Quét nhà sai cách: Bụi mịn PM2.5 có thể tăng gấp 8 - 10 lần trong phòng kín

1. Vệ sinh bề mặt chưa đủ: Cần chuyển sang quản lý chất lượng không khí trong nhà

Nhiều gia đình nghĩ rằng chỉ cần vệ sinh nhà cửa thường xuyên là đủ. Tuy nhiên, các nghiên cứu môi trường chỉ ra rằng bụi mịn và dị nguyên có thể tồn tại lơ lửng trong không khí.

- Theo BS, sự khác biệt giữa vệ sinh bề mặt và quản lý chất lượng không khí trong nhà nằm ở đâu? Điều này thay đổi cách chúng ta nên tiếp cận việc “giữ nhà sạch” như thế nào?

BS Bùi Lê Nhật Tiên - Chuyên khoa Y học dự phòng, Khoa Nội Tổng quát, Hệ thống Y khoa chuyên sâu Quốc tế Bernard trả lời: Khi chúng ta quét dọn, lau chùi, đúng là nhà sẽ sạch, nhưng chưa đủ trong bối cảnh hiện nay. Về mặt khí động học, các loại bụi có hành vi rất khác nhau.

Với bụi PM10, chỉ cần vài phút là các hạt có thể lắng xuống sàn, nên việc lau dọn, quét hoặc dùng khăn lau ướt sẽ giúp giảm phát tán tương đối hiệu quả.

Nhưng với bụi mịn PM2.5, thời gian để các hạt này lắng xuống có thể kéo dài hàng giờ hoặc thậm chí hàng ngày. Chỉ cần một luồng gió nhẹ, các hạt này lại bay trở lên và lơ lửng trong không khí, khiến việc lau dọn thông thường trở nên kém hiệu quả đối với nhóm tác nhân này.

Chính vì vậy, cách tiếp cận hiện nay cần chuyển từ “chỉ vệ sinh bề mặt” sang “quản lý chất lượng không khí”. Xu hướng mới là tập trung vào các tác nhân lơ lửng trong không khí, thay vì chỉ nhìn thấy bụi trên sàn.

Ví dụ, máy hút bụi có màng lọc chỉ thực sự hiệu quả khi đi kèm với việc giảm nguồn phát thải bụi trong nhà và thông khí phù hợp. Thực tế, nhiều căn hộ chung cư hoặc phòng kín thông gió kém, và trong những không gian này, nồng độ ô nhiễm có thể cao hơn nhiều lần so với việc không vệ sinh, do không khí bị tù đọng và nồng độ tích tụ tăng lên.

Các mô phỏng cho thấy, trong không gian nhỏ, kín, nếu nồng độ bụi đã cao, thì chỉ riêng việc quét dọn cũng có thể làm nồng độ tăng gấp 8 - 10 lần tại thời điểm đó, do không khí bị khuấy động. Khi hít vào đúng thời điểm này, mức phơi nhiễm có thể tăng lên rất đáng kể.

Vì vậy, thông khí phải được xem là ưu tiên hàng đầu. Tiếp theo là giảm nguồn phát thải, bao gồm đồ dùng nội thất, quá trình nấu nướng và thói quen sử dụng hóa chất trong nhà.

Sau khi đã kiểm soát nguồn, việc vệ sinh cần được thực hiện theo cách hạn chế phát tán, như dùng khăn lau ướt, dụng cụ lau ẩm, thay vì làm khô và khuấy bụi bay lên.

Nếu có điều kiện, có thể sử dụng thêm máy lọc không khí với màng lọc HEPA. Ngoài ra, cần lưu ý rằng ô nhiễm không khí có tính mùa, vì vậy trong những giai đoạn ô nhiễm cao, cần có biện pháp thích ứng phù hợp, như điều chỉnh thời điểm mở cửa, bổ sung thiết bị hỗ trợ thông gió, hoặc sắp xếp lịch sinh hoạt - nghỉ ngơi hợp lý hơn.

