Kiểm soát đái tháo đường hiệu quả bắt đầu từ việc hiểu đúng và thực hành dinh dưỡng

1. Hiểu đúng cơ chế bệnh để kiểm soát đường huyết hiệu quả

Thưa BS, với người tiền đái tháo đường và đái tháo đường, dinh dưỡng được xem là một trong những trụ cột quan trọng nhất trong kiểm soát bệnh. Từ góc nhìn chuyên môn, chế độ ăn ảnh hưởng như thế nào đến việc kiểm soát đường huyết cũng như phòng ngừa các biến chứng lâu dài?

BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp - Chủ tịch Hội Dinh dưỡng Thực phẩm TPHCM, Phó Chủ tịch Hiệp Hội Y học TPHCM trả lời: Đái tháo đường là một bệnh lý mạn tính, tình trạng rối loạn chuyển hóa chất, đặc biệt là chất bột đường, gây tăng đường huyết mạn tính.

Nguyên nhân gốc rễ là do cơ thể thiếu hụt insulin hoặc có đủ insulin nhưng hoạt động không hiệu quả, gọi là tình trạng đề kháng insulin. Hai yếu tố này tác động với nhau dẫn đến tăng đường huyết mạn tính, về lâu dài gây ra rất nhiều biến chứng đối với sức khỏe.

Đặc điểm quan trọng của bệnh là tình trạng tăng đường huyết mạn tính. Đồng thời, đây cũng là rối loạn chuyển hóa chất dinh dưỡng, đặc biệt là chất bột đường. Chính vì vậy, dinh dưỡng vừa là cơ chế, nguyên nhân, vừa là biểu hiện của bệnh, nên là một trụ cột điều trị rất quan trọng.

Trong điều trị, đái tháo đường cần đảm bảo ba trụ cột gồm chế độ dinh dưỡng, chế độ vận động và sử dụng thuốc. Ba trụ cột này luôn phối hợp với nhau, dù sử dụng thuốc theo bất kỳ cách thức nào cũng không thể thiếu dinh dưỡng. Khi có chế độ dinh dưỡng phù hợp, người bệnh có thể kiểm soát đường huyết tốt, duy trì ổn định trong thời gian dài, không gây tác động xấu đối với sức khỏe.

Ngược lại, nếu chế độ dinh dưỡng không phù hợp, đường huyết có thể tụt xuống hoặc tăng lên ở mức rất cao, dẫn đến hạ đường huyết hoặc tăng đường huyết cấp tính và nặng. Đây là những biến chứng cấp tính, có thể khiến người bệnh phải nhập viện ngay và gây nguy hiểm đến tính mạng.

Không chỉ vậy, tình trạng đường huyết không được kiểm soát tốt, lúc tăng lúc giảm, dễ khiến người bệnh chủ quan nhưng lại dẫn đến rất nhiều biến chứng. Bởi vì tăng đường huyết là cơ chế nền tảng dẫn đến các biến chứng của đái tháo đường. Vì vậy, cần hiểu đúng và hiểu sâu để thực hiện đúng trong kiểm soát và điều trị.

2. Đái tháo đường không đồng nghĩa với mất tự do ăn uống

Trong thực tế, nhiều người bệnh khi được chẩn đoán đái tháo đường thường rất lo lắng và nghĩ rằng mình phải kiêng khem rất khắt khe. Theo BS, nguyên tắc quan trọng nhất khi xây dựng chế độ dinh dưỡng cho người bệnh đái tháo đường là gì?

BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp trả lời: Người đái tháo đường cần lựa chọn và sử dụng đúng lượng, đúng loại chất bột đường, chất béo và chất đạm. Đây là ba chất dinh dưỡng sinh năng lượng và là nguyên tắc quan trọng trong xây dựng chế độ ăn.

Khi được chẩn đoán tiền đái tháo đường, hầu hết người bệnh đều cảm thấy ức chế. Cảm giác này thường xuất phát từ suy nghĩ phải ăn kiêng suốt đời, không được ăn cái này, không được ăn cái kia, phải dùng thuốc lâu dài và sinh hoạt trở nên phiền toái.

Mục tiêu của điều trị là giúp người bệnh không còn cảm giác mất tự do trong ăn uống, kể cả khi đã được chẩn đoán tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường.

