GS.TS Phan Bách Thắng và cuộc cách tân để trường y vượt khuôn mẫu, sống động trong thời AI

Xin chào GS, từ một nhà khoa học “chuyên trị” những hạt nano siêu nhỏ, nay điều hành một trường đại học lớn về sức khỏe, tư duy “siêu vi” ngày trước giúp gì cho ông ở vị trí hiệu trưởng?

GS.TS Phan Bách Thắng: Nghe có vẻ chẳng liên quan đúng không? Nhưng thực ra, thế giới nano và quản trị đại học có một điểm chung cốt lõi: không có chỗ cho sự đoán mò.

Làm khoa học dạy tôi rằng mọi thứ phải nói chuyện bằng dữ liệu và bằng chứng. Khi chuyển sang làm quản lý, tôi mang nguyên si tư duy đó theo. Mỗi quyết định đưa ra không thể dựa trên cảm tính, mà phải xuất phát từ số liệu thực tế, nhu cầu thực tiễn và nhìn về dài hạn.

Trong phòng thí nghiệm, chỉ một sai số nhỏ cũng có thể làm lệch kết quả. Trong quản trị đại học cũng vậy. Một quyết định về chương trình đào tạo, định hướng nghiên cứu hay mô hình hợp tác không chỉ ảnh hưởng đến một khóa sinh viên, mà có thể tác động đến chất lượng nguồn nhân lực y tế nhiều năm sau.

Cái “máu” của người làm nano là luôn tò mò, sẵn sàng thử nghiệm cái mới và kiên trì đến cùng. Đó chính là hành trang giúp tôi chèo lái con thuyền đại học hôm nay.

Bước từ phòng thí nghiệm yên tĩnh, nơi ông làm chủ từng phản ứng, sang môi trường rất “động” như điều hành đại học, điều gì khiến ông mất ngủ nhất?

GS.TS Phan Bách Thắng: Ở phòng thí nghiệm, nếu một phản ứng thất bại, tôi có thể làm lại. Nhưng trong quản trị đại học, mỗi quyết định ảnh hưởng đến hàng nghìn con người.

Điều tôi trăn trở nhất là làm sao xây dựng được một hệ sinh thái mà ở đó, từ giảng viên gạo cội đến các em tân sinh viên đều tìm thấy “đất” để dụng võ và nuôi dưỡng đam mê.

Tôi luôn tâm niệm: thành công của một Hiệu trưởng không tính bằng việc ông ta có bao nhiêu huy chương cá nhân, mà là trường đó có bao nhiêu giảng viên giỏi và sinh viên xuất sắc.

Vai trò của tôi giống như một kiến trúc sư tạo không gian cởi mở, kích thích sáng tạo, để các ý tưởng không bị “nhốt” trên giấy, mà phải bước ra đời thực, phục vụ cộng đồng. Khi mọi người cùng phát triển, nhà trường mới thật sự vững mạnh.

Quản trị đại học khác với quản trị một dây chuyền sản xuất. Sản phẩm lớn nhất của đại học là con người, mà con người thì không thể được tạo ra bằng công thức cứng nhắc. Muốn có sinh viên giỏi, phải có thầy cô giỏi. Muốn có thầy cô giỏi, phải có môi trường học thuật đủ tự do, đủ thách thức và đủ tử tế để họ phát triển.

Trường Đại học Khoa học Sức khỏe là một cái tên mới trong hệ thống giáo dục đại học Việt Nam. Nhưng phía sau tên gọi ấy là nền tảng 17 năm phát triển của Khoa Y, Đại học Quốc gia TPHCM.

Với GS Phan Bách Thắng, “trẻ” không đồng nghĩa với non. Trẻ có nghĩa là còn nhiều không gian để thiết kế lại, thử nghiệm những mô hình mới và định vị bản sắc trong một giai đoạn mà giáo dục y khoa đang thay đổi nhanh hơn bao giờ hết.

Nhận nhiệm vụ tại Trường Đại học Khoa học Sức khỏe, ông chọn “mũi tên” ưu tiên nào để bắn đầu tiên?

GS.TS Phan Bách Thắng: Trẻ là trẻ về danh xưng pháp lý. Còn chúng tôi có bệ đỡ là 17 năm phát triển vững chắc của Khoa Y, Đại học Quốc gia TPHCM. Mục tiêu của chúng tôi không hề nhỏ: Trở thành trung tâm đào tạo và nghiên cứu sức khỏe hàng đầu Việt Nam, đồng thời vươn ra quốc tế.

