Vì sao sữa về chậm sau sinh và những hiểu lầm nhiều mẹ đang mắc

1. Cơ chế tiết sữa sau sinh và những yếu tố ảnh hưởng

Thưa BS, nhiều sản phụ sau sinh rất lo lắng vì thấy sữa về chậm hoặc sữa ít. Trước hết, bác sĩ có thể giải thích cơ chế tiết sữa của cơ thể người mẹ sau sinh diễn ra như thế nào? Sữa về phụ thuộc vào những yếu tố nào và thông thường bao lâu sau sinh thì sữa bắt đầu về?

BS.CK2 Trương Thị Ánh Tuyết - Trưởng khoa Hậu sản A - Bệnh viện Hùng Vương trả lời: Cơ chế tiết sữa sau sinh hoạt động theo nguyên tắc cung - cầu và được chi phối bởi hai hormone chính là prolactin và oxytocin. Trong đó, prolactin có tác dụng kích thích nang tuyến sữa để tạo và trữ sữa, còn oxytocin có vai trò kích thích các tế bào cơ trơn quanh ống tuyến sữa để tống sữa ra ngoài.

Để quá trình tạo sữa diễn ra hiệu quả, có nhiều yếu tố quan trọng cần được đảm bảo. Thứ nhất, ngay sau sinh, cần cho bé ngậm bú trong vòng một giờ đầu. Động tác bú của bé sẽ truyền xung thần kinh lên não, kích thích thùy sau tuyến yên tiết oxytocin, từ đó giúp tống sữa ra ngoài. Đồng thời, xung thần kinh này cũng kích thích thùy trước tuyến yên tiết prolactin vào máu, giúp tạo và dự trữ sữa tại các nang tuyến sữa. Vì vậy, việc cho bé bú sớm trong giờ đầu sau sinh là rất quan trọng.

Thứ hai là tiếp xúc da kề da giữa mẹ và bé. Sự tiếp xúc này giúp kích thích cảm xúc của mẹ, truyền tín hiệu thần kinh lên não và góp phần thúc đẩy quá trình tiết sữa.

Thứ ba là cho bé bú đúng cách. Bé cần ngậm bắt vú đúng, không chỉ ngậm đầu ti, vì nếu ngậm sai cách thì sữa sẽ khó tiết ra.

Thứ tư là yếu tố tâm lý. Người mẹ cần giữ tinh thần thoải mái, vì nếu lo lắng, căng thẳng sẽ ức chế quá trình tạo sữa.

Thứ năm là dinh dưỡng. Mẹ cần ăn uống đầy đủ chất và bổ sung đủ nước để hỗ trợ sản xuất sữa.

Thứ sáu là sự hỗ trợ từ gia đình. Sự phối hợp, chia sẻ từ người thân sẽ góp phần giúp mẹ duy trì nguồn sữa đủ cho bé trong những ngày đầu sau sinh.

Thông thường, sữa sẽ bắt đầu về trong khoảng 48 đến 72 giờ sau sinh. Tuy nhiên, điều này còn phụ thuộc vào tần suất bú của trẻ. Trung bình, mỗi 2-3 giờ bé nên bú một lần, tương đương 8-12 lần mỗi ngày, để kích thích cơ thể mẹ sản xuất đủ sữa cho nhu cầu của trẻ.

2. Sinh mổ có làm sữa về chậm?

Trong thực tế lâm sàng tại khoa Hậu sản, những khó khăn phổ biến nhất khiến sản phụ gặp tình trạng sữa về chậm hoặc ít sữa sau sinh là gì?

BS.CK2 Trương Thị Ánh Tuyết trả lời: Thực tế tại khoa Hậu sản A, Bệnh viện Hùng Vương, thường gặp một số vấn đề trong quá trình cho con bú, đặc biệt ở những mẹ sinh con lần đầu.

Trước hết là tình trạng bế bé và cho bé ngậm vú chưa đúng cách. Nhiều mẹ vẫn mong muốn nuôi con bằng sữa mẹ nhưng cách bế và cách cho bé ngậm chưa đúng, bé chỉ ngậm ở đầu ti. Điều này khiến mẹ bị đau, nứt đầu vú nhưng sữa lại không ra. Vì vậy, đội ngũ nữ hộ sinh và điều dưỡng tại khoa luôn hỗ trợ các mẹ mọi lúc, mọi nơi. Khi gặp khó khăn trong quá trình cho bú, các mẹ đều được hướng dẫn và hỗ trợ kịp thời.