2. Làm sạch không khí trong nhà: Giải pháp bổ trợ hay một phần của chiến lược phòng bệnh?

Các hiệp hội y khoa quốc tế tiếp cận vấn đề làm sạch không khí trong nhà ra sao trong bối cảnh ô nhiễm không khí ngày càng gia tăng, thưa BS?

- Máy lọc không khí đang dần trở thành một giải pháp được trọng dụng trong bối cảnh hiện nay, xin hỏi BS đây là giải pháp bổ trợ hay một phần của chiến lược phòng bệnh? Với các không gian sống hiện đại, kín gió và đa chức năng, việc đảm bảo không khí sạch được phân bố đồng đều trong phòng có vai trò ra sao đối với phòng ngừa dị ứng, đặc biệt ở gia đình có trẻ nhỏ và thú cưng?

BS Bùi Lê Nhật Tiên trả lời: Thật ra, cả hai cách nhìn đều có phần đúng. Nếu xem xét dưới góc độ chiến lược dự phòng, máy lọc không khí có thể được hình dung như “lá phổi thứ ba” của con người.

Trong bối cảnh đô thị hóa, ô nhiễm không khí gia tăng, không gian sống hẹp và kín, cùng với những thói quen sinh hoạt đặc thù theo mùa, thì thiết bị này có thể hỗ trợ lâu dài cho việc bảo vệ sức khỏe hô hấp.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng máy lọc không khí vẫn là một giải pháp bổ trợ, chứ không phải lúc nào cũng bắt buộc. Với những gia đình không có trẻ nhỏ, không có người mắc bệnh phổi, hen, COPD hay cơ địa dị ứng, thì chưa nhất thiết phải 100% sử dụng.

Ở góc độ khuyến cáo chuyên môn, các hiệp hội dị ứng và miễn dịch của Mỹ và châu Âu trong những năm gần đây đã đưa việc sử dụng máy lọc không khí vào nhóm biện pháp điều trị không dùng thuốc nên cân nhắc cho những người có yếu tố nguy cơ cao.

Những người thuộc nhóm nguy cơ bao gồm cơ địa dị ứng, rối loạn miễn dịch, hen, COPD, người cao tuổi dễ kích ứng và suy giảm chức năng phổi. Việc “cân nhắc” ở đây có nghĩa là đã có bằng chứng cho thấy máy lọc không khí giúp cải thiện chất lượng không khí, nhưng bằng chứng lâm sàng về việc giảm cơn hen cấp hay giảm mức độ nặng của bệnh vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng.

Do đó, các hiệp hội khuyến cáo bác sĩ và người bệnh cần cùng thảo luận trước khi quyết định.

3. Tiêu chí khoa học cần lưu ý khi lựa chọn máy lọc không khí

Khi lựa chọn máy lọc không khí, theo BS, người tiêu dùng nên quan tâm đến những tiêu chí khoa học nào ạ?

BS Bùi Lê Nhật Tiên trả lời: Trước hết, tôi cũng xin nói rõ là tôi không phải là kỹ sư chuyên về thiết bị máy móc. Tuy nhiên, dưới góc độ y khoa và với trải nghiệm cá nhân khi tìm hiểu và sử dụng máy lọc không khí trong gia đình, tôi lựa chọn dựa trên một số nguyên tắc sau.

Thứ nhất, máy lọc không khí bắt buộc phải có màng lọc HEPA. Đây là điều không thể bàn cãi. Màng lọc HEPA chính là “trái tim” của máy lọc không khí và nên ưu tiên chuẩn HEPA cao, ví dụ như H13 hoặc H14, tùy điều kiện và nhu cầu sử dụng.

Thứ hai, công suất máy phải phù hợp với không gian phòng. Diện tích phòng (tính theo mét vuông) cần tương xứng với công suất lọc của máy. Bên cạnh đó, hướng gió tỏa ra của máy cũng rất quan trọng, để tránh tình trạng chỉ khu vực đặt máy thì sạch, còn những vùng khác trong phòng không được lọc hiệu quả.

