Kiểm soát đái tháo đường cá thể hóa với CGM: Ăn gì, tập sao, điều chỉnh thế nào?

1. Theo dõi CGM: Người bệnh lần đầu thấy rõ tác động của từng món ăn lên đường huyết 

Dựa trên những trường hợp mà Bernard đã theo dõi, BS thấy điều đầu tiên mà người bệnh “nhận ra” sau khi đeo CGM thường là gì?

BS Bùi Lê Nhật Tiên - Chuyên khoa Y học dự phòng, Hệ thống Y khoa chuyên sâu Quốc tế Bernard trả lời:

Qua theo dõi nhiều bệnh nhân sử dụng CGM tại Bernard trong nhiều tháng, điều đầu tiên mà hầu hết người bệnh nhận ra là những thói quen ăn uống trước đây của mình thực sự chưa phù hợp, dù họ từng nghĩ rằng “đã ăn uống rất lành mạnh”.

Cụ thể, có những bệnh nhân nhịn ăn sáng với suy nghĩ rằng hạn chế nạp năng lượng sẽ tốt cho đường huyết. Tuy nhiên, họ lại có thói quen uống mật ong vào buổi sáng vì cho rằng tốt cho sức khỏe. Khi đeo CGM và theo dõi nhiều lần, họ mới thấy chính thói quen này làm đường huyết tăng cao rõ rệt, dù trước đó hoàn toàn không nhận ra.

Một nhóm khác có thói quen ăn vặt nhiều lần trong ngày. Không phải do cố ý, mà đơn giản là khi về nhà mở tủ lạnh, thấy trái cây hay đồ ăn sẵn thì ăn vài miếng. Chính những lần “ăn lặt vặt” này lại tạo ra các đỉnh đường huyết dạng gai nhọn, xuất hiện rải rác trong ngày.

Ngoài ra, cũng có bệnh nhân cho rằng mình ăn rất ít, nhưng những món ăn đó lại là thực phẩm có chỉ số đường huyết cao như bánh ngọt, kem, nước ngọt. Dù lượng không nhiều, nhưng mỗi lần ăn đều khiến đường huyết tăng mạnh.

Khi đeo CGM, người bệnh nhìn thấy trực tiếp phản ứng đường huyết của cơ thể, từ đó họ mới thực sự “ngộ ra” rằng vấn đề không chỉ nằm ở ăn nhiều hay ít, mà nằm ở loại thực phẩm và thói quen ăn uống. Điều quan trọng là sau khi nhận ra, chính người bệnh chủ động điều chỉnh hành vi của mình, chứ không cần ai nhắc nhở quá nhiều.

2. CGM giúp bệnh nhân thay đổi nhờ dữ liệu trực quan 

Nhiều người chia sẻ rằng sau khi dùng CGM, họ tự điều chỉnh ăn uống và sinh hoạt tốt hơn. Theo BS, vì sao dữ liệu CGM lại có sức “thuyết phục” như vậy?

BS Bùi Lê Nhật Tiên trả lời:

Hiệp hội Đái tháo đường và Nội tiết Hoa Kỳ xem CGM như một công cụ giáo dục sức khỏe rất hiệu quả, gần giống một “trợ lý ảo”, giúp người bệnh thay đổi cả tư duy lẫn hành vi.

Thứ nhất, CGM tác động mạnh đến thói quen ăn uống. Dù bác sĩ tư vấn chi tiết đến đâu, các khuyến cáo như “giảm tinh bột”, “hạn chế đường” vẫn khá trừu tượng với nhiều người. Nhưng khi người bệnh tận mắt thấy đường huyết tăng vọt ngay sau một ly cà phê sữa hay một miếng bánh ngọt, họ sẽ hiểu rất rõ món nào không phù hợp với cơ thể mình, thời điểm ăn nào không nên và cách chế biến nào khiến đường huyết tăng nhiều.

Thứ hai, CGM giúp người bệnh tự tin hơn trong vận động. Việc theo dõi đường huyết liên tục giúp họ giảm lo lắng về hạ đường huyết trong lúc tập luyện, từ đó duy trì vận động đều đặn và an toàn hơn.