Một vấn đề khác là nhiều mẹ lo lắng không đủ sữa cho con. Các mẹ thường hỏi liệu cho bú như vậy có đủ hay không. Tuy nhiên, trong 3 ngày đầu sau sinh, dạ dày của trẻ rất nhỏ, chỉ khoảng 5-7ml, nên việc cho bú cả hai bên là đã đủ. Sữa non tuy ít nhưng lại giàu năng lượng, hoàn toàn đáp ứng nhu cầu của trẻ trong giai đoạn này. Mẹ không nên quá lo lắng, mà cần theo dõi các dấu hiệu như sau bú bé ngủ tốt, có tiểu tiện - đây là những dấu hiệu cho thấy bé đã bú đủ.

Ngoài ra, một số mẹ gặp tình trạng núm vú tụt, khiến việc cho bé bú gặp khó khăn. Trong trường hợp này, nữ hộ sinh và điều dưỡng sẽ hỗ trợ bằng dụng cụ để hút núm vú ra, giúp mẹ tập cho bé bú dễ dàng hơn.

Cũng có những mẹ dự định đi làm sớm nên muốn hút sữa để trữ. Khoa vẫn khuyến khích việc hút sữa, nhưng cần thực hiện theo nguyên tắc mỗi 2-3 giờ hút một lần. Sữa sau khi hút được bảo quản và dùng để cho bé bú. Tuy nhiên, trong 3 ngày đầu sau sinh, các mẹ vẫn được ưu tiên hướng dẫn cho bé bú trực tiếp. Sau đó, khi cần hút sữa, nhân viên y tế sẽ hướng dẫn cụ thể cách thực hiện.

Bên cạnh đó, một số mẹ đặt túi ngực thường lo lắng không dám cho con bú vì sợ ảnh hưởng. Tuy nhiên, túi ngực thường được đặt dưới nang tuyến sữa nên mẹ vẫn có thể cho bé bú bình thường. Nhờ sự hỗ trợ của đội ngũ nữ hộ sinh, điều dưỡng cùng bác sĩ tư vấn, các mẹ đã hợp tác tốt và yên tâm hơn trong quá trình nuôi con bằng sữa mẹ.

- Nhiều mẹ bỉm cũng lo ngại rằng sinh mổ thì sữa sẽ về chậm hơn sinh thường - điều này có đúng không và nguyên nhân nằm ở đâu?

BS.CK2 Trương Thị Ánh Tuyết trả lời: Hiện nay, sinh mổ chủ yếu được thực hiện bằng gây tê ngoài màng cứng hoặc gây tê tủy sống. Vì vậy, sau sinh, nếu mẹ vẫn được tiếp xúc da kề da sớm và cho bé bú trong vòng một giờ đầu, kết hợp với tần suất bú mỗi 2-3 giờ/lần thì sữa mẹ vẫn về tương tự như sinh thường. Do đó, sinh mổ không phải là yếu tố khiến sữa về ít.

Trong những trường hợp sữa về chậm hoặc ít, nguyên nhân thường là do chưa đảm bảo các yếu tố cần thiết như không được tiếp xúc da kề da sớm (ví dụ trong các trường hợp mẹ có bệnh lý, mổ cấp cứu hoặc mổ khẩn), không cho bé bú trong giờ đầu sau sinh hoặc tần suất bú không đủ.

Một số mẹ có suy nghĩ rằng sau sinh mổ nên cho bé bú bình trong 1-2 ngày đầu, sau đó mới cho bú mẹ. Tuy nhiên, điều này là không cần thiết. Thực tế, sau khoảng 4-6 giờ, sức khỏe của mẹ đã ổn định hơn, khi chuyển về phòng hậu sản, mẹ vẫn được giảm đau tốt, được hướng dẫn ngồi dậy và hoàn toàn có thể cho bé bú sớm.

Việc cho bé bú sớm rất quan trọng vì động tác bú sẽ kích thích tiết oxytocin giúp tống sữa ra, đồng thời kích thích prolactin giúp tạo sữa. Nếu duy trì tần suất bú mỗi 2-3 giờ/lần, cơ thể mẹ vẫn có thể sản xuất đủ sữa cho bé.

Ngoài ra, mẹ không nên lo lắng quá mức, cần ăn uống đầy đủ và uống đủ nước. Tại bệnh viện, chế độ dinh dưỡng cho sản phụ đã được xây dựng đảm bảo đầy đủ. Khi kết hợp dinh dưỡng hợp lý với việc cho bé bú đúng cách, lượng sữa của mẹ sinh mổ vẫn không thua kém so với mẹ sinh thường.

