Virus Nipah đang bùng phát tại Ấn Độ nguy hiểm đến mức nào?

Vậy virus Nipah là gì? Lây truyền ra sao và vì sao được xếp vào nhóm tác nhân gây bệnh nguy cơ cao?

Virus Nipah là gì?

Virus Nipah (tên khoa học Henipavirus nipahense) là virus lây truyền từ động vật sang người, đồng thời có khả năng lây trực tiếp từ người sang người hoặc qua thực phẩm bị nhiễm virus. Đây là một trong những tác nhân gây bệnh mới nổi nguy hiểm, được Tổ chức Y tế Thế giới xếp vào nhóm virus có nguy cơ gây đại dịch do tỷ lệ tử vong cao và hiện chưa có vaccine cũng như thuốc điều trị đặc hiệu.

Ở người, virus Nipah có thể gây bệnh với biểu hiện rất đa dạng, từ nhiễm trùng nhẹ đến bệnh hô hấp cấp tính, viêm não nặng và tử vong. Không chỉ ảnh hưởng đến con người, virus này còn gây bệnh nghiêm trọng cho nhiều loài vật nuôi như lợn, bò, dê, ngựa, mèo… dẫn đến thiệt hại kinh tế đáng kể cho ngành chăn nuôi tại các quốc gia có dịch.

Virus Nipah nguy hiểm đến mức nào?

Theo các báo cáo dịch tễ, tỷ lệ tử vong do virus Nipah dao động từ 40-75%, tùy theo chủng virus, điều kiện y tế và thời điểm phát hiện, điều trị. Đây là con số rất cao so với nhiều bệnh truyền nhiễm khác.

Đáng lo ngại hơn, khoảng 20% người sống sót sau nhiễm virus Nipah có thể để lại di chứng thần kinh lâu dài như co giật dai dẳng, rối loạn hành vi, thay đổi tính cách. Một số trường hợp hiếm gặp còn ghi nhận hiện tượng viêm não muộn, xảy ra sau nhiều tháng hoặc nhiều năm do virus trong cơ thể tái hoạt động.

Người nhiễm virus Nipah có biểu hiện gì và được chẩn đoán thế nào?

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ, thời gian ủ bệnh của virus Nipah thường từ 4-21 ngày, cá biệt có thể kéo dài đến 45 ngày. Người bệnh thường khởi phát đột ngột với các triệu chứng giống cúm như sốt, đau đầu, đau cơ, đau họng, mệt mỏi.

Ở một số trường hợp, bệnh nhanh chóng tiến triển với biểu hiện ho, khó thở, viêm phổi. Các ca nặng có thể xuất hiện suy hô hấp cấp, rối loạn ý thức, buồn ngủ, chóng mặt, co giật - dấu hiệu gợi ý viêm não cấp. Đáng chú ý, người bệnh có thể rơi vào hôn mê chỉ trong vòng 24-48 giờ sau khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên.

Do triệu chứng ban đầu không đặc hiệu, virus Nipah rất dễ bị chẩn đoán nhầm, làm chậm trễ việc khoanh vùng và kiểm soát ổ dịch. Chẩn đoán xác định hiện nay dựa trên xét nghiệm sinh học phân tử như RT-PCR hoặc PCR từ các mẫu dịch cơ thể, hoặc phân lập virus trong phòng thí nghiệm chuyên sâu.

Virus Nipah có nguồn lây từ đâu, lây sang người ra sao?

Các nghiên cứu khoa học xác định dơi ăn quả thuộc chi Pteropus (dơi quạ) là vật chủ tự nhiên của virus Nipah. Ít nhất 23 loài dơi tại châu Á và một số khu vực châu Phi được phát hiện mang virus này mà không biểu hiện bệnh.

Con người và động vật có thể nhiễm virus khi tiếp xúc trực tiếp với dơi hoặc sử dụng thực phẩm bị nhiễm nước bọt, nước tiểu hay phân dơi, điển hình là trái cây tươi bị dơi cắn, gặm. Mặc dù dơi phân bố rất rộng, các đợt bùng phát bệnh ở người đến nay chủ yếu ghi nhận tại Nam Á và Đông Nam Á, thường ở khu vực nông thôn hoặc bán nông thôn - nơi con người có nhiều tiếp xúc với môi trường tự nhiên.

Virus Nipah có dễ lây từ người sang người?

Virus Nipah có thể lây từ người sang người, chủ yếu qua tiếp xúc gần với dịch tiết hô hấp, máu hoặc các chất bài tiết của người bệnh. Tuy nhiên, virus này không lây qua đường không khí xa như virus sởi hay SARS-CoV-2.

Theo WHO và CDC, khoảng 50% số ca nhiễm tại Bangladesh trong giai đoạn 2001-2008 là do lây truyền từ người sang người, chủ yếu trong quá trình chăm sóc bệnh nhân. Chỉ số lây nhiễm cơ bản (R0) của virus Nipah thường dưới 1, cho thấy khả năng lây lan trong cộng đồng không cao và các ổ dịch thường giới hạn trong gia đình hoặc bệnh viện. Dù vậy, với tỷ lệ tử vong cao và phổ vật chủ rộng, virus Nipah vẫn là mối đe dọa nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng.

Khuyến cáo phòng ngừa và tình hình tại Việt Nam

Hiện nay, chưa có vaccine và thuốc điều trị đặc hiệu cho virus Nipah, việc điều trị chủ yếu dựa vào kiểm soát triệu chứng và hồi sức tích cực. Do đó, phòng ngừa vẫn là biện pháp quan trọng nhất.

WHO khuyến cáo người dân hạn chế tiếp xúc với dơi, không sử dụng trái cây có dấu hiệu bị dơi cắn, luôn rửa sạch và gọt vỏ trái cây trước khi ăn. Người chăn nuôi cần mang đồ bảo hộ khi giết mổ gia súc, tránh tiếp xúc với động vật nghi nhiễm bệnh. Trong chăm sóc y tế, phải tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp phòng hộ cá nhân để ngăn lây truyền từ người sang người.

Đến ngày 26/1/2026, Bộ Y tế Việt Nam cho biết Việt Nam chưa ghi nhận trường hợp mắc bệnh do virus Nipah. Ngành y tế đã tăng cường giám sát tại cửa khẩu, cơ sở y tế và cộng đồng, đồng thời phối hợp chặt chẽ với WHO và các quốc gia trong khu vực để chủ động ứng phó.

Tại TPHCM, Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật thành phố (HCDC) đang duy trì giám sát y tế 24/24 tại Cảng hàng không quốc tế Tân Sơn Nhất và hệ thống cảng biển, sẵn sàng phát hiện sớm, cách ly và xử trí kịp thời các trường hợp nghi ngờ, đặc biệt với người đến từ vùng có dịch.

Các chuyên gia nhấn mạnh, dù nguy cơ xâm nhập hiện ở mức thấp, việc nâng cao nhận thức và tuân thủ các khuyến cáo phòng bệnh là yếu tố then chốt để bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước mối đe dọa từ virus Nipah.