Thứ ba, CGM trao quyền cho người bệnh. Khi nắm rõ dữ liệu đường huyết của chính mình, họ có thể chủ động trao đổi với bác sĩ về chế độ ăn, vận động và điều chỉnh lối sống. Điều này rất quan trọng vì đái tháo đường là bệnh chịu ảnh hưởng lớn từ lối sống.

Chính 3 yếu tố này khiến dữ liệu CGM trở nên thuyết phục. Đái tháo đường là bệnh chịu ảnh hưởng mạnh bởi lối sống, nên khi người bệnh thay đổi được lối sống một cách chủ động, việc kiểm soát đường huyết, giảm biến chứng và thậm chí giảm liều thuốc sẽ hiệu quả hơn rất nhiều.

3. Vai trò của CGM trong phòng ngừa hạ đường huyết về đêm

CGM có vai trò ra sao trong việc giảm hạ đường huyết, đặc biệt là hạ đường huyết về đêm - điều mà người bệnh rất lo lắng?

BS Bùi Lê Nhật Tiên trả lời:

CGM là một cảm biến gắn dưới da, thường ở cánh tay hoặc vùng bụng. Khi bệnh nhân đeo thiết bị này, đường huyết sẽ được theo dõi liên tục, với dữ liệu được truyền về điện thoại hoặc đầu đọc mỗi 1 - 5 phút.

Điểm quan trọng là người bệnh có thể cài đặt các ngưỡng cảnh báo, đặc biệt là ngưỡng hạ đường huyết, thường là dưới 70 mg/dL. Khi đường huyết giảm xuống dưới ngưỡng này, thiết bị sẽ phát tín hiệu cảnh báo ngay lập tức, bằng nhiều hình thức như rung, đổ chuông, hoặc thậm chí gửi cảnh báo đến người thân nếu đã được cài đặt trước.

Trong thực tế lâm sàng, hạ đường huyết về đêm là biến chứng khiến người bệnh rất lo lắng, đặc biệt ở người lớn tuổi, trẻ em hoặc những trường hợp kiểm soát đường huyết chưa tốt. CGM giúp cảnh báo sớm cả khi đường huyết xuống thấp hoặc tăng quá cao, mang lại sự an tâm cho người bệnh và gia đình, nhất là trong những giờ ngủ ban đêm.

4. CGM giúp “làm mượt” đường huyết như thế nào? 

Vậy việc theo dõi liên tục này giúp cải thiện kiểm soát đường huyết ra sao? CGM tác động như thế nào đến các chỉ số như TIR, TAR và nguy cơ hạ đường huyết?

BS Bùi Lê Nhật Tiên trả lời:

CGM ghi nhận toàn bộ dữ liệu đường huyết và thể hiện dưới dạng biểu đồ, cho phép đánh giá kiểm soát đường huyết toàn diện hơn, thay vì chỉ nhìn vào một con số trung bình.

Ví dụ, CGM có thể cung cấp HbA1c ước tính, giúp bác sĩ và người bệnh hình dung được mức kiểm soát đường huyết chung. Bên cạnh đó, một chỉ số rất quan trọng hiện nay là Time in Range (TIR), tức là thời gian đường huyết nằm trong ngưỡng an toàn, thường từ 70 - 180 mg/dL. Nếu người bệnh đạt trên 70% thời gian nằm trong khoảng này, thì được xem là kiểm soát đường huyết khá tốt.

Ngoài ra, CGM còn cho biết thời gian đường huyết vượt ngưỡng (TAR), dưới ngưỡng, cũng như số lần xảy ra cảnh báo hạ đường huyết. Những chỉ số này giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ thực sự mà người bệnh đang đối mặt trong sinh hoạt hằng ngày.

Điểm rất quan trọng là nhờ dữ liệu liên tục này, bác sĩ có thể nhìn thấy mô hình dao động đường huyết trong ngày. Có những trường hợp, nếu chỉ nhìn HbA1c trung bình thì thấy vẫn “đẹp”, nhưng thực tế đường huyết dao động rất lớn, lúc thấp, lúc tăng cao đột ngột, hình ảnh mà chúng tôi hay gọi là đường huyết dạng “răng cưa”.

Khi phát hiện được tình trạng này, mục tiêu điều trị không chỉ là hạ con số trung bình, mà là “mài bớt những răng cưa”, làm cho đường huyết ổn định và mượt hơn. Việc này giúp giảm nguy cơ hạ đường huyết, đồng thời giảm các đỉnh tăng đường huyết - những yếu tố gây tổn thương mạch máu và dẫn đến các biến chứng lâu dài.