Thứ ba là cách sử dụng theo thời gian sinh hoạt. Thông thường, khi đi ngủ, nên sử dụng máy liên tục. Ban ngày, khi không có mặt ở nhà, có thể tắt máy hoặc chọn các chế độ vận hành phù hợp, tùy theo thiết kế và tính năng của từng dòng máy.

Cuối cùng là các tính năng tích hợp thêm. Nhiều máy hiện nay có thêm các tính năng như ion, ozone, plasma… Cần lưu ý rằng đây là các tính năng phụ trợ, không phải yếu tố cốt lõi. Yếu tố chính vẫn là màng lọc HEPA.

Tuy vậy, một số tính năng phụ có thể mang lại lợi ích, như hỗ trợ lọc ẩm mốc, khử khuẩn. Nhưng khi sử dụng lâu dài, cần bảo trì định kỳ để tránh hiệu quả lọc bị giảm sút. Đặc biệt, với những máy có khả năng tạo ozone, cần rất lưu ý, vì ozone ở nồng độ cao trong không khí có thể gây hại cho sức khỏe. Do đó, người dùng nên xem kỹ hướng dẫn của nhà sản xuất và cách sử dụng an toàn.

4. Ai nên dùng máy lọc không khí và dùng trong hoàn cảnh nào là hợp lý?

Câu hỏi khán giả: Tôi thấy máy lọc không khí được quảng cáo rất nhiều, nhưng cũng có người nói đây là thiết bị tốn kém, không thật sự cần thiết. Nếu nhìn từ góc độ y khoa, bác sĩ có thể cho tôi lời khuyên: ai là người nên dùng máy lọc không khí và dùng trong hoàn cảnh nào thì hợp lý?

BS Bùi Lê Nhật Tiên trả lời: Đây là một câu hỏi khá khó khi nói về mặt khuyến nghị hay chỉ định, vì theo các hiệp hội dị ứng - miễn dịch của châu Âu thì máy lọc không khí là biện pháp có điều kiện, không bắt buộc cho tất cả mọi người.

Trong thực hành, tôi thường chia thành 3 nhóm để người dân dễ hình dung và tự cân nhắc.

Nhóm thứ nhất: nhóm chưa cần thiết. Đó là những người sống ở khu vực không ô nhiễm không khí, môi trường sống thông thoáng, thông gió tốt, chỉ số ô nhiễm thấp, và bản thân hoàn toàn khỏe mạnh, không có bệnh lý nền.

Nhóm thứ hai: nhóm nên sử dụng. Thứ nhất là những người sống tại khu vực ô nhiễm không khí, đặc biệt là các thành phố lớn và trong những mùa ô nhiễm cao.

Thứ hai là những người có bệnh lý hoặc thuộc nhóm nguy cơ, bao gồm: cơ địa dị ứng, hen, COPD, người lớn tuổi dễ kích ứng với thay đổi thời tiết, trẻ sơ sinh, trẻ nhũ nhi, trẻ dưới 5 tuổi, và phụ nữ mang thai.

Ngoài ra, còn phụ thuộc vào thói quen sinh hoạt của từng gia đình. Có những nhà diện tích nhỏ, thông gió kém, nấu ăn thường xuyên trong nhà, không có máy hút mùi, thì việc cân nhắc sử dụng máy lọc không khí là hợp lý.

Nhóm thứ ba: nhóm cần cân nhắc. Đây là những người khỏe mạnh, chưa có nhiều yếu tố nguy cơ nhưng sống trong khu vực ô nhiễm không khí tương đối cao, hoặc có thói quen sinh hoạt làm tăng ô nhiễm trong nhà, như thường xuyên xịt khử mùi, làm việc trong môi trường có sơn, hóa chất, thiết kế nội thất, hoặc tiếp xúc với vật liệu dễ phát thải. Với nhóm này, việc dùng hay không cần cân nhắc tùy điều kiện cá nhân.

