Chuyên gia giải đáp loạt thắc mắc thường gặp về dinh dưỡng ở người đái tháo đường

1. Trái cây cho người đái tháo đường: Nên ăn gì, bao nhiêu và khi nào?

Mẹ em bị đái tháo đường đã 2 năm, hiện vẫn uống thuốc và tái khám đều. Gần đây bà xem nhiều clip trên mạng nói rằng người tiểu đường phải bỏ hẳn trái cây vì sẽ làm tăng đường huyết. Em khuyên mãi mà bà vẫn rất sợ ăn trái cây. Nhờ bác sĩ tư vấn giúp: người đái tháo đường có cần kiêng tuyệt đối trái cây không? Nếu được ăn thì nên ăn với lượng như thế nào? Và các loại trái cây chua có phải an toàn hơn các loại trái cây ngọt hay không?

BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp - Chủ tịch Hội Dinh dưỡng Thực phẩm TPHCM, Phó Chủ tịch Hiệp Hội Y học TPHCM trả lời: Người đái tháo đường vẫn cần sử dụng trái cây trong bữa ăn hàng ngày. Trái cây là một trong sáu nhóm thực phẩm cần cung cấp đầy đủ, giúp tăng cảm giác ngon miệng, cung cấp vitamin, khoáng chất và là nguồn chất xơ tốt, rất cần thiết cho người đái tháo đường.

Do đó, không nên kiêng hoàn toàn trái cây. Khi lựa chọn, nên ưu tiên các loại trái cây có chỉ số đường huyết ở mức trung bình hoặc thấp. Đặc điểm của nhóm này là khi ăn cần nhai kỹ, nhiều nước, vị không quá ngọt và đa dạng màu sắc.

Một số loại trái cây phù hợp có thể lựa chọn như táo, mận (roi), ổi, thanh long, bưởi, cam, quýt. Chuối vẫn có thể sử dụng nhưng với lượng nhỏ hơn. Ngược lại, các loại trái cây có vị ngọt cao và chỉ số đường huyết cao nên hạn chế, như xoài, nho, nhãn, chôm chôm, sầu riêng.

Về lượng trái cây, thông thường mỗi ngày nên sử dụng khoảng hai phần. Một phần tương đương một nắm tay, có thể hiểu là một quả nhỏ. Với quả lớn, có thể điều chỉnh cho phù hợp, ví dụ một quả lớn có thể tính là một phần. Các loại như cam, quýt, chuối cũng áp dụng tương tự. Với chuối nhỏ như chuối cau, có thể sử dụng một quả mỗi lần.

Về thời điểm, trái cây có thể sử dụng sau bữa ăn chính hoặc bố trí trong bữa phụ. Đối với các loại trái cây có vị chua, đa số có chỉ số đường huyết thấp. Tuy nhiên, không nên hiểu rằng phải ăn trái cây thật chua mới tốt, mà cần lựa chọn phù hợp với khẩu vị và khả năng sử dụng.

Trong trường hợp sử dụng các món như nước chanh, có thể thay thế đường thông thường bằng các loại đường phù hợp để đảm bảo vị ngọt mà không ảnh hưởng đến đường huyết.

2. Ăn gì, ăn như thế nào để hạn chế dao động đường huyết?

Tôi bị đái tháo đường khoảng 3 năm nay. Dạo gần đây đường huyết của tôi khá thất thường, buổi sáng đo khoảng 7.8 mmol/L, có hôm sau ăn lại lên hơn 10 mmol/L. Tôi đã cố gắng kiêng rất nhiều: ăn rất ít cơm, thậm chí bỏ luôn bữa phụ vì sợ tăng đường huyết. Buổi sáng thì thường ăn bún hoặc phở cho nhẹ bụng. Xin hỏi bác sĩ: ăn bún, phở có làm tăng đường huyết nhiều hơn ăn cơm không? Và nếu giữa buổi thấy đói thì người đái tháo đường có nên ăn thêm bữa phụ hay không? Gần đây cháu tôi có cho thử bánh bông lan Quasure Light, xin hỏi những thực phẩm như vậy người tiểu đường có thể dùng được không?

BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp trả lời: Đường huyết dao động, lúc tăng lúc giảm là tình trạng khá thường gặp, do đường huyết không hằng định hoàn toàn và phụ thuộc vào bữa ăn.

Các yếu tố làm đường huyết tăng cao có thể là sử dụng thực phẩm có chỉ số đường huyết cao, ăn quá nhanh hoặc liên quan đến việc sử dụng thuốc. Vì vậy, cần tái khám định kỳ và thông báo cho bác sĩ khi đường huyết dao động, đồng thời cung cấp thông tin về chế độ ăn và hoạt động thể lực để được điều chỉnh phù hợp.

Đối với các sản phẩm như bánh dành cho người đái tháo đường, có thể sử dụng trong bữa phụ hoặc trong trường hợp bữa chính không ăn được nhiều.

Về bữa sáng, các món như bún, phở, hủ tiếu là lựa chọn phù hợp vì có chỉ số đường huyết thấp hơn cơm. Tuy nhiên, cần chú ý đến lượng ăn, đặc biệt khi đường huyết đang cao thì cần giảm khẩu phần.

Ngoài ra, thực phẩm đi kèm cũng rất quan trọng. Nếu chỉ ăn bún, phở với thịt sẽ dễ làm tăng đường huyết. Khi ăn kèm rau, giá và các loại rau thơm, lượng chất xơ tăng lên, giúp làm chậm quá trình chuyển hóa và hỗ trợ kiểm soát đường huyết tốt hơn. Một nguyên tắc quan trọng khác là ăn đúng giờ để hạn chế tình trạng đường huyết dao động.

3. Ăn sáng đúng cách giúp ổn định đường huyết và duy trì năng lượng cả ngày

Tôi bị tiền đái tháo đường gần 1 năm nay. Buổi sáng đo đường huyết thường khoảng 6.4 - 6.8 mmol/L. Nhiều người quen khuyên rằng nếu muốn giảm đường huyết thì nên nhịn ăn sáng để cơ thể không bị tăng đường sau bữa ăn. Vì vậy có những ngày tôi chỉ uống cà phê rồi đi làm, đến trưa mới ăn. Xin hỏi bác sĩ: người tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường có nên bỏ bữa sáng như vậy không? Việc nhịn ăn sáng có thực sự giúp kiểm soát đường huyết tốt hơn không?

BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp trả lời: Người đái tháo đường không nên nhịn ăn sáng. Việc nhịn ăn sáng không giúp kiểm soát đường huyết, mà chỉ làm cho đường huyết không cao tại thời điểm đo, nhưng sau đó vẫn tăng trở lại và dao động.

Nhịn ăn sáng còn gây mệt mỏi, ảnh hưởng đến khả năng làm việc và sinh hoạt. Ngoài ra, người đái tháo đường khi nhịn ăn sáng dễ rơi vào tình trạng hạ đường huyết, tiềm ẩn nhiều nguy cơ, đặc biệt ở những người thường xuyên di chuyển hoặc làm việc cần hoạt động nhiều. Vì vậy, cần duy trì bữa sáng và ăn uống điều độ với các bữa chính trong ngày. Trong trường hợp làm việc kéo dài hoặc chưa kiểm soát tốt đường huyết, có thể bổ sung bữa phụ với thực phẩm phù hợp.

Thói quen chỉ uống cà phê thay cho bữa sáng không đảm bảo hiệu quả làm việc và không có lợi cho kiểm soát đường huyết. Ngoài ra, nhịn ăn sáng thường dẫn đến ăn bù ở các bữa sau, làm lượng ăn tăng lên và khiến đường huyết sau ăn tăng cao hơn. Do đó, việc duy trì ăn uống đầy đủ và điều độ trong ngày là rất quan trọng đối với người đái tháo đường.

