Nhiễm khuẩn Tai Mũi Họng và vai trò của lợi khuẩn - Probiotic trong điều trị

Thống kê cho thấy, trên thế giới cứ 100.000 dân có tới 160.000 lượt mắc nhiễm khuẩn đường hô hấp mỗi năm, gây khoảng 2,5 triệu ca tử vong và chiếm 4% gánh nặng bệnh tật toàn cầu. Tại Việt Nam, 40% trẻ nhập viện vì bệnh này, nhiều nhất vào mùa mưa hoặc thời điểm giao mùa. Trẻ ở môi trường ô nhiễm, chật chội, có người nhà hút thuốc, suy dinh dưỡng, sinh non, không bú mẹ hoàn toàn 6 tháng đầu hay chưa tiêm chủng đầy đủ đều có nguy cơ cao. Chi phí điều trị cũng không nhỏ, có thể chiếm 10-20% thu nhập hộ gia đình mỗi tháng.

Nhiễm khuẩn hô hấp trên: Giải mã nguyên nhân, nhận diện nguy hiểm và “bí quyết” điều trị hiệu quả

Theo TS.BS.CK2 Phạm Đình Nguyên - Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi Đồng 1, Chủ tịch Hội Tai Mũi Họng Nhi TPHCM, khoảng 85-90% ca nhiễm khuẩn hô hấp trên có nguyên nhân từ virus như Rhinovirus, Adenovirus, Parainfluenza… chỉ 10-15% do vi khuẩn như Streptococcus, Haemophilus, Moraxella catarrhalis. Bệnh do virus thường diễn tiến nhẹ, có thể tự khỏi sau 5-7 ngày nếu chăm sóc đúng; ngược lại, nhiễm khuẩn do vi khuẩn thường khởi phát đột ngột, sốt cao trên 39°C, triệu chứng rầm rộ, kéo dài hơn 7-10 ngày và dễ biến chứng.

Bác sĩ nhấn mạnh, phụ huynh cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu cảnh báo nặng ở trẻ như: sốt cao kéo dài trên 3 ngày, thở nhanh hoặc khó thở, co kéo lồng ngực, thở rít, lơ mơ, bỏ bú hoặc bỏ ăn, nôn nhiều, dấu hiệu mất nước, ho kéo dài trên 14 ngày hoặc ho tăng nặng, đau tai, ù tai, nổi ban xuất huyết, chảy máu bất thường hay co giật. Khi xuất hiện những dấu hiệu này, bác sĩ khuyến cáo phải đưa trẻ đến bệnh viện ngay để được xử trí kịp thời.

Về điều trị, cần kết hợp giữa điều trị nâng đỡ và điều trị đặc hiệu khi có bằng chứng nhiễm khuẩn. Điều trị nâng đỡ bao gồm hạ sốt, giảm đau, vệ sinh mũi họng và đảm bảo dinh dưỡng hợp lý. Bác sĩ lưu ý, tuyệt đối không dùng aspirin cho trẻ nghi nhiễm virus. Các thuốc ho chứa codein bị cấm cho trẻ dưới 12 tuổi; dextromethorphan không dùng cho trẻ dưới 2 tuổi; các chế phẩm phối hợp “combination flu” không dùng cho trẻ dưới 6 tuổi. Mật ong có thể giúp giảm ho nhưng không dùng cho trẻ dưới 1 tuổi.

Với kháng sinh, TS.BS.CK2 Phạm Đình Nguyên nhấn mạnh nguyên tắc “5 đúng” (đúng người, đúng bệnh, đúng thời điểm, đúng liều lượng, đúng thời gian). Kháng sinh chỉ được chỉ định khi thật sự cần thiết. Thuốc đầu tay là Amoxicillin hoặc Amoxicillin-clavulanate; nếu dị ứng beta-lactam, có thể thay thế bằng macrolid. Bác sĩ cho biết, đường tiêm chỉ được sử dụng khi nhiễm trùng nặng hoặc có nguy cơ nhiễm trùng huyết, còn với các trường hợp nhẹ, đường uống là đủ.

Tiêu chảy do kháng sinh và vai trò của lợi khuẩn trong hỗ trợ điều trị nhiễm khuẩn hô hấp trên

TS.BS.CK2 Phạm Đình Nguyên cho biết, tiêu chảy là một trong những tác dụng phụ thường gặp nhất khi dùng kháng sinh, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Nguyên nhân là do kháng sinh không chỉ tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh mà còn làm mất cân bằng hệ vi khuẩn có lợi, gây rối loạn chuyển hóa axit béo chuỗi ngắn, axit mật hoặc kích thích nhu động ruột. Bác sĩ cho biết, tình trạng này có thể xuất hiện rất sớm, chỉ sau 24 giờ kể từ liều kháng sinh đầu tiên.

Để giảm nguy cơ này, bác sĩ khuyến cáo nên bổ sung probiotic càng sớm càng tốt, lý tưởng là trong 24-48 giờ đầu và duy trì 7-28 ngày. Trong chuyên ngành Hô hấp - Tai Mũi Họng, các chủng lợi khuẩn thường dùng gồm Bacillus subtilis, Bacillus clausii, Bacillus coagulans, Lactobacillus rhamnosus GG và Saccharomyces boulardii. Những lợi khuẩn này có thể sử dụng đường uống để tác động qua trục ruột - phổi, giúp tăng cường miễn dịch toàn thân, giảm tần suất viêm tai giữa và nhiễm trùng hô hấp cấp; hoặc dùng tại chỗ dưới dạng xịt mũi để điều hòa hệ vi sinh vùng mũi họng, tăng tiết IgA, kháng viêm, kháng khuẩn và hạn chế tái phát.

Bác sĩ dẫn chứng, nhiều nghiên cứu tại Việt Nam đã khẳng định hiệu quả của chế phẩm xịt chứa Bacillus trong việc giảm nhanh triệu chứng, hạ tải lượng virus và vi khuẩn, đồng thời điều hòa miễn dịch tại chỗ mà không ghi nhận tác dụng phụ đáng kể. Tiêu biểu là các nghiên cứu tại Bệnh viện Nhi Trung ương (2022, 2023) và Đại học Y Thái Bình (2025), đều cho thấy nhóm dùng xịt Bacillus hồi phục nhanh hơn, giảm vi khuẩn gây bệnh từ hàng chục đến hàng nghìn lần so với nhóm chứng.

Kết luận bào báo cáo, TS.BS.CK2 Phạm Đình Nguyên nhấn mạnh, nhiễm khuẩn tai mũi họng đa phần do virus, điều trị chủ yếu là nâng đỡ, theo dõi sát và tránh lạm dụng kháng sinh. Khi có chỉ định, phải tuân thủ nguyên tắc “5 đúng” và luôn lưu ý đến tác dụng phụ. Việc bổ sung lợi khuẩn, đặc biệt các chế phẩm chứa Bacillus, đang mở ra chiến lược hỗ trợ điều trị và phòng ngừa tái phát an toàn, hiệu quả cho trẻ em.