Tại Việt Nam, từ năm 2004, lãnh đạo UBND TPHCM đã cho phép xây dựng và công bố chương trình phòng chống đái tháo đường. Trong suốt nhiều năm làm công tác chuyên môn, việc khám và hỗ trợ điều trị bằng dinh dưỡng được thực hiện cho nhiều nhóm bệnh nhân, từ người trẻ trên 20 tuổi đến người lớn tuổi trên 70 tuổi. Một câu hỏi thường gặp là có phải ăn kiêng hoàn toàn, không được ăn nhiều loại thực phẩm hay không.

Chế độ dinh dưỡng cần được thực hành hợp lý nhằm giúp người bệnh đạt ba mục tiêu: duy trì sức khỏe thể chất, tinh thần và hiệu quả làm việc; giảm thiểu các biến chứng do đái tháo đường; đồng thời tạo sự an tâm trong sinh hoạt và lao động, không lo các biến chứng cấp tính và mạn tính.

Người trẻ cần đảm bảo làm việc hiệu quả, trẻ nhỏ cần tăng trưởng, phụ nữ mang thai cần sinh con khỏe mạnh, người cao tuổi cần sống khỏe, sống lâu. Những mục tiêu này hoàn toàn có thể đạt được khi thực hành dinh dưỡng đúng.

3. 4 nguyên tắc dinh dưỡng cần tuân thủ trong kiểm soát đái tháo đường

Khi tư vấn cho người bệnh, BS thường nhấn mạnh những yếu tố nào trong bữa ăn hằng ngày để vừa kiểm soát đường huyết, vừa đảm bảo sức khỏe tổng thể và chất lượng cuộc sống?

BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp trả lời: Người tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường đều cần thực hành ngay chế độ dinh dưỡng dành cho người đái tháo đường. Không nên nghĩ tiền đái tháo đường thì có thể trì hoãn, đến khi bệnh rõ mới ăn kiêng, vì đây là hiểu biết không đúng và cần thay đổi.

Nguyên tắc đầu tiên là lựa chọn thực phẩm đảm bảo ít nhất 5 trong 6 nhóm thực phẩm cơ bản, gồm: nhóm giàu chất bột đường, nhóm giàu chất béo, nhóm giàu chất đạm, nhóm rau, nhóm trái cây và nhóm sữa cùng các chế phẩm từ sữa.Trong một số trường hợp như liên quan đến chuyển hóa, hấp thu, tuổi hoặc vấn đề nhai nuốt, có thể ưu tiên nhóm sữa và các chế phẩm từ sữa.

Nguyên tắc thứ hai là ăn đa dạng thực phẩm để cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng, giúp kiểm soát đường huyết và duy trì sức khỏe.

Nguyên tắc thứ ba là lựa chọn đúng loại chất đạm, chất béo và chất bột đường.

Nguyên tắc quan trọng khác là lựa chọn thực phẩm giàu chất bột đường một cách phù hợp, ưu tiên các loại có chỉ số đường huyết ở mức trung bình và thấp.

Do tình trạng tăng đường huyết mạn tính và rối loạn chuyển hóa chất bột đường, cần giảm lượng chất bột đường so với người bình thường. Cụ thể, lượng chất bột đường nên chiếm khoảng 50-55% tổng năng lượng khẩu phần, trong khi người bình thường có thể ở mức 60-65%.

Bên cạnh đó, cần tăng chất xơ và giảm các thực phẩm chứa nhiều đường hấp thu nhanh. Do đó, cần hạn chế nước ngọt, nước chanh pha đường, đồng thời có thể sử dụng các loại đường thay thế để vẫn đảm bảo khẩu vị nhưng không ảnh hưởng đến sức khỏe.

Hiện nay, tại Việt Nam đã có nhiều thực phẩm được nghiên cứu và đưa vào sử dụng trong hỗ trợ người đái tháo đường. Việc tìm hiểu kiến thức và áp dụng phù hợp là cần thiết trong quá trình kiểm soát bệnh.

4. Chỉ số đường huyết (GI) là gì và vì sao người đái tháo đường cần quan tâm?

Một khái niệm được nhắc đến khá nhiều hiện nay là chỉ số đường huyết - GI. Bác sĩ có thể giải thích đơn giản để người bệnh dễ hiểu:

- GI là gì và vì sao chỉ số này lại quan trọng trong chế độ ăn của người đái tháo đường hay thậm chí là tiền đái tháo đường?

BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp trả lời: Chỉ số đường huyết (GI - Glycemic Index) là khả năng làm tăng đường huyết sau khi ăn của một loại thực phẩm. Trên thực tế, chỉ số đường huyết chủ yếu được đo ở nhóm thực phẩm giàu chất bột đường. Do đó, khi nói đến GI là nói đến khả năng làm tăng đường huyết sau khi ăn của các thực phẩm giàu chất bột đường.

Chỉ số này được đo trong khoảng 2 giờ sau ăn, mô phỏng theo sinh lý tiêu hóa của cơ thể. Sau khi ăn, đường huyết được theo dõi tại các thời điểm như 15 phút, 30 phút, 60 phút và 120 phút, sau đó vẽ thành đường cong để xác định chỉ số đường huyết của thực phẩm.

Chỉ số đường huyết được sử dụng để đánh giá mức độ làm tăng đường huyết sau khi ăn. Thực phẩm có chỉ số đường huyết càng cao thì khả năng làm tăng đường huyết càng nhiều và không phù hợp với người đái tháo đường.

Dựa vào giá trị GI, thực phẩm được phân thành ba mức: chỉ số đường huyết cao khi GI trên 70, mức trung bình từ 56 đến 69 và mức thấp khi GI từ 55 trở xuống. Trường hợp GI dưới 40 được xem là mức rất thấp, tuy nhiên trong thực hành và học thuật thường phân thành ba mức chính.

Chỉ số đường huyết được xác định bằng cách đối chiếu với một thực phẩm chuẩn. Thực phẩm chuẩn thường sử dụng là bánh mì trắng (bánh mì sandwich trắng) hoặc đường glucose để làm mốc so sánh.

Chỉ số đường huyết của thực phẩm chịu tác động bởi nhiều yếu tố. Trước hết là lượng chất bột đường có trong thực phẩm. Tiếp theo là cấu trúc của tinh bột, ví dụ như amylopectin. Ngoài ra, lượng chất xơ trong thực phẩm cũng ảnh hưởng đến chỉ số đường huyết.

Cách chế biến thực phẩm là một yếu tố quan trọng. Chế biến với nhiều nước có thể làm chỉ số đường huyết tăng cao hơn, trong khi chế biến ít nước thì chỉ số đường huyết thấp hơn. Ví dụ, chỉ số đường huyết của gạo lứt thấp hơn so với gạo trắng, dù cả hai đều thuộc nhóm có chỉ số đường huyết cao. Nguyên nhân là gạo lứt còn lớp màng cám nên chứa nhiều chất xơ hơn.

Thời gian chế biến và cách ăn cũng ảnh hưởng đến chỉ số đường huyết. Gạo lứt thường cần nấu lâu, ăn cứng và phải nhai kỹ. Nếu ăn quá nhanh hoặc xay nhuyễn thực phẩm, đường huyết sẽ tăng nhanh hơn.

Trong thực hành, người tiền đái tháo đường và đái tháo đường cần ưu tiên lựa chọn thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp hoặc trung bình, đồng thời hạn chế các thực phẩm có chỉ số đường huyết cao.

- Vậy khi lựa chọn thực phẩm có GI thấp, cơ thể sẽ nhận được những lợi ích gì trong việc kiểm soát đường huyết sau bữa ăn?

BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp trả lời: Chỉ số đường huyết là khả năng làm tăng đường huyết sau khi ăn của một loại thực phẩm. Khi lựa chọn thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp, sau khi ăn đường huyết sẽ tăng chậm, hỗ trợ người bệnh kiểm soát đường huyết tốt hơn. Ngược lại, nếu sử dụng thực phẩm có chỉ số đường huyết cao, đường huyết sẽ tăng rất nhanh sau khi ăn. Điều này liên quan trực tiếp đến cơ chế bệnh sinh và biến chứng của đái tháo đường.

Khi đường huyết tăng nhanh, tụy tạng phải tăng cường hoạt động để sản xuất insulin nhằm hạ đường huyết. Việc hoạt động liên tục với cường độ cao khiến tế bào beta của tụy bị lão hóa nhanh và tổn thương nhiều hơn. Trong khi đó, ở người đái tháo đường thường có tình trạng đề kháng insulin, tức là insulin vẫn được tiết ra nhưng không kiểm soát được đường huyết. Vì vậy, đường huyết trong máu luôn ở mức cao.

