Điều trị phơi nhiễm HIV: Uống thuốc PEP sao cho đúng, xét nghiệm nào để “chốt kèo”?

Phơi nhiễm HIV là gì?

Việc phơi nhiễm HIV (PEP - Post-Exposure Prophylaxis) xảy ra khi một người không nhiễm HIV có nguy cơ tiếp xúc với virus qua quan hệ tình dục không an toàn, kim tiêm, máu, vết thương... Nếu được xử lý đúng cách và kịp thời, nguy cơ lây nhiễm HIV có thể giảm tới hơn 90%.

Thời gian vàng để điều trị là trong vòng 72 giờ đầu, càng sớm càng tốt. Lý tưởng nhất là uống liều đầu tiên trong vòng 2 giờ sau nguy cơ.

>> Xin mời xem thêm Đường lây HIV, sự thật và tin đồn | BS Trương Hữu Khanh

Dùng thuốc điều trị phơi nhiễm HIV: Như thế nào là đúng?

Liệu trình điều trị kéo dài 28 ngày liên tục, thường gồm 2-3 loại thuốc ARV phối hợp.

Uống thuốc đúng giờ, đủ liều là yếu tố then chốt để thuốc đạt nồng độ hiệu quả trong máu.

Có thể uống sau ăn hoặc theo hướng dẫn của bác sĩ (một số thuốc có thể gây buồn nôn nếu uống lúc đói).

Nếu uống lệch giờ thì sao? Có được phép trễ không?

- Nếu uống lệch dưới 2 giờ so với thời gian cố định mỗi ngày thì không ảnh hưởng nhiều, cứ tiếp tục uống đúng giờ vào những ngày sau.

- Nếu quên uống và phát hiện ra trong vòng 6 giờ (đối với thuốc 1 lần/ngày), hãy uống ngay liều đó.

- Nếu đã gần tới giờ liều kế tiếp, bỏ qua liều đã quên, không uống gấp đôi để bù.

Tuyệt đối không ngắt quãng quá 24 giờ, vì có thể làm giảm hiệu quả bảo vệ và nguy cơ kháng thuốc nếu sau này cần điều trị thật sự.

Xét nghiệm HIV vào thời điểm nào, đâu là mốc “chốt kèo”?

Không cần thiết phải xét nghiệm hàng tháng nếu không có nguy cơ mới. Các mốc xét nghiệm quan trọng sau phơi nhiễm là:

1. Ngay sau nguy cơ (0 ngày): để xác định tình trạng HIV âm tính tại thời điểm đó.
2. Tuần thứ 4 (sau khi kết thúc thuốc): đánh giá phản ứng sớm.
3. Tháng thứ 3 (mốc xét nghiệm khẳng định), được xem là "chốt kèo", tức là nếu kết quả âm tính và không có nguy cơ mới thì có thể an tâm.
4. Tháng thứ 6: nếu nguy cơ cao hoặc bác sĩ chỉ định thêm.
   
   

Xét nghiệm nào là đúng và đủ?

• Combo kháng nguyên/kháng thể (HIV Ag/Ab) - thường dùng tại các bệnh viện lớn. Phát hiện được cả kháng nguyên p24 (xuất hiện sớm trong 2-4 tuần) và kháng thể (sau 3-6 tuần).
• Test nhanh HIV - cho kết quả sau 15-30 phút, tiện lợi nhưng độ nhạy thấp hơn combo, không phát hiện sớm bằng.
• PCR HIV RNA - tìm RNA virus, rất nhạy, nhưng giá thành cao, không phải lúc nào cũng cần thiết.
• Combo Ag/Ab sau 3 tháng là xét nghiệm khẳng định phổ biến nhất trong điều trị phơi nhiễm.
  
  

Vì sao xét nghiệm mốc 3 tháng được xem là “chốt kèo”?

Xét nghiệm HIV Combo Ag/Ab (tìm kháng nguyên p24 và kháng thể) có độ nhạy rất cao, nên nếu sau 3 tháng kết quả âm tính, không có nguy cơ mới và tuân thủ điều trị PEP đầy đủ, thì gần như chắc chắn người đó không bị nhiễm HIV.

Ngoại lệ cần lưu ý:

Nếu bạn vẫn có nguy cơ mới trong thời gian theo dõi (ví dụ tiếp tục quan hệ không an toàn), thì mốc 3 tháng không còn giá trị "chốt kèo", và sẽ phải xét nghiệm lại theo mốc mới kể từ lần nguy cơ cuối cùng.

Tóm lại: mốc 3 tháng là xét nghiệm chốt kèo - với điều kiện không có nguy cơ mới và đã tuân thủ điều trị PEP đúng cách. Mốc 3 tháng không phải chốt kèo nếu sau đó vẫn có nguy cơ tiếp diễn.

Có nên tham gia các diễn đàn, hội nhóm HIV không?

Có thể tham gia, nhưng chọn lọc:

• Ưu tiên các nhóm do bác sĩ điều hành, hoặc có moderator kiểm duyệt kỹ nội dung.
• Nếu thấy nhóm khiến bạn căng thẳng thêm, tốt nhất nên tạm rời nhóm và tập trung vào chỉ định điều trị, nghỉ ngơi, ăn uống, và xét nghiệm theo đúng mốc.
  
  

Hoặc, bạn có thể:

• Trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc chuyên viên tư vấn HIV.
• Đọc các tài liệu chính thống (VD: từ CDC, WHO, Cục Phòng chống HIV/AIDS, hoặc các bệnh viện lớn).
  
  

Lưu ý thêm trong 3 tháng sau phơi nhiễm

• Không hiến máu hoặc quan hệ không an toàn với người khác trong thời gian theo dõi.
• Hạn chế uống rượu bia, không tự ngưng thuốc khi thấy khỏe.
• Nếu có tác dụng phụ (buồn nôn, chóng mặt, tiêu chảy nhẹ…), hãy thông báo bác sĩ để được hỗ trợ - không tự ý ngừng thuốc.
• Duy trì ăn uống và ngủ nghỉ hợp lý để hệ miễn dịch hoạt động tốt.
• Đi gặp chuyên viên tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần kinh nếu lo lắng bất an, không ngừng lo sợ về HIV.