Tóm lại, CGM giúp cải thiện kiểm soát đường huyết bằng cách tăng thời gian trong ngưỡng an toàn (TIR), giảm thời gian vượt hoặc dưới ngưỡng, từ đó giảm nguy cơ biến cố hạ đường huyết và các biến chứng do tăng đường huyết, giúp việc quản lý bệnh hiệu quả và an toàn hơn.

5. Chi phí CGM có tương xứng với lợi ích mang lại không, và ai nên cân nhắc sử dụng?

Chi phí là vấn đề được nhiều người quan tâm. Vậy, chi phí để người bệnh có thể sử dụng máy theo dõi đường huyết liên tục là bao nhiêu? Theo BS, mức chi phí này có tương xứng với lợi ích mà CGM mang lại không? Và trong thực tế, người bệnh nào nên cân nhắc đầu tư cho công nghệ này?

BS Bùi Lê Nhật Tiên trả lời:

Chắc chắn chi phí là điều mà rất nhiều bệnh nhân quan tâm. Trước hết, cần hiểu rằng CGM không phải là thiết bị bắt buộc phải đeo liên tục, lâu dài cho tất cả mọi người. Chỉ một số trường hợp đặc biệt, như người phải tiêm insulin nhiều lần trong ngày hoặc bệnh rất khó kiểm soát, mới cần theo dõi dài hạn. Còn với đa số bệnh nhân, CGM thường được sử dụng trong những giai đoạn nhất định.

Thông thường, người bệnh có thể đeo CGM 2 tuần, 4 tuần, 2 tháng hoặc 3 tháng, tùy mục tiêu theo dõi. Mục đích của việc đeo là để đánh giá kiểm soát đường huyết, tinh chỉnh liều thuốc, điều chỉnh lối sống và giúp bác sĩ đưa ra các khuyến nghị mang tính cá thể hóa, đúng với xu hướng điều trị hiện nay.

Về chi phí, hiện nay có nhiều loại CGM khác nhau, tùy theo hãng và công nghệ. Một số loại sử dụng cảm biến (sensor) gắn ở cánh tay hoặc vùng bụng, kèm theo đầu đọc hoặc thiết bị quét, và thường 14 ngày phải thay cảm biến một lần.

Một số loại khác có khả năng truyền dữ liệu trực tiếp về điện thoại, người bệnh chỉ cần sạc và tái sử dụng bộ chuyển dữ liệu, thay cảm biến theo chu kỳ.

Cũng có những dòng tích hợp gọn nhẹ, kích thước nhỏ như một đồng xu, không cần sạc hay thao tác phức tạp.

Nếu tính trung bình, chi phí sử dụng CGM dao động khoảng 50.000 - 150.000 đồng mỗi ngày, tùy loại thiết bị. Đây là con số có thể thay đổi theo từng dòng máy và hình thức sử dụng.

Trong thực tế, một số cơ sở y tế, như tại phòng khám Bernard của chúng tôi, có thể linh động để giảm chi phí cho người bệnh. Ví dụ, với những bệnh nhân không cần theo dõi lâu dài, họ chỉ cần mua cảm biến dùng trong 14 ngày, còn đầu đọc hoặc bộ chuyển dữ liệu có thể được cho mượn trong thời gian ngắn. Cách làm này giúp giảm đáng kể chi phí ban đầu, thay vì phải mua trọn bộ thiết bị ngay từ đầu.

6. CGM tại Bernard Healthcare: dùng đúng chỉ định, đồng hành từ lúc gắn cảm biến đến khi đọc trọn báo cáo

Thưa BS, tại Bernard Healthcare, quy trình hỗ trợ bệnh nhân sử dụng CGM được triển khai như thế nào? Cụ thể trong các bước như chọn thiết bị phù hợp, hướng dẫn sử dụng, đọc dữ liệu và theo dõi trong suốt thời gian đeo, Bernard đang đồng hành ra sao để bệnh nhân dùng CGM một cách hiệu quả và an toàn?