Để làm được điều đó, tôi đặt ra 4 “chiến lược xương sống” rất rõ ràng.

Thứ nhất là hợp tác kép. Một mặt, chúng tôi kết nối chặt chẽ giữa trường - trường để tận dụng sức mạnh hệ thống Đại học Quốc gia TPHCM. Một đại học sức khỏe đặt trong lòng một đại học đa ngành có lợi thế rất lớn: có thể kết nối với công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, khoa học vật liệu, kinh tế, quản trị và nhiều lĩnh vực khác.

Mặt khác, chúng tôi thúc đẩy hợp tác trường - viện, bắt tay với bệnh viện và doanh nghiệp để tạo ra sản phẩm y tế chất lượng, có tính thực chiến. Giáo dục y khoa không thể tách rời bệnh viện. Nghiên cứu sức khỏe cũng không thể đứng ngoài nhu cầu thật của người bệnh và hệ thống y tế.

Thứ hai là quản trị số hóa. Một trường đại học hiện đại phải vận hành trên nền tảng công nghệ số hiện đại, từ quản lý đào tạo, nghiên cứu, dữ liệu sinh viên đến kết nối thực hành, bệnh viện và dịch vụ y tế.

Thứ ba là bước vào sân chơi châu lục. Chúng tôi phải đưa các chương trình đào tạo, đặc biệt là sau đại học, đạt chuẩn kiểm định quốc tế; thành lập các trung tâm nghiên cứu liên ngành có thương hiệu riêng, từ đó đào tạo những nhân sự đủ năng lực bước ra môi trường toàn cầu.

Thứ tư là xây dựng phòng khám, bệnh viện đại học riêng. Đây sẽ là không gian để thầy cô nghiên cứu, sinh viên thực hành và quan trọng hơn, là nơi khám chữa bệnh uy tín cho người dân.

Một bệnh viện đại học không chỉ là nơi khám chữa bệnh. Đó còn là “phòng thí nghiệm sống động” của giáo dục y khoa, nơi câu hỏi từ giường bệnh đi vào nghiên cứu, rồi kết quả nghiên cứu quay trở lại phục vụ người bệnh.

Lập nghiệp ở một ngôi trường trẻ, có lúc nào ông và tập thể lãnh đạo cảm thấy “đuối” trước áp lực cạnh tranh?

GS.TS Phan Bách Thắng: Áp lực chứ, áp lực rất lớn là đằng khác! Ngành y tế đòi hỏi chất lượng cực kỳ khắt khe, trong khi các trường đại học khác cũng đang tăng tốc rất nhanh.

Uy tín của một trường đại học không thể xây dựng sau một đêm, cũng không thể mua bằng tiền. Nó phải được tích lũy từ chất lượng đầu ra, các công trình khoa học và giá trị đóng góp cho xã hội.

Nhưng áp lực tạo ra kim cương. Chính thách thức đó buộc chúng tôi phải sáng tạo liên tục, lấy chất lượng và hội nhập làm bản sắc riêng.

Tôi tin sự khác biệt của một trường đại học không nằm ở tuổi đời hay quy mô, mà nằm ở năng lực tạo ra tri thức mới và chất lượng của những thế hệ bác sĩ bước ra từ cổng trường.

Trong giáo dục đại học hôm nay, nếu chỉ so mình với các trường trong nước, chúng ta sẽ rất dễ hài lòng. Nhưng sinh viên Việt Nam đang sống trong một thế giới mở. Các em có thể học với giáo sư nước ngoài, tiếp cận tri thức quốc tế, tham gia các mạng lưới nghiên cứu khu vực và toàn cầu. Vì vậy, tiêu chuẩn của một trường đại học sức khỏe cũng phải thay đổi.

Chúng tôi không muốn chỉ trở thành một trường tốt trong nước. Chúng tôi muốn được đặt lên bàn cân với các đại học sức khỏe trong khu vực.

Trong nhiều thập niên, hình ảnh quen thuộc của giáo dục y khoa là người thầy truyền đạt kinh nghiệm, sinh viên học kiến thức nền tảng, đi lâm sàng, ra trường và hành nghề. Mô hình ấy vẫn có giá trị, nhưng không còn đủ.

Y học hiện đại đang dịch chuyển từ điều trị đại trà sang y học chính xác; từ kinh nghiệm cá nhân sang quyết định dựa trên dữ liệu; từ chuyên khoa đơn lẻ sang chăm sóc liên ngành; từ bệnh viện truyền thống sang hệ sinh thái y tế số. Điều đó buộc các trường y phải đào tạo một kiểu bác sĩ khác: không chỉ giỏi chuyên môn, mà còn biết nghiên cứu, làm việc với dữ liệu, sử dụng công nghệ và cộng tác với nhiều ngành.

