Não mô cầu diễn tiến theo giờ, chậm có thể tử vong

1. Nhập viện vì não mô cầu - cuộc đua tính bằng giờ

Thưa BS Trương Hữu Khanh, với viêm não mô cầu, việc nhập viện sớm hay trễ ảnh hưởng như thế nào đến khả năng cứu sống người bệnh?

BS Trương Hữu Khanh - Phó chủ tịch thường trực LCH Truyền nhiễm TPHCM trả lời: Trong tất cả các bệnh lý, nếu nhập viện trễ sẽ gây khó khăn trong điều trị hơn rất nhiều so với việc nhập viện kịp thời. Đối với não mô cầu cũng tương tự, tuy nhiên mức độ “trễ” của bệnh này được tính theo từng giờ. Cụ thể, nhập viện trước 6 giờ, sau 6 giờ hay đến 12-13 giờ mới phát hiện là hoàn toàn khác nhau.

Do đó, vấn đề nhập viện trễ ở tất cả các bệnh đều đáng lo ngại, đặc biệt là não mô cầu. Bởi vì với bệnh này, nếu được phát hiện sớm, người bệnh sẽ được sử dụng kháng sinh để tiêu diệt vi khuẩn, từ đó chặn lại các diễn tiến như sốc hoặc hoại tử da. Khi phát hiện sớm, việc chống sốc cũng được thực hiện sớm, giúp tình trạng sốc không tiến triển sâu, hạn chế tổn thương đa cơ quan và làm tăng khả năng cứu sống người bệnh.

Chính vì vậy, việc phát hiện sớm là rất quan trọng, vì giúp đưa kháng sinh vào sớm, chuẩn bị chống sốc sớm và kiểm soát sốc kịp thời. Khi sốc không diễn tiến nặng, nguy cơ tử vong sẽ giảm và khả năng cứu sống sẽ cao hơn.

Thứ hai, khi phát hiện sớm, các ban xuất huyết trên da sẽ không lan rộng và không tấn công sâu vào hệ mạch máu ngoại biên. Trong những trường hợp nặng, não mô cầu có thể gây tắc mạch dẫn đến hoại tử, gây loét da, thậm chí làm khô và teo các đầu ngón, hoặc nặng hơn là cả một đoạn chi. Vì vậy, nếu phát hiện sớm sẽ tránh được tình trạng này, hạn chế phải cắt ngón hoặc cắt đoạn chi, đồng thời giảm nguy cơ để lại sẹo trên da do hoại tử.

2. Não mô cầu có thể cướp mạng trong 12 giờ nếu không kiểm soát kịp

Trong thực tế, bác sĩ đã từng gặp những trường hợp nhập viện muộn như thế nào, và khi đó tình trạng bệnh thường đã diễn tiến đến mức nào?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Thực tế, với bệnh não mô cầu, nếu người bệnh đến sớm, khi mới xuất hiện một vài ban xuất huyết và cơ thể chưa có phản ứng quá nặng với bệnh, thì đa số có thể được cứu sống. Trong một số trường hợp, vi khuẩn không tấn công ồ ạt trong máu mà khu trú vào màng não, khi đó khả năng cứu sống cũng sẽ cao hơn. Bệnh có nhiều giai đoạn diễn tiến khác nhau. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp diễn tiến rất nhanh, sốc rất sâu và tổn thương da xảy ra trong thời gian ngắn.

Những ca bệnh như vậy không phải lúc nào cũng gặp. Với một bác sĩ chuyên khoa nhiễm, trong quá trình làm nghề có thể gặp nhiều lần, nhưng với các bác sĩ không thuộc chuyên khoa này, có thể cả sự nghiệp chỉ gặp một hoặc hai ca. Nguyên nhân là vì những trường hợp nặng thường được chuyển thẳng vào khoa Nhiễm hoặc khoa Hồi sức, ít khi đi qua các khoa thông thường. Chính vì ít gặp nên cũng có thể dẫn đến việc bỏ sót chẩn đoán.