Về thời điểm sử dụng, có một số nguyên tắc thực tế. Ban đêm là thời điểm ưu tiên, vì đây là lúc con người ngủ, cơ thể cần khoảng 8 tiếng để nghỉ ngơi và phục hồi. Khi không ở nhà ban ngày, thì không nhất thiết phải bật máy.

Theo thời gian và hoàn cảnh, nên sử dụng trong các tình huống như: mùa ô nhiễm không khí, khu vực đang ô nhiễm cao, nhà mới sửa, sơn lại, mua sắm nội thất mới, nấu ăn trong nhà, nuôi thú cưng, hoặc khi trong gia đình có người ốm, trẻ nhỏ, người già, hay vào mùa bệnh hô hấp, cúm, virus.

Tóm lại, máy lọc không khí không phải là thiết bị bắt buộc cho tất cả mọi người, nhưng với đúng đối tượng, đúng thời điểm và đúng hoàn cảnh, đây là một biện pháp hỗ trợ hợp lý để bảo vệ sức khỏe hô hấp cho cá nhân và gia đình.

5. Làm sao để hạn chế viêm xoang tái phát giữa ô nhiễm không khí

Câu hỏi khán giả: Tôi bị viêm xoang, về quê sống thì thấy đỡ tái phát hẳn, nhưng cứ lên lại thành phố là lại sổ mũi, đau đầu. Nhưng ngặt nỗi đâu có bỏ phố về quê được. Xin nhờ BS hướng dẫn giúp tôi những cách để ngăn ngừa viêm xoang tái phát khi sống chung với ô nhiễm không khí như hiện nay?

BS Bùi Lê Nhật Tiên trả lời: Đây là một câu hỏi rất khó. Trường hợp bạn mô tả cho thấy rõ sự khác biệt giữa môi trường sống ít ô nhiễm và môi trường đô thị. Trong phần trả lời này, tôi giả định đã loại trừ các nguyên nhân bệnh lý khác, và chỉ bàn trong bối cảnh ô nhiễm không khí.

Với nhóm bệnh nhân viêm xoang sống ở đô thị, tôi thường chia sẻ công thức 2 - 2 - 1 để giảm nguy cơ tái phát như sau.

Số 2 đầu tiên là hai yếu tố giữ an toàn không khí ngoài trời và trong nhà. Khi ra ngoài, nên đeo khẩu trang N95 để giảm phơi nhiễm bụi mịn. Khi về nhà, cần hạn chế và loại bỏ các nguồn ô nhiễm trong nhà đã đề cập trước đó. Nếu có điều kiện, sử dụng máy lọc không khí trong nhà là một biện pháp hỗ trợ hợp lý.

Số 2 tiếp theo bao gồm hai hành động là rửa mũi và súc họng thường xuyên. Trước hết là rửa mũi bằng nước muối sinh lý đúng nồng độ, theo hướng dẫn của bác sĩ Tai Mũi Họng, có thể dùng nước muối sinh lý hoặc nước biển sâu.

Sau đó là súc họng, nhằm loại bỏ các tác nhân viêm nhiễm, giảm mảng bám và vi sinh vật không có lợi trong khoang miệng - họng.

Số 1 cuối cùng là là giữ ấm, giữ ẩm cho vùng mũi xoang. Khi thay đổi môi trường đột ngột, như từ ngoài trời nóng vào phòng lạnh, nên đeo khẩu trang để giúp vùng mũi - xoang - họng thích nghi dần, tránh thay đổi quá đột ngột gây kích ứng.

Cần hiểu rằng, viêm xoang tái đi tái lại là một cuộc chiến lâu dà, không thể giải quyết trong ngày một ngày hai. Nguyên tắc quan trọng nhất là hạn chế tối đa các tác nhân kích ứng, để giảm các đợt viêm xoang cấp, tránh phải uống thuốc kéo dài hoặc nhập viện vì triệu chứng nặng.