Đường huyết cao có tính gây viêm, làm tổn thương các tế bào, đặc biệt là các tế bào ở mạch máu. Tổn thương mạch máu ở thận có thể dẫn đến suy thận; ở võng mạc gây giảm thị lực, mù lòa; ở tim gây nhồi máu cơ tim; ở não gây tai biến mạch máu não; ở chi có thể dẫn đến hoại tử.

Ngoài ra, đường huyết cao còn tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn phát triển. Đường là nguồn dinh dưỡng, khi nồng độ đường trong máu cao sẽ thúc đẩy vi khuẩn tăng sinh và gây bệnh. Đây cũng là lý do người đái tháo đường dễ mắc các bệnh nhiễm trùng.

Vì vậy, cần ưu tiên lựa chọn thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp để hạn chế tăng đường huyết sau ăn, giúp cơ thể giảm gánh nặng tiết insulin, đồng thời bảo vệ các hệ thống trong cơ thể và hạn chế nguy cơ biến chứng.

5. Dinh dưỡng hợp lý trong từng bữa ăn giúp hạn chế biến chứng đái tháo đường

Thưa BS, nếu phải tóm lại một cách đơn giản và dễ áp dụng nhất, người đái tháo đường nên ăn uống như thế nào để vừa kiểm soát đường huyết tốt, vừa sống khỏe và thoải mái lâu dài ạ?

BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp trả lời: Chế độ dinh dưỡng cho người đái tháo đường về mặt học thuật là một chế độ dinh dưỡng tốt cho tất cả người trưởng thành, do đó hoàn toàn có thể áp dụng rộng rãi.

Nguyên tắc đầu tiên là ăn đủ sáu nhóm thực phẩm.

Nguyên tắc thứ hai là ăn đa dạng thực phẩm trong sáu nhóm này. Đa dạng có nghĩa là sử dụng khoảng 20 loại thực phẩm khác nhau trong ngày, phân bổ vào ba bữa ăn chính.

Nguyên tắc thứ ba là trong bữa ăn cần có tối thiểu hai loại thực phẩm thuộc nhóm có chỉ số đường huyết thấp. Có thể sử dụng một loại, nhưng hai loại sẽ tốt hơn.

Bên cạnh đó, cần tăng cường rau, ưu tiên các loại rau có nhiều nước, nhiều lá và đa dạng màu sắc để điều hòa chỉ số đường huyết của bữa ăn.

Người đái tháo đường cần giảm lượng chất bột đường nhưng không cắt hoàn toàn. Việc cắt tuyệt đối chất bột đường có thể gây rối loạn đường huyết với những biến động không có lợi cho sức khỏe.

Một nguyên tắc quan trọng là ăn chậm, nhai kỹ. Thực phẩm nên được chế biến gần với tự nhiên, không xay nhuyễn, không vắt lấy nước.

Cách chế biến có thể làm thay đổi chỉ số đường huyết. Ví dụ, khoai tây nấu canh có chỉ số đường huyết ở mức trung bình; khi cắt lát mỏng và xào, chỉ số đường huyết tăng lên mức cao; nếu chiên giòn, chỉ số đường huyết có thể tăng rất cao, gần 100. Khi nghiền nát, chiên giòn và chế biến như dạng bánh, chỉ số đường huyết có thể đạt mức 100 hoặc cao hơn.

Do đó, cần lưu ý trong lựa chọn món ăn và cách chế biến. Ngay cả khi ăn bên ngoài, người bệnh vẫn có thể lựa chọn thực phẩm phù hợp để kiểm soát bữa ăn, không nên nghĩ rằng không thể kiểm soát được chế độ ăn của mình.

>>> Đọc thêm phần 2: Từ tinh bột, đường đến bữa phụ, cách ăn đúng giúp kiểm soát đái tháo đường hiệu quả

>>> Đọc thêm phần 3: Chuyên gia giải đáp loạt thắc mắc thường gặp về dinh dưỡng ở người đái tháo đường

Trân trọng cảm ơn BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp và Quasure Light (Bibica) đã đồng hành cùng AloBacsi trong chương trình này.