiện tại, chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học đủ mạnh hay dữ liệu đáng tin cậy nào chứng minh mối liên quan này.

Những thông tin trên có thể xuất phát từ sự trùng hợp về mặt thời điểm. Thực tế, vàng da ở trẻ sơ sinh thường bắt đầu xuất hiện sau 24 đến 72 giờ sau sinh. Trong khi đó, các mũi tiêm ngừa vắc xin đầu đời thường được thực hiện trong vòng 24 giờ sau sinh, khiến hai khoảng thời gian này rất gần nhau.

Chính sự trùng hợp này dễ dẫn đến nhầm lẫn rằng vàng da là hậu quả của việc tiêm ngừa. Tuy nhiên, phụ huynh không nên vì những tin đồn thiếu cơ sở khoa học hay những lo lắng không cần thiết mà bỏ qua các mũi tiêm quan trọng trong giai đoạn đầu đời của trẻ.

3. Nhóm trẻ nguy cơ cao và các dấu hiệu cảnh báo vàng da cần đi viện sớm

Trong thực hành lâm sàng, đâu là những biểu hiện vàng da ở trẻ sơ sinh khiến bác sĩ đặc biệt “cảnh giác”, dù nhìn bằng mắt thường có thể chưa quá rõ?

BS.CK2 Bùi Thị Thủy Tiên trả lời: Việc nhận biết vàng da còn phụ thuộc vào mức độ quen quan sát của từng người. Trong nhiều trường hợp, do chưa quen nhìn, cha mẹ có thể không nhận ra tình trạng vàng da của trẻ, vì vậy cần đặc biệt lưu ý đến các dấu hiệu và yếu tố nguy cơ liên quan.

Những trẻ có nguy cơ cao bị vàng da bao gồm trẻ sinh non, nhẹ cân; trẻ có anh chị em trước đó từng bị vàng da nặng; trẻ có tình trạng bất đồng nhóm máu mẹ - con như bất đồng nhóm máu ABO hoặc bất đồng Rhesus; trẻ có các bất thường liên quan đến màng hồng cầu, bệnh lý màng hồng cầu; hoặc những trẻ có bướu huyết thanh ở đầu hay nhiều vết bầm da sau sinh. Đây là những trường hợp cần được lưu tâm vì có nguy cơ xuất hiện vàng da sớm và vàng da nặng.

Ngoài ra, cha mẹ cần chú ý đến các dấu hiệu như vàng da tăng nhanh, đặc biệt trong vòng 24 giờ với mức tăng trên 55%, hoặc khi trẻ có biểu hiện bú kém, lừ đừ, khóc thét, hay gồng, ưỡn người. Khi xuất hiện những dấu hiệu này, cha mẹ nên đưa trẻ đến bệnh viện sớm để được thăm khám và xử trí kịp thời.

4. Vì sao trẻ vẫn cần được theo dõi sát sau khi xuất viện?

Có những trường hợp trẻ được cho xuất viện sớm sau sinh nhưng vài ngày sau vàng da tăng nhanh. Vì sao giai đoạn sau xuất viện lại được xem là “thời điểm nguy cơ” của vàng da, thưa BS?

BS.CK2 Lê Anh Thi trả lời: Thông thường, nồng độ bilirubin trong máu của trẻ sẽ đạt đỉnh từ ngày thứ ba đến ngày thứ năm sau sinh. Tuy nhiên, hiện nay tại nhiều bệnh viện sản phụ khoa, đặc biệt ở các thành phố lớn, trẻ sơ sinh thường được cho xuất viện sớm. Với những trẻ sinh thường, đủ tháng, thời điểm xuất viện có thể rơi vào ngày thứ hai hoặc thứ ba sau sinh.

Điều này đồng nghĩa với việc khoảng thời gian bilirubin bắt đầu tăng mạnh lại diễn ra khi trẻ đã về nhà. Vì vậy, sau khi xuất viện, trẻ vẫn cần được cha mẹ theo dõi sát và phụ huynh cần tuân thủ đầy đủ lịch tái khám cho trẻ. Hiện nay, Hiệp hội Nhi khoa Hoa Kỳ cũng khuyến cáo rằng trẻ có vàng da nên được tái khám sau khi xuất viện trong vòng ít nhất 48 đến 72 giờ để tiếp tục đánh giá tình trạng vàng da.