6. Dùng máy lọc không khí thế nào để vừa tốt cho sức khỏe, vừa không lãng phí?

Câu hỏi khán giả: Dạ BS ơi, nhà em dùng máy lọc không khí của LG, đặt trong phòng ngủ chạy êm không ảnh hưởng giấc ngủ. Song em đang băn khoăn không biết có cần bật máy suốt cả đêm hay phải để máy chạy liên tục trong thời gian mình ở nhà không? Theo BS, cách sử dụng như thế nào là hợp lý để vừa có lợi cho sức khỏe, vừa không lãng phí?

BS Bùi Lê Nhật Tiên trả lời: Thật ra, vấn đề này có liên quan nhiều đến kỹ thuật và hướng dẫn của nhà sản xuất, nên về mặt chi tiết vận hành thì người dùng vẫn nên tham khảo khuyến cáo cụ thể của từng hãng. Tuy nhiên, dưới góc độ y khoa và thực hành thực tế, tôi có thể chia sẻ một số nguyên tắc chung để mọi người cân nhắc.

Thứ nhất, thời điểm nên bật máy nhất là ban đêm, khi đi ngủ. Nếu đã sử dụng máy lọc không khí thì ban đêm là thời điểm nên bật, và nên để máy hoạt động xuyên suốt trong khoảng 8 tiếng ngủ. Đây là lúc cơ thể nghỉ ngơi, phục hồi, và đường hô hấp được hưởng lợi nhiều nhất từ không khí sạch.

Thứ hai, khi bật máy lọc không khí thì cần đóng cửa phòng. Khi sử dụng máy, phòng cần được đóng kín ở mức tương đối, để máy tập trung lọc không khí trong không gian đó, đạt hiệu quả thực sự.

Thứ ba, không nên bật - tắt máy liên tục theo kiểu ngắt quãng ngắn. Việc bật 30 phút rồi tắt, sau đó lại bật lên không phải là cách tối ưu. Thực tế, tiền điện không phải là chi phí lớn nhất, mà chi phí đáng kể nằm ở màng lọc HEPA cần thay định kỳ. Vì vậy, sử dụng máy có kế hoạch hợp lý sẽ giúp tiết kiệm màng lọc hơn là bật - tắt liên tục.

Một cách làm thực tế là ưu tiên bật máy vào ban đêm, còn ban ngày nếu không ở nhà thì không cần bật. Trường hợp ban ngày vẫn ở nhà, thì tùy theo từng hãng và từng dòng máy, có thể sử dụng các chế độ phù hợp như chế độ tự động, cảm biến chất lượng không khí, để máy tự điều chỉnh công suất.

Nhìn chung, nếu nắm được nguyên tắc thời điểm cần bật, không gian cần lọc, cách vận hành hợp lý và kết hợp với hướng dẫn của nhà sản xuất, thì người dùng hoàn toàn có thể vừa bảo vệ sức khỏe hô hấp, vừa tránh lãng phí không cần thiết.

7. Bệnh hô hấp tái đi tái lại: Có liên quan đến ô nhiễm không khí trong nhà kín?

Câu hỏi khán giả: Thưa BS, không hiểu sao nhà em lại rất hay mắc phải các bệnh hô hấp, cứ tái đi tái lại suốt. Đi khám uống thuốc thì hết, mà sau đó lại vẫn tái phát hoài. Bé nhà em thì vắc xin là đầy đủ, nhưng cứ nghẹt mũi, sổ mũi miết. Em băn khoăn không biết hững triệu chứng này có liên quan đến ô nhiễm không khí không, bởi vì là nhà cửa đóng kín những vẫn cứ dày bụi, ngày quét 2-3 bận vẫn không ăn thua. Nhờ BS chia sẻ thêm giúp em với ạ!