Nhìn chung, khi gặp một ca bệnh nặng, bác sĩ luôn rất lo lắng, đặc biệt là khi chưa thể kiểm soát được tình trạng trong 6 đến 12 giờ đầu. Các mốc thời gian 6 giờ, 12 giờ hay 24 giờ đều rất quan trọng. Nếu vượt qua được 24 giờ, đa số người bệnh có khả năng sống. Ngược lại, trong vòng 12 giờ đầu, nếu chưa kiểm soát được tình trạng sốc, nguy cơ tử vong vẫn còn rất cao.

3. Quy trình cấp cứu 1 ca não mô cầu như “chạy dịch”

Khi bệnh nhân được đưa đến bệnh viện, quy trình cấp cứu và điều trị viêm não mô cầu sẽ diễn ra ra sao, thưa bác sĩ?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Thực tế, khi gặp một ca não mô cầu, phản ứng của cả hệ thống điều trị phải diễn ra rất nhanh. Có thể nói, đây là tình huống mà toàn bộ ê-kíp phải chạy như “chạy dịch” cùng lúc, tức là nhiều người cùng phối hợp thực hiện nhiều việc để đảm bảo giữ được người bệnh, kiểm soát tình trạng sốc hoặc ngăn không để xảy ra sốc.

Việc này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ điều trị và điều dưỡng. Ngay từ đầu phải nhanh chóng thiết lập đường truyền tĩnh mạch, thậm chí cần hai đến ba đường truyền vì khả năng bệnh nhân rơi vào sốc sâu là rất cao. Đồng thời, phải sử dụng kháng sinh sớm, chuẩn bị các phương án hỗ trợ hô hấp như thở máy, và trong một số trường hợp có thể cần lọc máu, dù thực tế lọc máu ít gặp hơn. Trong đó, quan trọng nhất vẫn là chống sốc kịp thời và phát hiện bệnh càng sớm càng tốt.

Song song với điều trị, đội ngũ y tế cũng phải tiến hành điều tra dịch tễ. Cần xác định người bệnh đã tiếp xúc với những ai, đặc biệt trong trường hợp bệnh nhân đã từng đến khám hoặc điều trị tại các khoa khác hoặc bệnh viện khác nhưng chưa được phát hiện là não mô cầu. Khi chẩn đoán được xác định, trách nhiệm của đội ngũ điều trị là phải thông báo lại cho các đơn vị trước đó để truy vết những người đã tiếp xúc với bệnh nhân trong thời điểm chưa được điều trị kháng sinh, vì khi đó nguy cơ lây nhiễm vẫn còn.

Sau đó, thông tin phải được chuyển đến hệ thống y tế dự phòng. Lực lượng này sẽ triển khai tại địa phương hoặc nơi bệnh nhân sinh sống để tiếp tục điều tra, theo dõi và cho những người tiếp xúc sử dụng thuốc dự phòng. Nếu không thực hiện đầy đủ các bước này, nguy cơ xuất hiện ca bệnh thứ hai là hoàn toàn có thể xảy ra.

Nói thì như vậy, nhưng trên thực tế, khi gặp một ca bệnh não mô cầu, đội ngũ điều trị phải đồng thời thực hiện rất nhiều công việc trong thời gian rất ngắn.

4. Nghi não mô cầu phải dùng kháng sinh ngay không chờ chuyển viện

Với những ca bệnh nặng, liệu các cơ sở y tế tuyến dưới có đủ khả năng xử trí ban đầu không, hay bắt buộc phải chuyển lên tuyến trên?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Trong trường hợp người bệnh chưa rơi vào sốc, có thể điều trị bằng kháng sinh. Ví dụ, khi mới xuất hiện một vài ban xuất huyết, nếu được phát hiện sớm và chích kháng sinh kịp thời thì tổn thương có thể được kiểm soát và dừng lại.

