Phục hồi chức năng đa chuyên ngành: Từ yêu cầu quản lý đến nền tảng pháp lý

Dưới góc độ quản lý nhà nước, TS.BS Trần Ngọc Nghị - Trưởng phòng Phục hồi chức năng - Giám định, Cục Quản lý Khám, chữa bệnh cho rằng, việc nắm vững căn cứ pháp lý là “điểm tựa” quan trọng để các bệnh viện xây dựng mô hình, tổ chức khoa phòng và phát triển chuyên môn một cách bền vững, đúng quy định.

Chuyên gia bày tỏ, trong thực tiễn quản trị bệnh viện, khi các khoa chuyên môn hoặc Phòng Kế hoạch tổng hợp tham mưu cho Ban giám đốc, câu hỏi đầu tiên luôn được đặt ra là căn cứ pháp lý và căn cứ chuyên môn cho mô hình đó là gì. Nếu không có nền tảng này, việc triển khai rất dễ rơi vào tình trạng manh mún, thiếu thống nhất và khó duy trì lâu dài.

Chính vì vậy, việc hệ thống hóa các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến phục hồi chức năng đa chuyên ngành không chỉ mang ý nghĩa lý thuyết, mà còn giúp các cơ sở khám chữa bệnh có cơ sở vững chắc để tổ chức hoạt động, phân công nhân lực và phát triển chuyên môn theo đúng định hướng của ngành y tế.

Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023: Xác lập rõ nguyên tắc phục hồi chức năng đa chuyên ngành

Theo TS.BS Trần Ngọc Nghị, bước ngoặt quan trọng nhất hiện nay nằm ở Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023, đặc biệt là Điều 68, khi lần đầu tiên nội dung phục hồi chức năng đa chuyên ngành được quy định một cách rõ ràng, có tính hệ thống và mang giá trị pháp lý cao.

Luật quy định các biện pháp can thiệp phục hồi chức năng phải được thực hiện liên tục, toàn diện và theo các giai đoạn tiến triển của bệnh. Quy định này phản ánh sự thay đổi căn bản trong tư duy tổ chức điều trị. Trước đây, trong thực hành lâm sàng, không ít trường hợp người bệnh đột quỵ hoặc chấn thương được điều trị “ổn định” rồi mới chuyển sang phục hồi chức năng. Tuy nhiên, theo tinh thần của luật, phục hồi chức năng cần được can thiệp sớm ngay từ giai đoạn cấp, duy trì liên tục xuyên suốt quá trình điều trị và hướng đến phục hồi toàn diện, thay vì chỉ tập trung vào một khía cạnh đơn lẻ.

Bên cạnh đó, Điều 68 cũng xác định rõ yêu cầu phối hợp đa chuyên khoa - đa chuyên ngành, không chỉ trong phạm vi bệnh viện mà còn mở rộng đến gia đình và cộng đồng. Luật nhấn mạnh sự phối hợp giữa chuyên khoa phục hồi chức năng với các chuyên khoa khác, giữa cơ sở khám bệnh, chữa bệnh với cá nhân, gia đình, cộng đồng và các cơ quan, tổ chức liên quan. Đây cũng là cơ sở pháp lý cho tiếp cận phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng, vốn đã được nhiều quốc gia áp dụng từ lâu.

Một điểm đặc biệt quan trọng là luật và các văn bản hướng dẫn của Bộ Y tế đã làm rõ rằng các kỹ thuật phục hồi chức năng không chỉ được thực hiện trong khoa Phục hồi chức năng, mà có thể triển khai tại các khoa phòng, buồng bệnh, theo mô hình phối hợp đa chuyên khoa trong toàn bệnh viện. Quy định này góp phần tháo gỡ những vướng mắc thực tế từng tồn tại, nhất là liên quan đến thanh toán bảo hiểm khi kỹ thuật PHCN được thực hiện ngoài khoa PHCN, tạo thêm hành lang pháp lý cho các bệnh viện triển khai mô hình đúng quy định.