Trong thời buổi ngành y có nhiều biến động, công thức đào tạo của nhà trường có gì thay đổi để sinh viên ra trường không bị “vỡ mộng”?

GS.TS Phan Bách Thắng: Công thức của chúng tôi là: Chuyên môn vững + Tư duy đổi mới + Giỏi công nghệ + Khả năng làm việc liên ngành.

Thời nay, bác sĩ không chỉ ngồi phòng khám chờ bệnh nhân. Họ phải là những nhà nghiên cứu, biết ứng dụng y học chính xác, chuyển đổi số và công nghệ để tìm ra giải pháp tối ưu nhất cho người bệnh.

Một bác sĩ trẻ nếu chỉ dựa vào kiến thức được học ở trường sẽ rất nhanh bị tụt lại. Kiến thức y khoa thay đổi từng ngày. Phác đồ điều trị cập nhật liên tục. Công nghệ chẩn đoán, xét nghiệm, giải trình tự gen, AI hỗ trợ lâm sàng và y tế từ xa đang làm thay đổi cách bác sĩ tiếp cận bệnh nhân.

Vì vậy, chúng tôi đưa sinh viên vào môi trường nghiên cứu ngay từ bậc đại học. Các em được tham gia nhóm nghiên cứu, đi hội thảo, làm việc với các viện và bệnh viện lớn.

Khóa luận tốt nghiệp không phải để nộp rồi cất vào tủ. Nó phải hướng đến công bố khoa học hoặc giải quyết một bài toán thực tế của ngành y.

Tôi muốn sinh viên hiểu rằng nghiên cứu không phải chuyện xa xôi. Nghiên cứu có thể bắt đầu từ một câu hỏi rất gần: vì sao bệnh nhân này đáp ứng thuốc khác bệnh nhân kia, vì sao một mô hình điều trị hiệu quả ở nước ngoài nhưng chưa phù hợp với Việt Nam, vì sao một quy trình trong bệnh viện còn gây chậm trễ, tốn kém hoặc chưa tối ưu cho người bệnh…

Mỗi câu hỏi đúng đều có thể mở ra một hướng nghiên cứu. Và mỗi hướng nghiên cứu nghiêm túc đều có thể tạo ra thay đổi.

Vậy một trường đại học sức khỏe hiện đại, nếu chỉ đào tạo bác sĩ giỏi, đã đủ chưa, thưa ông?

GS.TS Phan Bách Thắng: Chưa đủ!

Nếu chỉ đào tạo bác sĩ, đó mới là hoàn thành một nửa sứ mệnh. Một trường đại học sức khỏe hiện đại phải là một nhà máy sản xuất tri thức, một trung tâm chuyển giao công nghệ và nơi kiến tạo giải pháp cho các thách thức sức khỏe toàn cầu.

Đào tạo, nghiên cứu và phụng sự xã hội - ba chân kiềng này phải đi cùng nhau.

Một đại học sức khỏe không thể chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức đã có. Chúng ta phải tạo ra tri thức mới. Nếu bệnh viện là nơi nhìn thấy vấn đề của người bệnh rõ nhất, thì đại học phải là nơi biến những vấn đề đó thành câu hỏi khoa học, thành công trình nghiên cứu, thành giải pháp có thể áp dụng trở lại trong thực tiễn.

Tôi nghĩ đó là khác biệt giữa một cơ sở đào tạo nghề nghiệp và một đại học nghiên cứu đúng nghĩa.

Ở nhiều nền giáo dục phát triển, sinh viên y khoa không chỉ được đào tạo để trở thành người thực hành lâm sàng. Họ được rèn luyện để trở thành người biết đặt câu hỏi, biết đọc bằng chứng, biết phản biện và có năng lực tạo ra tri thức mới.

Với GS Phan Bách Thắng, đó cũng là hướng đi bắt buộc nếu muốn đào tạo thế hệ bác sĩ có khả năng thích ứng với tương lai.

Ông kỳ vọng gì về động lực nghiên cứu ở sinh viên y khoa thời gian tới?

GS.TS Phan Bách Thắng: Tôi muốn nghiên cứu khoa học trở thành hơi thở, thành một phần tự nhiên trong đời sống sinh viên.