BS Bùi Lê Nhật Tiên trả lời:

Nhân đây tôi xin chia sẻ rõ hơn về cách chúng tôi triển khai CGM tại phòng khám Bernard. Thực tế, CGM là thiết bị đã được thiết kế rất đơn giản, dễ sử dụng, người bệnh hoàn toàn có thể dùng tại nhà, thậm chí có thể tự mua tại nhà thuốc. Tuy nhiên, để sử dụng đúng, hiệu quả, an toàn, thì quy trình đồng hành y khoa là rất quan trọng.

Bước đầu tiên là xác định đúng mục đích và đúng chỉ định. Không phải ai cũng cần đeo CGM ngay. Chúng tôi sẽ đánh giá rõ bệnh nhân nào nên sử dụng, bệnh nhân nào có thể trì hoãn và bệnh nhân nào đã kiểm soát đường huyết tốt, mức độ nhẹ thì chưa cần thiết. Khi xác định đúng chỉ định, bệnh nhân sẽ được giải thích rõ mục tiêu của việc đeo CGM là để làm gì.

Bước thứ hai là tư vấn và lựa chọn thiết bị phù hợp. Bác sĩ sẽ tư vấn loại CGM phù hợp với từng người. Ví dụ, những người không rành sử dụng ứng dụng điện thoại có thể dùng loại đầu đọc quét. 

Với những người trẻ tuổi, đái tháo đường type 1 hoặc những người muốn quản lý cân nặng, theo dõi chi tiết chế độ ăn, thì có thể sử dụng loại truyền dữ liệu trực tiếp về điện thoại, cho phép ghi chú toàn bộ lịch trình ăn uống, sinh hoạt trên ứng dụng.

Một yếu tố rất quan trọng trong bước này là chi phí. Bệnh nhân được tư vấn rõ chi phí bao nhiêu, dùng trong bao lâu và có những lựa chọn linh hoạt. Tại Bernard Healthcare, với những bệnh nhân không cần sử dụng lâu dài, chúng tôi có thể cho mượn đầu đọc, bệnh nhân chỉ cần mua cảm biến dùng trong 14 ngày. Nếu sau giai đoạn này đã điều chỉnh tốt thì có thể dừng, không nhất thiết phải đầu tư trọn bộ ngay từ đầu.

Chúng tôi cũng giải thích rõ để bệnh nhân hiểu rằng đái tháo đường, đặc biệt là type 2, là một cuộc chiến dài. Muốn chiến đấu lâu dài thì cần công cụ phù hợp. CGM là một khoản đầu tư ban đầu nhỏ, nhưng giúp hình thành thói quen tốt ngay từ sớm, từ đó giảm nhu cầu dùng thuốc không cần thiết, hạn chế các biến cố như hạ đường huyết phải nhập viện, hay những biến chứng nặng về lâu dài như đột quỵ, nhồi máu cơ tim, bệnh thận mạn, bàn chân đái tháo đường... những thứ mà không thể đong đếm bằng tiền bạc.

Bước thứ ba là gắn thiết bị và theo dõi trong suốt thời gian đeo. Sau khi bệnh nhân đồng ý, bác sĩ, dược sĩ hoặc điều dưỡng sẽ hỗ trợ gắn cảm biến. Trong những ngày đầu, bệnh nhân thường có rất nhiều thắc mắc: cảnh báo giả, chỉ số tăng cao đột ngột, có tắm được không, sinh hoạt thế nào… Chúng tôi có đội ngũ hỗ trợ liên tục để giải đáp trong giai đoạn này.

Thông thường, sau khoảng 3 - 5 ngày, bệnh nhân đã quen hoàn toàn với thiết bị và bắt đầu sử dụng rất thoải mái. Lúc này, họ chủ động trao đổi với bác sĩ: hôm nay ăn món gì, đường huyết tăng bao nhiêu, đã điều chỉnh ra sao, đường trung bình trong tuần có giảm hay không.

Bước cuối cùng là đọc dữ liệu và tư vấn lại sau đợt theo dõi. Kết thúc một chu kỳ (thường là 14 ngày), hệ thống sẽ xuất ra báo cáo đầy đủ, bao gồm: thời gian đường huyết trong ngưỡng, số lần vượt ngưỡng, số lần hạ đường huyết, HbA1c ước tính… Bác sĩ sẽ dựa trên báo cáo này để đánh giá lại toàn diện và đưa ra khuyến nghị cá thể hóa tiếp theo cho người bệnh.