PHCN theo nhóm đa chuyên ngành: Khung triển khai và định hướng thực hành

Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 không chỉ dừng lại ở nguyên tắc tổ chức, mà còn làm rõ phục hồi chức năng như một chuyên ngành tổng thể. Theo đó, hoạt động PHCN được thực hiện thông qua hệ thống kỹ thuật và phương tiện đa dạng, bao gồm vận động trị liệu, hoạt động trị liệu, ngôn ngữ trị liệu, can thiệp tâm lý, thiết bị và dụng cụ hỗ trợ, cùng các phương tiện can thiệp phù hợp khác. Cách tiếp cận này giúp thống nhất nhận thức rằng phục hồi chức năng là một chỉnh thể, trong đó các phân lĩnh vực có mối liên kết chặt chẽ, không thể tách rời.

Luật cũng mở rộng phạm vi của phục hồi chức năng ra ngoài lĩnh vực y khoa thuần túy, bao gồm tư vấn cho người bệnh và gia đình, hỗ trợ tâm lý, giáo dục hướng nghiệp, cải thiện khả năng tiếp cận trong môi trường sống, hỗ trợ cộng đồng và truyền thông phòng ngừa khuyết tật. Điều này cho thấy phục hồi chức năng chỉ có thể đạt hiệu quả tối ưu khi được triển khai theo hướng liên ngành - liên lĩnh vực, với sự tham gia của nhiều đơn vị và tổ chức khác nhau.

Để minh họa cho tính “làm việc theo nhóm” trong phục hồi chức năng, TS.BS Trần Ngọc Nghị ví mô hình này như một đội bóng, trong đó bác sĩ phục hồi chức năng đóng vai trò trưởng nhóm, nhưng hiệu quả điều trị phụ thuộc vào sự phối hợp nhịp nhàng của tất cả các thành viên trong nhóm đa chuyên ngành. Trong quá trình xây dựng luật, Hội Phục hồi chức năng Việt Nam cùng nhiều chuyên gia đã tham gia đóng góp, từng bước thể chế hóa mô hình này thành các quy định cụ thể.

Về mặt triển khai, Thông tư 24/2021/TT-BYT được xem là khung kỹ thuật quan trọng, giúp các bệnh viện xây dựng kế hoạch tổ chức hoạt động PHCN đa chuyên ngành, quy định phối hợp khoa phòng, hội chẩn, luồng can thiệp và quản lý chất lượng. Trên thực tế, nhiều khoa phục hồi chức năng hiện nay đã không còn hoạt động “đóng trong khoa”, mà phối hợp chặt chẽ với ICU, chấn thương chỉnh hình, tim mạch, hô hấp để triển khai phục hồi chức năng sớm và liên tục.

Ngoài luật và thông tư, các hướng dẫn chuyên môn như Quyết định 2170/2022 về phục hồi chức năng theo nhóm đối với trẻ khuyết tật cũng cho thấy mô hình này đã được thực hiện tại Việt Nam hơn 20 năm. Việc luật hóa và chuẩn hóa giúp tạo ra chuẩn chung để triển khai thống nhất trên toàn quốc, đồng thời mở ra khả năng xây dựng các hướng dẫn tương tự cho những nhóm bệnh khác như đột quỵ.

Từ các căn cứ pháp lý và hướng dẫn chuyên môn hiện hành, TS.BS Trần Ngọc Nghị đúc kết rằng phục hồi chức năng đa chuyên ngành, làm việc theo nhóm và lấy người bệnh - gia đình làm trung tâm là xu hướng tất yếu, đã được luật hóa và có đầy đủ cơ sở để các bệnh viện chủ động triển khai. Mô hình này không chỉ nâng cao chất lượng dịch vụ và hiệu quả phục hồi chức năng, mà còn góp phần giảm thời gian nằm viện, cải thiện chất lượng sống của người bệnh và người khuyết tật, đồng thời nâng cao năng lực phối hợp và trình độ chuyên môn của đội ngũ y tế.

>>> "24 giờ không phải là cửa sổ cuối cùng trong điều trị đột quỵ"

>>> Tích hợp y học cổ truyền trong phục hồi đột quỵ tại Bệnh viện 1A