Tôi không muốn các em chỉ là những “con mọt sách” học thuộc lòng kiến thức cũ. Các em phải biết đặt câu hỏi hoài nghi, phân tích dữ liệu và tự đi tìm câu trả lời.

Đó là cách duy nhất để chúng ta có một thế hệ bác sĩ không chỉ chữa bệnh giỏi, mà còn có tư duy thay đổi cả nền y học.

Một sinh viên y khoa chỉ học thuộc sách giáo khoa thì có thể trở thành người làm theo quy trình. Nhưng một sinh viên biết đặt câu hỏi sẽ có khả năng cải tiến quy trình. Một bác sĩ chỉ đọc hướng dẫn điều trị có thể làm đúng. Nhưng một bác sĩ biết đánh giá bằng chứng sẽ hiểu khi nào cần cá thể hóa điều trị cho từng bệnh nhân.

Y học luôn cần sự chuẩn mực, nhưng cũng luôn cần đổi mới. Nếu không có nghiên cứu, chúng ta chỉ đi sau. Nếu không có câu hỏi mới, nền y học sẽ chỉ lặp lại những câu trả lời cũ.

Làm sao để hiện thực hóa viễn cảnh đó, thưa ông?

GS.TS Phan Bách Thắng: Chúng tôi đang thiết kế lại chương trình học: Tích hợp sâu giữa khoa học sức khỏe và công nghệ, cho sinh viên làm quen với nghiên cứu từ rất sớm, mở rộng các ngành sau đại học liên ngành và tạo mạng lưới kết nối trực tiếp với các bệnh viện, doanh nghiệp. Sinh viên sẽ được thỏa sức trong một môi trường đổi mới sáng tạo thực sự chứ không chỉ là lý thuyết suông.

Điều quan trọng là phải tạo được hệ sinh thái. Một sinh viên có ý tưởng phải biết tìm thầy cô hướng dẫn ở đâu, có dữ liệu nghiên cứu ở đâu, có bệnh viện nào đồng hành, có doanh nghiệp nào có thể chuyển giao, có quỹ nào hỗ trợ. Nếu các mắt xích đó rời rạc, nghiên cứu rất dễ dừng lại ở phong trào. Nhưng nếu kết nối tốt, nghiên cứu sẽ trở thành văn hóa.

Tôi luôn nghĩ, muốn có đại học nghiên cứu thì trước hết phải có tinh thần nghiên cứu trong từng sinh viên, từng giảng viên và từng đơn vị.

Nếu có một thay đổi làm rung chuyển giáo dục y khoa trong những năm gần đây, đó là trí tuệ nhân tạo. AI đang tham gia vào đọc hình ảnh y khoa, phân tích dữ liệu lớn, hỗ trợ chẩn đoán, đề xuất điều trị, quản lý bệnh mạn tính và cá thể hóa chăm sóc sức khỏe.

Sự xuất hiện của AI đặt ra một câu hỏi vừa hấp dẫn vừa bất an: bác sĩ, dược sĩ có thể bị thay thế hay không?

GS Phan Bách Thắng không né tránh câu hỏi này. Nhưng câu trả lời của ông không nằm ở nỗi sợ bị thay thế, mà ở năng lực làm chủ công nghệ và giữ lại những giá trị chỉ con người mới có.

Khi nhắc đến sinh viên tốt nghiệp Trường Đại học Khoa học Sức khỏe, ông muốn xã hội nhớ đến các em bằng từ khóa nào?

GS.TS Phan Bách Thắng: Trong một thế giới thay đổi chóng mặt, kiến thức hôm nay có thể lỗi thời vào ngày mai. Nhưng có hai thứ không bao giờ thay đổi: Sự nhân văn và Trách nhiệm.

Tôi mong xã hội nhớ đến sinh viên của trường bằng những từ khóa: Giỏi chuyên môn, sáng y đức, cháy hết mình vì cộng đồng và luôn khát khao học tập suốt đời.

Một bác sĩ giỏi không chỉ là người biết nhiều. Đó còn là người biết học tiếp, biết tự cập nhật, biết lắng nghe bệnh nhân và biết chịu trách nhiệm với quyết định của mình.

Chúng ta đang sống trong thời đại AI. Nhiều người lo ngại bác sĩ, dược sĩ cũng có thể bị robot thay thế. Sinh viên của ông cần trang bị “vũ khí” gì để không bị thất nghiệp?

