Ô nhiễm không khí tấn công trẻ ngay cả ở trong nhà

1. Trẻ đang phơi nhiễm ô nhiễm không khí ở đâu mỗi ngày?

Thưa BS, ô nhiễm không khí ngày nay không chỉ tồn tại ngoài đường phố hay khu công nghiệp, mà còn len lỏi vào cả phòng học và không gian sống. Về mặt y khoa, ô nhiễm không khí là gì, và những nguồn phơi nhiễm chính mà trẻ trong độ tuổi đi học đang tiếp xúc hằng ngày - kể cả những môi trường phụ huynh thường dễ bỏ sót - là những đâu ạ?

ThS.BS.CK2 Lý Kiều Diễm - Trưởng khoa Nội Tổng hợp, Bệnh viện Nhi Đồng Thành phố trả lời: Ô nhiễm không khí thường được nhắc đến như một mối nguy ngoài đường phố, chỉ xuất hiện khi con người bước ra khỏi nhà, tham gia giao thông hay sống gần các khu công nghiệp, nhà máy. Tuy nhiên, thực tế cho thấy vấn đề này không chỉ tồn tại ở môi trường bên ngoài. Việt Nam hiện nằm trong nhóm 10 quốc gia ở châu Á có chất lượng không khí chưa tốt. Tại các đô thị lớn như TPHCM và Hà Nội, nhiều thời điểm ô nhiễm không khí tăng cao, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai, vốn là những đối tượng dễ bị tác động hơn cả.

Điều đáng lưu ý là không phải nơi nào được cho là an toàn cũng thực sự an toàn tuyệt đối. Ngay trong chính ngôi nhà của mình, con người vẫn có thể phải đối mặt với nhiều nguồn gây ô nhiễm không khí mà đôi khi không nhận ra. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng khói bụi phát sinh từ quá trình nấu ăn, từ việc lau dọn nhà cửa, hút bụi, sửa chữa nhà hay di chuyển đồ đạc đều có thể làm gia tăng các hạt bụi lơ lửng trong không khí. Những yếu tố tưởng chừng rất quen thuộc trong sinh hoạt hằng ngày ấy lại chính là nguồn phơi nhiễm âm thầm, có thể gây tác động bất lợi đến sức khỏe, nhất là với trẻ nhỏ.

Như vậy, ô nhiễm không khí không chỉ hiện diện ở ngoài đường, nơi có xe cộ, khói bụi hay hoạt động sản xuất công nghiệp, mà còn có thể tồn tại ngay trong nhà, ở trường học hoặc tại những không gian vốn được xem là an toàn.

2. Ô nhiễm không khí ảnh hưởng cả thể chất lẫn tinh thần của trẻ

Tác động của ô nhiễm không khí lên sức khỏe thể chất và tinh thần của trẻ, thưa BS?

- Nhiều nghiên cứu quốc tế đã ghi nhận mối liên quan giữa bụi mịn PM2.5 với suy giảm khả năng tập trung và trí nhớ ở trẻ em. Nhờ BS chia sẻ cụ thể hơn, ô nhiễm không khí tác động như thế nào đến não bộ đang phát triển, khả năng học tập và sức khỏe tinh thần của trẻ? Và vì sao với cùng một mức độ ô nhiễm, trẻ em lại thường chịu ảnh hưởng nặng nề hơn người lớn, đặc biệt về hô hấp?

ThS.BS.CK2 Lý Kiều Diễm trả lời: Nhiều nghiên cứu hoặc thông tin trên báo chí đã chỉ ra rằng bụi mịn PM2.5, khí thải từ phương tiện giao thông hay các khí ô nhiễm như NO, CO phát sinh từ hoạt động công nghiệp đều có thể tác động đến cả sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Đây không chỉ là mối lo đối với người lớn mà còn ảnh hưởng rõ rệt đến trẻ em - nhóm đối tượng nhạy cảm hơn trước các tác nhân từ môi trường.

Về thể chất, nếu tiếp xúc với ô nhiễm không khí trong thời gian dài, trẻ có thể rơi vào tình trạng mệt mỏi, ngủ không ngon giấc, từ đó ảnh hưởng đến quá trình phát triển thể chất. Giấc ngủ ban đêm không sâu và không trọn vẹn cũng có thể làm suy giảm khả năng phát triển chiều cao của trẻ. Bên cạnh đó, những trẻ thường xuyên phải đi học xa hoặc sống trong môi trường ô nhiễm kéo dài, hít phải khói bụi mỗi ngày, cũng dễ gặp các vấn đề về hô hấp như hen suyễn, viêm mũi dị ứng...