Tuy nhiên, nếu các ban xuất huyết bắt đầu lan nhanh, dù người bệnh chưa rơi vào sốc, thì nhiệm vụ của nhân viên y tế là phải chích kháng sinh ngay và nhanh chóng chuyển người bệnh lên tuyến trên. Nếu chuyển viện mà chưa sử dụng kháng sinh, vi khuẩn vẫn có thể tiếp tục sinh sôi trong suốt quá trình vận chuyển, làm bệnh diễn tiến nặng hơn.

Trong trường hợp người bệnh đã rơi vào sốc, bắt buộc phải được điều trị tại các cơ sở y tế có khả năng hồi sức tích cực. Ở tuyến dưới, nếu đã xảy ra sốc thì hầu như không đủ điều kiện để xử trí hiệu quả.

5. Chuyển viện phải đảm bảo dịch truyền và dùng kháng sinh ngay để kìm bệnh

Trong quá trình chuyển viện, có những lưu ý gì mà người bệnh không được phép bỏ qua?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Trong quá trình chuyển viện, cần đảm bảo người bệnh được duy trì đầy đủ dịch truyền và các điều kiện hỗ trợ cần thiết. Đồng thời, ngay từ đầu phải sử dụng kháng sinh, vì kháng sinh có thể giúp kiểm soát bệnh và làm chậm lại tốc độ diễn tiến.

6. Não mô cầu có thể khỏi nhanh nhưng cũng có thể phải cắt cụt chi

Nếu may mắn qua khỏi, người bệnh viêm não mô cầu có thể phải đối mặt với những di chứng gì lâu dài?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Trong trường hợp người bệnh bị viêm màng não do não mô cầu hoặc nhiễm trùng huyết nhưng chưa đến mức sốc sâu và không có các tổn thương da lan rộng, thì phần lớn có thể hồi phục gần như bình thường. Thời gian điều trị kháng sinh cũng không kéo dài, do vi khuẩn này rất nhạy với kháng sinh, thông thường chỉ khoảng 5-7 ngày là có thể kiểm soát được bệnh.

Tuy nhiên, nếu người bệnh rơi vào sốc thì thời gian điều trị sẽ kéo dài hơn nhiều. Đặc biệt, khi xuất hiện hoại tử da mức độ nặng, loét sâu, cần phải tiến hành cắt lọc trong thời gian dài. Trong những trường hợp nặng hơn, khi hoại tử dẫn đến teo các đầu ngón hoặc thiếu máu nuôi cả một chi, nếu không thể bảo tồn thì buộc phải cắt đoạn chi hoặc tháo khớp. Đây là những di chứng nặng nề nhất của bệnh não mô cầu.

Trong khi đó, khi não mô cầu gây viêm màng não, mức độ để lại di chứng thường không nhiều như một số loại vi khuẩn khác.

7. Sốt ngày đầu kèm lừ đừ phải kiểm tra ngay ban xuất huyết để tránh sót não mô cầu

Từ những trường hợp thực tế, bác sĩ có lời khuyên gì để người dân không rơi vào tình huống nhập viện trễ - dẫn đến hậu quả đáng tiếc?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Để tránh phát hiện trễ não mô cầu, điều quan trọng là phải luôn dè chừng. Ngay từ ngày đầu tiên khi người bệnh bắt đầu sốt, nếu thấy sốt cao, lừ đừ, đau nhức toàn thân thì cần chú ý tìm các dấu hiệu trên da, đặc biệt là các ban xuất huyết. Ban đầu, tổn thương có thể chỉ là một chấm nhỏ, nhưng có xu hướng lan rất nhanh.

Khi có nghi ngờ, người bệnh cần đi khám sớm, thậm chí nên đến các bệnh viện lớn để được đánh giá chính xác. Nếu không chủ động tìm kiếm các dấu hiệu này, đặc biệt là khi ban tiến triển thành tử ban, thì rất dễ bỏ sót bệnh.