Ngoài ra, khi trẻ đã được xuất viện, nhiều cha mẹ thường có suy nghĩ rằng “em bé đã được bác sĩ cho về là đã khỏe, không cần theo dõi gì thêm”. Đây là một quan niệm sai lầm. Trẻ vẫn cần tiếp tục được theo dõi và tái khám đúng lịch để có thể kịp thời phát hiện và điều trị nếu tình trạng vàng da diễn tiến nặng hơn.

5. Thời điểm xuất hiện vàng da và sự khác biệt nguy cơ giữa trẻ đủ tháng và trẻ sinh non

Vàng da có thể xuất hiện sớm hoặc muộn ở trẻ sơ sinh. Thời điểm xuất hiện vàng da nói lên điều gì về mức độ nguy hiểm của tình trạng này?

BS.CK2 Bùi Thị Thủy Tiên trả lời: Thời điểm xuất hiện vàng da là một dấu hiệu rất quan trọng trong đánh giá tình trạng của trẻ. Nếu trẻ xuất hiện vàng da sớm trong vòng 24 giờ đầu sau sinh thì chắc chắn đây là vàng da bệnh lý.

Một số nguyên nhân có thể dẫn đến vàng da bệnh lý bao gồm tình trạng bất đồng nhóm máu giữa mẹ và con như bất đồng nhóm máu ABO hoặc bất đồng Rhesus; các bất thường liên quan đến màng hồng cầu; hoặc bệnh lý thiếu men G6PD. Với những trường hợp xuất hiện vàng da trong 24 giờ đầu, tất cả trẻ đều cần được chuyển đến khoa sơ sinh để điều trị và theo dõi tích cực.

Bên cạnh đó, những trẻ có tình trạng vàng da kéo dài trên 14 ngày cũng cần được đặc biệt lưu ý. Thường gặp nhất là ở những trẻ có bất thường về gan hoặc tắc mật, trong đó vàng da kéo dài thường đi kèm với phân bạc màu. Với những dấu hiệu này, trẻ cần được đưa đến bệnh viện hoặc trung tâm y tế gần nhất để được theo dõi và chẩn đoán kịp thời.

- Có sự khác biệt nào trong nguy cơ và diễn tiến vàng da giữa trẻ đủ tháng, trẻ sinh non và trẻ nhẹ cân không, thưa BS?

BS.CK2 Bùi Thị Thủy Tiên trả lời: Trẻ sinh non có nguy cơ bị vàng da cao hơn so với trẻ đủ tháng. Nguyên nhân đầu tiên là do gan của trẻ sinh non chưa trưởng thành. Khi gan chưa trưởng thành, gan không thể chuyển hóa và tổng hợp bilirubin trực tiếp một cách hiệu quả.

Thứ hai, ở trẻ sinh non, nồng độ albumin trong máu thường thấp. Khi albumin trong máu thấp, bilirubin gián tiếp sẽ tăng cao hơn. Thứ ba, hàng rào máu, não ở trẻ sinh non cũng chưa hoàn thiện, khiến bilirubin dễ dàng thấm qua hàng rào này hơn.

Chính vì những nguyên nhân trên, trẻ sinh non thường có biểu hiện vàng da sớm hơn, vàng da kéo dài hơn và có nguy cơ vàng da nhân cao hơn so với trẻ đủ tháng. Do đó, trẻ sinh non cần được theo dõi sát hơn, đồng thời ngưỡng chỉ định chiếu đèn hoặc thay máu ở nhóm trẻ này cũng thấp hơn so với trẻ đủ tháng.

6. Cách theo dõi vàng da tại nhà và thời điểm cần đưa trẻ tái khám

Với các bà mẹ, đặc biệt là mẹ nuôi con lần đầu, việc thấy con vàng da thường khiến tâm lý rất lo lắng, ngày nào cũng soi da, so màu da con với những trường hợp khác trên mạng.

- Trong điều kiện theo dõi tại nhà, cha mẹ có thể kiểm tra mức độ vàng da của trẻ như thế nào cho đúng và an toàn ạ?