Không chỉ dừng lại ở thể chất, ô nhiễm không khí còn ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần của trẻ. Trẻ có thể trở nên mệt mỏi, kém tập trung trong giờ học, giảm khả năng tiếp nhận và xử lý thông tin. Theo ghi nhận, những trẻ sống trong môi trường công nghiệp ô nhiễm hoặc phải tiếp xúc với ô nhiễm kéo dài còn có nguy cơ bị ảnh hưởng lâu dài đến khả năng tập trung và chức năng nhận thức. Ở người lớn tuổi, việc tiếp xúc lâu ngày với không khí ô nhiễm cũng được cho là có liên quan đến các bệnh lý ảnh hưởng đến não bộ, trong đó có Alzheimer, làm suy giảm trí nhớ và sự tập trung.

3. Không gian sống tác động thế nào đến sự phát triển của trẻ?

Trong thực hành lâm sàng, bác sĩ có gặp những trường hợp trẻ không có bệnh lý thần kinh rõ ràng nhưng lại kém tập trung, dễ mệt mỏi, đau đầu hoặc cáu gắt kéo dài - và sau khi đánh giá mới nhận ra yếu tố môi trường không khí đóng vai trò quan trọng góp phần gây ra tình trạng này?

ThS.BS.CK2 Lý Kiều Diễm trả lời: Sự phát triển của một đứa trẻ không chỉ nằm ở thể chất mà còn là sự phát triển đồng bộ về thể chất, tinh thần, cùng những tác động từ môi trường sống và yếu tố xã hội xung quanh. Có thể ví như một mảnh đất tốt, màu mỡ sẽ giúp cây phát triển khỏe mạnh, cho hoa trái tươi tốt. Trẻ em cũng vậy, nếu lớn lên trong một môi trường có quá nhiều ô nhiễm như tiếng ồn, khói bụi, không khí kém chất lượng, các em rất dễ bị ảnh hưởng cả về sức khỏe lẫn khả năng phát triển toàn diện.

Trong thực tế lâm sàng, có khá nhiều trường hợp trẻ học không tập trung, kết quả học tập không được như mong đợi. Khi đó, nhiều phụ huynh thường nghĩ ngay đến chuyện dinh dưỡng đã đầy đủ chưa, trẻ có thiếu chất gì không, hay có vấn đề gì về thể chất và tinh thần cần kiểm tra hay không. Tuy nhiên, sau khi đã thăm khám và loại trừ các nguyên nhân liên quan đến sức khỏe thể chất cũng như tinh thần của trẻ, một yếu tố rất quan trọng cần được xem xét là môi trường sống hằng ngày của trẻ.

Thực tế, trong nhiều gia đình Việt, thói quen tích trữ nhiều đồ đạc, vật dụng không còn sử dụng nhưng chưa được sắp xếp, dọn dẹp gọn gàng vẫn khá phổ biến. Điều này khiến không gian sống trở nên chật chội, thiếu thông thoáng, làm chất lượng không khí trong nhà bị ảnh hưởng. Khi phải sinh hoạt trong một môi trường như vậy suốt thời gian dài, trẻ có thể cảm thấy ngột ngạt, thiếu thoải mái ngay trong chính không gian sống của mình.

Chính vì vậy, bên cạnh việc đưa trẻ đi thăm khám và kiểm tra, phụ huynh cũng cần quan tâm nhiều hơn đến việc cải thiện môi trường sống. Một không gian thông thoáng, dễ chịu và trong lành hơn không chỉ góp phần nâng cao chất lượng sống mà còn hỗ trợ tốt cho sức khỏe tinh thần, giúp trẻ cảm thấy thoải mái hơn trong sinh hoạt hằng ngày.

4. Tối ưu không gian sống để trẻ thoải mái hơn trong nhà nhỏ

Thực tế, nhiều gia đình hiện nay sống trong căn hộ hoặc nhà có diện tích vừa và nhỏ, phòng học và phòng ngủ của trẻ thường khép kín. Trong những không gian như vậy, chất lượng không khí có thể tiềm ẩn những rủi ro gì đối với sức khỏe và khả năng học tập của trẻ mà phụ huynh thường ít để ý?

ThS.BS.CK2 Lý Kiều Diễm trả lời: Trẻ nhỏ rất cần một không gian sống thông thoáng và đủ rộng để sinh hoạt, vận động và tham gia các hoạt động phù hợp với lứa tuổi. Tuy nhiên, cùng với nhịp phát triển của các đô thị lớn, ngày càng nhiều gia đình sinh sống trong những căn hộ có diện tích giới hạn. Khi không gian sống bị thu hẹp, trẻ cũng phần nào bị giới hạn trong chính môi trường sinh hoạt hằng ngày của mình. Vì vậy, điều quan trọng là gia đình cần biết cách tối ưu hóa không gian sống để trẻ vẫn có đủ chỗ cho vui chơi, vận động và phát triển.