BS Bùi Lê Nhật Tiên trả lời: Với câu hỏi này, điều đầu tiên và rất quan trọng là phải làm rõ nguyên nhân bệnh lý. Các triệu chứng hô hấp tái đi tái lại ở em bé hay các thành viên trong gia đình cần được loại trừ đầy đủ các nguyên nhân y khoa, đặc biệt là bệnh lý phổi, hô hấp, tai mũi họng.

Không thể quy kết ngay cho ô nhiễm không khí. Có thể đây là mùa, virus cúm hoặc cơ địa dị ứng, nên cần khám và loại trừ đầy đủ trước.

Sau khi đã loại trừ các nguyên nhân bệnh lý, nếu đặt vấn đề ô nhiễm không khí là yếu tố góp phần, thì lúc đó mình mới bàn đến các giải pháp môi trường sống.

Thứ nhất, như bạn chia sẻ, không phải ai cũng có thể chuyển nhà, nên mình cần hạn chế phơi nhiễm bằng các biện pháp thực tế. Thông khí là yếu tố rất quan trọng.

Không gian kín mà chỉ quét bụi, lau dọn thì như đã nói, có thể làm nồng độ bụi mịn tăng lên 8 - 10 lần do khuấy động không khí. Vì vậy, cần thông khí trước, ví dụ mở cửa thông gió khoảng 30 phút, sau đó đóng cửa lại rồi mới lau dọn.

Khi lau dọn, bụi lớn sẽ lắng xuống, nên lau bằng khăn ướt hoặc lau sàn bằng nước, tránh làm bụi bay lơ lửng trở lại.

Thứ hai, với các hạt bụi lơ lửng trong không khí, có thể tiếp cận bằng máy lọc không khí. Máy lạnh cũng có màng lọc, nhưng không chuyên dụng như máy lọc không khí và cần kiểm tra xem máy lạnh có bị ẩm mốc hay không, phải vệ sinh định kỳ. Rất nhiều gia đình chủ quan với ẩm mốc, trong khi nấm mốc là một tác nhân gây bệnh hô hấp quan trọng.

Thứ ba, cần xem trong nhà có nuôi thú cưng hay không, cũng như cách vệ sinh, tắm rửa cho thú cưng như thế nào. Cần vệ sinh thường xuyên để giảm dị nguyên tồn lưu trong nhà.

Thứ tư là quá trình nấu ăn trong nhà. Các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi sinh ra khi nấu nướng là một nhóm tác nhân gây tổn thương cơ thể đáng lưu ý, vì vậy khu vực bếp phải được thông gió tốt.

Nhân đây cũng lưu ý rằng, có những phụ nữ không hút thuốc nhưng vẫn mắc ung thư phổi, và một phần có thể liên quan đến phơi nhiễm kéo dài với khói bếp, khí thải trong nhà. Những người làm nghề bếp hoặc tiếp xúc môi trường này nhiều năm nên được khám và theo dõi phổi định kỳ.

Ngoài ra, có những giai đoạn ô nhiễm không khí tăng cao theo mùa, điều này khó can thiệp trực tiếp, nên cần tăng cường các biện pháp bảo vệ cho gia đình, như vệ sinh cá nhân, áp dụng nguyên tắc 2 - 2 - 1 và sử dụng máy lọc không khí phù hợp khi cần.

Tóm lại, cách tiếp cận không phải là làm một việc đơn lẻ, mà cần dựa trên ba nguyên tắc chính: Hạn chế nguồn phát thải trong nhà; quản lý chất lượng không khí toàn diện, gồm bụi dưới sàn và bụi lơ lửng; kết hợp vệ sinh cá nhân và bảo vệ hô hấp.

Chỉ khi kết hợp đồng thời các yếu tố này, mình mới giảm được nguy cơ tái phát bệnh, chứ một cá nhân đơn lẻ không thể thay đổi toàn bộ tình trạng ô nhiễm chung.

>>> Phần 1: Ô nhiễm không khí đô thị: Người Việt đang hít thở điều gì mỗi ngày?