BS.CK2 Bùi Thị Thủy Tiên trả lời: Khi trẻ đã xuất viện và được theo dõi tại nhà, với trẻ đủ tháng, vàng da sinh lý thường kéo dài trong khoảng một tuần. Tuy nhiên, trong thực tế, trẻ thường được xuất viện vào khoảng 3 đến 5 ngày sau sinh, đây cũng là giai đoạn vàng da có thể tiếp tục tăng và kéo dài hơn.

Vì vậy, khi theo dõi trẻ tại nhà, cha mẹ nên cho trẻ tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên, không nên để trẻ nằm trong phòng tối, nhằm quan sát rõ các dấu hiệu vàng da. Diễn tiến của vàng da thường bắt đầu từ vùng mặt, sau đó lan xuống ngực, bụng, cẳng tay, cẳng chân, rồi đến lòng bàn tay và lòng bàn chân.

Cha mẹ có thể dùng ngón tay miết nhẹ lên da bụng, da tay hoặc da chân của trẻ để quan sát. Nếu sau khi miết, da có màu vàng rõ, đặc biệt khi vàng da lan đến vùng bụng dưới hoặc vùng cẳng tay, cẳng chân, thì cha mẹ nên đưa trẻ đến bệnh viện để tái khám và đánh giá lại tình trạng vàng da.

7. Vàng da sơ sinh: Khi nào là sinh lý, khi nào cần đi khám?

Về thời điểm hết vàng da sinh lý, như chương trình trước chúng ta đã đề cập - thường là 1-2-3 tuần. Trong khi đó, trên các hội nhóm, có không ít mẹ chia sẻ rằng con phải hơn 1 tháng, thậm chí 2-3 tháng mới hết vàng da.

- Về mặt y khoa, vàng da sơ sinh thường kéo dài bao lâu được xem là bình thường?

BS.CK2 Lê Anh Thi trả lời: Thông thường, vàng da sinh lý sẽ kết thúc trong khoảng hai tuần đối với trẻ đủ tháng và khoảng ba tuần đối với trẻ sinh non. Nếu vì một lý do nào đó, tình trạng vàng da kéo dài vượt quá các mốc thời gian này thì được xem là bất thường, hay còn gọi là vàng da kéo dài.

Có nhiều nguyên nhân gây vàng da kéo dài, với mức độ từ nhẹ đến nặng, chẳng hạn như vàng da do sữa mẹ, nhiễm trùng hoặc do các bệnh lý liên quan đến đường mật. Trong số các nguyên nhân này, bệnh lý đường mật là nguyên nhân nguy hiểm nhất và cần được loại trừ sớm.

Một số trẻ có vàng da kéo dài kèm theo các dấu hiệu như phân bạc màu, nước tiểu sậm màu và tình trạng dinh dưỡng kém. Khi xuất hiện những biểu hiện này, cha mẹ cần đưa trẻ đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và kịp thời loại trừ các nguyên nhân gây tắc mật.

- Khi nào việc vàng da kéo dài cần được xem là dấu hiệu bất thường và cha mẹ tuyệt đối không nên tiếp tục theo dõi tại nhà, thưa BS?

BS.CK2 Lê Anh Thi trả lời: Khi trẻ có tình trạng vàng da kéo dài trên hai tuần đối với trẻ đủ tháng hoặc trên ba tuần đối với trẻ sinh non, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám. Ngoài ra, nếu vàng da kèm theo các dấu hiệu như đi tiêu phân bạc màu, nước tiểu sậm màu, hoặc tình trạng dinh dưỡng của trẻ rất kém, chẳng hạn trẻ nhẹ cân hoặc suy dinh dưỡng, thì cha mẹ cần đưa trẻ đến các cơ sở y tế để được thăm khám và loại trừ các nguyên nhân gây vàng da kéo dài.

Trân trọng cảm ơn Ajinomoto Việt Nam cùng Chương trình Dinh dưỡng Bà mẹ và Trẻ em đã đồng hành cùng AloBacsi và Bệnh viện Hùng Vương thực hiện chương trình này.

Series Truyền hình trực tuyến Radar Sản phụ khoa do Bệnh viện Hùng Vương phối hợp cùng Cổng thông tin Tư vấn sức khỏe AloBacsi thực hiện, phát sóng định kỳ vào 19h Thứ 4 của tuần 1 và tuần 3 mỗi tháng.