Bên cạnh diện tích, cách sắp xếp và tổ chức nhà cửa cũng có ý nghĩa rất lớn. Trong y khoa hay trong quản lý môi trường sống, người ta thường nhắc đến nguyên tắc 5S, tức là giữ cho không gian luôn gọn gàng, sạch sẽ, ngăn nắp và được tổ chức hợp lý. Khi môi trường sống được chăm chút theo hướng này, ngôi nhà không chỉ trở nên thông thoáng hơn mà còn tạo điều kiện để trẻ có thêm không gian sinh hoạt, vui chơi và cảm thấy dễ chịu hơn trong chính nơi ở của mình.

Với những căn hộ dạng studio hoặc nhà chỉ có một phòng ngủ nhưng có nhiều thành viên cùng chung sống, đây vẫn có thể là một không gian sống tiện nghi. Tuy nhiên, để sự tiện nghi ấy thực sự phù hợp với trẻ nhỏ, việc bố trí nội thất và sắp xếp không gian cần được tính toán hợp lý, nhằm giúp trẻ cảm thấy thoải mái, an toàn và dễ thích nghi hơn trong cuộc sống hằng ngày.

5. Bảo vệ trẻ từ đường đến trường và ngay trong không gian sống

Thưa BS, trong bối cảnh trẻ em hiện nay phải tiếp xúc với ô nhiễm không khí ở nhiều “vòng” khác nhau - từ trong nhà, ra đường phố, rồi đến lớp học - đâu là những giải pháp mang tính nền tảng mà phụ huynh cần thực hiện đồng thời để bảo vệ trẻ một cách toàn diện, thay vì chỉ tập trung vào một khía cạnh đơn lẻ?

ThS.BS.CK2 Lý Kiều Diễm trả lời: Trong nhịp sống hằng ngày, việc tiếp xúc với môi trường bên ngoài gần như là điều không thể tránh khỏi, không chỉ với trẻ em mà với cả gia đình. Mỗi buổi sáng, sau khi vệ sinh cá nhân, mọi người đều bắt đầu ra đường để đi học, đi làm. Từ nhà đến trường, trẻ buộc phải đi qua một môi trường mà trong điều kiện sinh hoạt bình thường, khó có thể tránh hoàn toàn sự phơi nhiễm với ô nhiễm không khí. Sau đó là môi trường học đường, nơi trẻ tiếp tục dành phần lớn thời gian trong ngày.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là vì lo sợ ô nhiễm mà trẻ chỉ nên ở trong nhà. Điều quan trọng là phụ huynh cần chủ động bảo vệ con trong suốt quá trình di chuyển từ nhà đến trường, chẳng hạn như cho trẻ đeo khẩu trang, hạn chế tối đa việc hít phải không khí ô nhiễm, từ đó giảm tác động xấu đến phổi và đường hô hấp.

Khi đến trường, việc học tập và vui chơi cùng bạn bè trong không gian trường lớp nhìn chung vẫn cần được duy trì bình thường. Sau một ngày học, khi trở về nhà, gia đình cần chú ý giữ cho không gian sống luôn sạch sẽ, được lau dọn thường xuyên. Có thể trang bị thêm máy lọc không khí hoặc trồng nhiều cây xanh hơn để góp phần duy trì bầu không khí trong lành, đồng thời giúp nhà cửa thông thoáng, dễ chịu hơn.

Một lưu ý quan trọng là không gian sống cần được đổi mới không khí mỗi ngày. Ví dụ, vào buổi sáng hoặc vào một thời điểm phù hợp trong ngày, có thể tắt máy lạnh, mở cửa trước, cửa sau để không khí trong nhà được đối lưu, luân chuyển và làm mới. Bên cạnh đó, với sự phát triển của công nghệ hiện nay, gia đình cũng có thể cân nhắc trang bị thêm các thiết bị hỗ trợ nâng cao chất lượng không khí, qua đó góp phần cải thiện chất lượng sống cho cả nhà.

6. Vệ sinh mắt mũi họng đúng cách để giảm bụi bẩn bám lại

Nhiều khuyến cáo hiện nay nhấn mạnh vai trò của vệ sinh cá nhân như súc họng, rửa mũi bằng nước muối sinh lý sáng - tối, tra rửa mắt để hạn chế bụi mịn và tác nhân gây kích ứng. Nhờ BS hướng dẫn cách thực hiện đúng, an toàn và phù hợp cho mỗi lứa tuổi ạ? Đặc biệt với trẻ nhỏ chưa hợp tác tốt, phụ huynh nên làm thế nào để vừa hiệu quả, vừa không gây phản tác dụng?