GS.TS Phan Bách Thắng: AI có thể xử lý hàng triệu dữ liệu trong một giây, có thể đưa ra phác đồ gợi ý rất chuẩn. Nhưng AI không có tư duy phản biện để đưa ra quyết định lâm sàng trong những ca cận kề sinh tử. Đặc biệt, AI không biết đồng cảm.

AI có thể kê đơn, nhưng không thể nắm lấy bàn tay đang run rẩy của bệnh nhân. AI không thể thấu hiểu nỗi đau của một người nhà.

Vì vậy, bên cạnh việc làm chủ công nghệ, tôi luôn nhắc sinh viên phải mài giũa những năng lực mà chỉ con người mới có: sự thấu hiểu, lòng trắc ẩn và y đức.

Đó là "tấm khiên" giúp các em không bao giờ bị thay thế.

Và, tôi cho rằng công nghệ không thay thế bác sĩ. Công nghệ sẽ thay thế những người không biết sử dụng công nghệ và không chịu thay đổi. Vì vậy, sinh viên y khoa không được sợ AI. Các em phải học AI, hiểu AI, biết dùng AI như một công cụ hỗ trợ ra quyết định. Nhưng càng làm chủ công nghệ, các em càng phải giữ phần người trong nghề y.

Trong những ca bệnh khó, điều bệnh nhân cần không chỉ là một phác đồ đúng. Họ cần một bác sĩ biết giải thích, biết lắng nghe, biết cân nhắc hoàn cảnh riêng và biết đồng hành với họ trong những thời điểm mong manh nhất.

Máy móc có thể rất chính xác. Nhưng y học không chỉ là độ chính xác. Y học còn là niềm tin.

Với một trường đại học sức khỏe, phụng sự xã hội không phải khẩu hiệu. Đó là lý do tồn tại.

Một công trình nghiên cứu chỉ thật sự có ý nghĩa khi có khả năng chạm vào đời sống. Một chương trình đào tạo chỉ thật sự thành công khi sinh viên ra trường có thể chăm sóc người bệnh tốt hơn. Một đại học chỉ thật sự lớn khi tri thức của nó không nằm trong tủ hồ sơ, mà trở thành năng lực giải quyết vấn đề của cộng đồng.

Trải qua nhiều vị trí, từ nhà khoa học, giảng viên đến nhà quản lý, lực hấp dẫn nào lớn nhất giữ chân ông lại với giáo dục?

GS.TS Phan Bách Thắng: Đó là cảm giác được nhìn thấy người trẻ trưởng thành.

Mỗi lần thấy một sinh viên thành tài, một giảng viên trẻ tiến bộ, hay một công trình nghiên cứu của trường được ứng dụng cứu người ngoài thực tế, tôi thấy rất hạnh phúc.

Đó là nguồn năng lượng vô giá mà không tiền bạc nào mua nổi.

Giáo dục có một điều rất đặc biệt. Kết quả của giáo dục không hiện ra ngay trong một ngày. Có khi phải nhiều năm sau, mình mới thấy một sinh viên ngày nào trở thành bác sĩ giỏi, một giảng viên trẻ trở thành nhà khoa học độc lập, một ý tưởng ban đầu còn rất nhỏ trở thành công trình có ích.

Nhưng chính sự chậm rãi đó làm giáo dục có chiều sâu. Người làm giáo dục phải biết kiên nhẫn. Vì chúng ta không chỉ đào tạo cho hiện tại, mà đang chuẩn bị nguồn nhân lực cho tương lai của hệ thống y tế.

Nếu có một lời nhắn nhủ “ruột gan” gửi đến các bạn trẻ mới bước vào con đường nghiên cứu khoa học, ông sẽ nói gì?

GS.TS Phan Bách Thắng: “Đừng ngại bắt đầu từ những câu hỏi nhỏ!”.

Những công trình vĩ đại thay đổi thế giới đều bắt nguồn từ một thắc mắc rất nhỏ trong cuộc sống thường nhật, nhưng được theo đuổi bằng tinh thần nghiêm túc và một khát vọng cống hiến cháy bỏng.

Hãy giữ vững đam mê và kiên trì. Các bạn chính là tương lai của khoa học Việt Nam.

Tôi muốn các bạn trẻ hiểu rằng nghiên cứu khoa học không bắt đầu bằng sự vĩ đại. Nó bắt đầu bằng sự tò mò, sự trung thực và khả năng đi đến cùng với một câu hỏi.

Một câu hỏi đúng có thể mở ra một hướng nghiên cứu. Một hướng nghiên cứu có thể thay đổi cách điều trị. Và đôi khi, nó có thể cứu rất nhiều con người.