Tóm lại, tại Bernard, CGM không chỉ là gắn thiết bị rồi để bệnh nhân tự xoay xở, mà là một quá trình đồng hành liên tục: có tư vấn, theo dõi, đọc dữ liệu, điều chỉnh. Cách tiếp cận này hiệu quả hơn rất nhiều so với việc chỉ xét nghiệm đường huyết định kỳ rồi gặp bác sĩ vài phút mỗi tháng.

7. Cách đeo CGM và những lưu ý an toàn

Khi sử dụng CGM, cảm biến thường được gắn ở vị trí nào trên cơ thể để theo dõi đường huyết hiệu quả? Trong quá trình đeo, người bệnh có thể tắm rửa, sinh hoạt bình thường không, và có những lưu ý quan trọng nào cần đặc biệt chú ý để sử dụng thiết bị an toàn, thưa BS?

BS Bùi Lê Nhật Tiên trả lời:

Hầu hết các thiết bị CGM hiện nay đều đã được thiết kế đạt chuẩn chống nước, vì vậy người bệnh có thể tắm rửa, sinh hoạt, thậm chí bơi lội bình thường. Tuy nhiên, khi mua thiết bị, người bệnh thường sẽ được cung cấp miếng dán bảo vệ đi kèm. Bản thân cảm biến đã có lớp keo dán cố định trên da, nhưng lớp dán bảo vệ này giúp đảm bảo cảm biến bám chắc trong suốt 14 ngày, tránh bong tróc, hư hỏng hay gây lãng phí không cần thiết.

Về vị trí gắn cảm biến, nguyên tắc chung là CGM đo đường huyết trong dịch mô kẽ, nên có thể gắn ở những vùng có lớp mỡ dưới da tương đối nhiều. Thông thường, cảm biến được gắn ở mặt sau cánh tay hoặc vùng bụng, tùy theo thói quen và sự thoải mái của mỗi người.

Nhiều người trẻ hoặc người nước ngoài thường thích gắn ở sau cánh tay vì tiện lợi, ít vướng quần áo và dễ theo dõi. Một số người khác quan tâm đến yếu tố thẩm mỹ thì chọn gắn ở bụng. Vị trí nào cũng được, miễn là phù hợp với người sử dụng.

Một lưu ý quan trọng là nên luân phiên vị trí gắn. Ví dụ, hai tuần gắn bên tay trái thì hai tuần sau chuyển sang tay phải, hoặc luân phiên giữa cánh tay và bụng, tương tự như nguyên tắc luân phiên vị trí khi tiêm insulin, để tránh kích ứng da và giúp thiết bị hoạt động ổn định hơn.

Ngoài ra, cần luôn nhấn mạnh rằng CGM chỉ là một thiết bị hỗ trợ, và người bệnh vẫn phải lắng nghe cảm nhận của chính cơ thể mình. Nếu xuất hiện các triệu chứng hạ đường huyết như đói, run, mệt… nhưng thiết bị chưa hiển thị cảnh báo, không nên tuyệt đối tin vào máy, mà cần kiểm tra lại bằng máy đo đường huyết đầu ngón tay. 

Tôi luôn nhắc bệnh nhân không nên bỏ hẳn máy đo đường huyết truyền thống, vì CGM không phải lúc nào cũng chính xác tuyệt đối và kết quả có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố cá nhân.

Trong quá trình sử dụng, cũng có thể xảy ra một số sự cố như cảm biến bị sút, kim bị lệch, cảnh báo sai hoặc ở những người đang dùng thuốc kháng đông có thể gặp tình trạng chảy máu tại vị trí gắn, khiến chỉ số đo cao bất thường. Khi gặp những tình huống này, người bệnh cần liên hệ bác sĩ hoặc nhà sản xuất để được hỗ trợ kịp thời.

Cuối cùng, điều quan trọng nhất là người bệnh cần hiểu rằng CGM giống như một người bạn đồng hành, hay một “trợ lý ảo”, giúp giám sát và phản hồi liên tục để chúng ta xây dựng thói quen tốt hơn. 

Người bệnh có thể chỉ đeo CGM trong một giai đoạn ngắn, nhưng nếu từ đó thay đổi được cách nhìn và cách kiểm soát đường huyết, thì lợi ích mang lại là lâu dài, chứ không chỉ trong thời gian đeo thiết bị.