ThS.BS.CK2 Lý Kiều Diễm trả lời: Sau khi trẻ đi học hoặc tiếp xúc với môi trường bên ngoài trở về, phụ huynh có thể chú ý thêm đến việc vệ sinh các vùng dễ bám bụi như mắt, mũi, họng và khoang miệng. Có thể sử dụng natri clorua 0,9% để nhỏ mắt, vệ sinh mũi hoặc súc họng vào buổi sáng và buổi tối. Việc này giúp làm sạch bề mặt kết mạc mắt, niêm mạc mũi và khoang họng, từ đó hỗ trợ loại bỏ bụi bẩn, vi khuẩn bám lại sau quá trình tiếp xúc với môi trường, góp phần bảo vệ sức khỏe hô hấp.

Với vùng mũi, việc vệ sinh cần được thực hiện phù hợp theo độ tuổi và mức độ hợp tác của trẻ. Với những trẻ lớn hơn, đã có thể hợp tác, phụ huynh nên nhẹ nhàng hướng dẫn để trẻ hiểu và tập làm quen dần. Người lớn cũng cần làm gương để trẻ quan sát và làm theo. Với trẻ còn quá nhỏ, khó hợp tác, có thể thực hiện từ từ bằng cách dùng nước muối sinh lý thấm nhẹ vào tăm bông rồi vệ sinh mũi cho trẻ một cách nhẹ nhàng.

Riêng với việc súc họng, nên lựa chọn các chế phẩm có nhãn mác rõ ràng, được đóng chai bảo đảm an toàn vệ sinh. Không nên tự pha nước muối tại nhà bằng muối ăn, vì cách làm này có thể không bảo đảm nồng độ phù hợp và có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ.

Bên cạnh các biện pháp vệ sinh, việc duy trì thói quen sinh hoạt lành mạnh cũng rất quan trọng. Uống nước ấm vào buổi sáng, uống đủ nước, tập thể dục, rèn luyện thể lực và bổ sung vitamin, đặc biệt là vitamin C, cũng là những cách giúp nâng cao sức đề kháng, tăng khả năng chống chọi với bệnh tật cho cơ thể.

7. Ngày không khí xấu, bảo vệ trẻ và mẹ bầu thế nào?

Trong những ngày chất lượng không khí được cảnh báo ở mức xấu hoặc rất xấu, việc cho trẻ ra ngoài, đi học là điều khó tránh. Theo BS, phụ huynh cần điều chỉnh thói quen sinh hoạt của trẻ ra sao trong những ngày này - từ việc di chuyển, thời gian ở ngoài trời cho đến các biện pháp bảo vệ khi buộc phải ra đường?

ThS.BS.CK2 Lý Kiều Diễm trả lời: Trong những ngày chất lượng không khí ở mức kém hoặc có cảnh báo ảnh hưởng đến sức khỏe, trẻ em và phụ nữ mang thai là hai nhóm đối tượng rất dễ bị tổn thương. Vì vậy, nếu có thể, nên hạn chế ra ngoài trong những thời điểm như vậy để giảm mức độ phơi nhiễm với không khí ô nhiễm.

Tuy nhiên, trong thực tế, vì công việc, học tập hay sinh hoạt hằng ngày, nhiều người vẫn buộc phải ra đường. Khi đó, điều quan trọng là cần áp dụng các biện pháp bảo vệ tối ưu nhất có thể, chẳng hạn như đeo khẩu trang đúng cách. Bên cạnh đó, gia đình cũng có thể cân nhắc lựa chọn các phương tiện di chuyển phù hợp hơn, như xe buýt hoặc các hình thức đi chung xe. Cách di chuyển này không chỉ giúp giảm chi phí sinh hoạt mà còn hạn chế việc trẻ phải tiếp xúc trực tiếp với không khí ô nhiễm ngoài trời, so với việc di chuyển bằng xe máy.

Trong trường hợp di chuyển bằng ô tô hoặc các phương tiện khép kín, cũng có thể trang bị thêm các thiết bị lọc không khí cỡ nhỏ để góp phần cải thiện chất lượng không khí trong xe. Đây cũng là một giải pháp hỗ trợ, giúp giảm bớt mức độ tiếp xúc của trẻ với các tác nhân ô nhiễm trong quá trình đi lại.

>>> Đọc thêm phần 2: Chuyên gia mách giải pháp bảo vệ trẻ khỏi tác nhân trong nhà gây dị ứng, hen suyễn

Trân trọng cảm ơn ThS.BS.CK2 Lý Kiều Diễm và LG Việt Nam đã đồng hành cùng AloBacsi trong chương trình này.