4. Từ lựa chọn đến cách nấu: Làm sao để ăn gạo lứt đúng cách?

Tôi bị đái tháo đường khoảng 4 năm nay, hiện vẫn uống thuốc đều. Gần đây nhiều người quen khuyên tôi nên chuyển sang ăn gạo lứt thay cho gạo trắng để giúp đường huyết ổn định hơn. Tôi cũng thử ăn một thời gian nhưng thấy hơi khó ăn và không biết có thật sự cần thiết không. Xin hỏi bác sĩ: gạo lứt có thực sự tốt hơn cho người đái tháo đường không? Và nếu muốn sử dụng thì nên ăn như thế nào cho đúng để không làm đường huyết tăng cao?

BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp trả lời: So với gạo trắng, gạo lứt tốt hơn cho người đái tháo đường vì có chỉ số đường huyết thấp hơn. Nguyên nhân là gạo lứt chỉ loại bỏ lớp vỏ trấu, còn giữ lại lớp cám nên chứa nhiều chất xơ hơn, làm chậm quá trình tăng đường huyết sau ăn.

Tuy nhiên, gạo lứt vẫn thuộc nhóm thực phẩm có chỉ số đường huyết cao. Vì vậy, việc sử dụng gạo lứt chỉ giúp kiểm soát đường huyết tốt hơn so với gạo trắng, không có tác dụng điều trị đái tháo đường.

Trong thực hành, có thể thay thế cơm trắng bằng cơm gạo lứt với lượng tương đương. Ví dụ, nếu một bữa ăn một chén cơm trắng thì có thể thay bằng một chén cơm gạo lứt, không ăn nhiều hơn. Gạo lứt thường khó ăn hơn do nhiều chất xơ, cần nhai kỹ và lâu hơn.

Khi chế biến, gạo lứt cần nấu lâu hơn gạo trắng. Tuy nhiên, nếu nấu với quá nhiều nước, chỉ số đường huyết có thể tăng gần tương đương gạo trắng. Vì vậy, nên nấu ở mức nước vừa phải, không ngâm quá lâu và ăn khi cơm còn độ cứng phù hợp.

5. 3 nguyên tắc ăn uống quan trọng nhất cho người tiểu đường

Nếu chỉ cần nhớ 3 nguyên tắc ăn uống quan trọng nhất cho người tiểu đường, bác sĩ sẽ khuyên điều gì ạ?

BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp trả lời: Nguyên tắc ăn uống đối với người đái tháo đường là ăn uống điều độ, cân đối và lựa chọn thực phẩm phù hợp.

Ăn uống điều độ nghĩa là ăn đúng giờ, đúng bữa.

Ăn cân đối là cân đối giữa các nhóm thực phẩm giàu chất đạm, chất béo và chất bột đường, phù hợp với từng cá thể.

Nguyên tắc thứ ba là lựa chọn thực phẩm giàu chất bột đường có chỉ số đường huyết phù hợp, ưu tiên các thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp trong từng bữa ăn.

Ba nguyên tắc này cần được vận dụng trong xây dựng và thực hành bữa ăn hằng ngày.

Bên cạnh chế độ dinh dưỡng, người bệnh cần tuân thủ sử dụng thuốc, duy trì vận động thể lực và thay đổi lối sống, đồng thời tái khám định kỳ để kiểm soát bệnh và bảo vệ sức khỏe.

>>> Đọc thêm phần 1: Kiểm soát đái tháo đường hiệu quả bắt đầu từ việc hiểu đúng và thực hành dinh dưỡng

>>> Đọc thêm phần 2: Từ tinh bột, đường đến bữa phụ, cách ăn đúng giúp kiểm soát đái tháo đường hiệu quả

Trân trọng cảm ơn BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp và Quasure Light (Bibica) đã đồng hành cùng AloBacsi trong chương trình này.