3. Vì sao lượng sữa mẹ mỗi người khác nhau sau sinh?

Thực tế có những mẹ sữa rất nhiều, trữ kín tủ đông; nhưng cũng có người làm đủ mọi cách mà sữa vẫn ít. Sự khác biệt này chủ yếu đến từ yếu tố nội tiết, cơ địa hay cách chăm sóc sau sinh ạ?

TS.ĐD Võ Thị Ngọc Diệp - Trưởng phòng Điều dưỡng Bệnh viện Hùng Vương trả lời: Sự khác biệt về lượng sữa giữa các bà mẹ là vấn đề thường gặp trong thực hành chăm sóc điều dưỡng. Cơ chế tiết sữa phụ thuộc vào hai hormone chính là prolactin và oxytocin.

Sau sinh, việc cho bé tiếp xúc da kề da không phải là ngẫu nhiên mà được các chuyên gia khuyến khích, bởi điều này giúp người mẹ giảm lo lắng. Khi người mẹ rơi vào trạng thái căng thẳng, stress sẽ ức chế tiết oxytocin. Trong khi đó, oxytocin là hormone do chính cơ thể người mẹ tạo ra, còn được gọi là “hormone yêu thương”, được tiết ra khi người mẹ cảm thấy bình an và được quan tâm.

Trong cơ chế tiết sữa, prolactin có vai trò tạo và dự trữ sữa, còn oxytocin giúp tống sữa ra ngoài qua ống dẫn sữa đến miệng em bé. Khi hai hormone này phối hợp, sữa sẽ được tiết ra hiệu quả. Vì vậy, người mẹ cần giữ tâm lý thoải mái, giảm lo lắng để hỗ trợ quá trình tiết sữa.

Ngoài ra, khi em bé ngậm bắt vú đúng cách, lưỡi của bé tác động lên quầng vú cũng sẽ kích thích tiết prolactin. Khi prolactin và oxytocin cùng được kích thích, sữa sẽ được tiết ra thuận lợi hơn.

Bên cạnh đó, người mẹ còn nhận được sự hỗ trợ từ nhân viên y tế. Sau sinh hoặc sau phẫu thuật, điều dưỡng và hộ sinh sẽ chăm sóc từ chế độ dinh dưỡng đến sinh hoạt, giúp người mẹ không có cảm giác bị bỏ rơi. Tại Bệnh viện Hùng Vương, việc chăm sóc được thực hiện theo hướng chăm sóc đồng thời cả mẹ và bé. Người mẹ được cung cấp dinh dưỡng, được quan tâm từng chi tiết, từ đó tạo cảm giác an tâm, có thêm động lực và hỗ trợ quá trình tiết sữa.

Khi người mẹ có tâm lý ổn định, được chăm sóc đầy đủ và được hướng dẫn đúng cách, hormone oxytocin sẽ được tiết ra tốt hơn, góp phần giúp sữa về sớm sau sinh hoặc sau phẫu thuật.

4. Phân biệt căng sữa sinh lý và căng tức nguy cơ tắc sữa

Một câu hỏi rất phổ biến của các bà mẹ là: “Ngực mềm có phải là hết sữa không?” Dấu hiệu căng hay mềm của bầu ngực có phản ánh chính xác lượng sữa của mẹ hay không, thưa chuyên gia?

ThS.ĐD Võ Thị Ngọc Diệp trả lời: Trong thực tế, tình trạng ngực căng sau sinh có thể làm tăng nguy cơ tắc tia sữa và nghẽn sữa. Ngược lại, ngực mềm không có nghĩa là mẹ thiếu sữa.

Vì vậy, trong những ngày đầu sau sinh, các mẹ chỉ cần cho bé bú đúng theo hướng dẫn của nhân viên y tế là hoàn toàn có thể đảm bảo đủ sữa và năng lượng cho bé. Việc ngực mềm không phải là dấu hiệu đáng lo.

Tuy nhiên, nếu ngực căng, các mẹ cần báo ngay để được nhân viên y tế hỗ trợ. Điều dưỡng và hộ sinh sẽ tiến hành massage và hút sữa để giúp giảm căng tức và ngăn ngừa sớm tình trạng tắc sữa.

Tắc sữa thường gây đau đớn, khó chịu và có thể khiến người mẹ lo lắng, sợ cho con bú, từ đó tạo áp lực tâm lý trong quá trình nuôi con bằng sữa mẹ.

Do đó, ngực mềm không đồng nghĩa với việc thiếu sữa, và các mẹ có thể yên tâm khi tiếp tục cho bé bú đúng cách.

- Làm thế nào để phân biệt tình trạng ngực căng sữa bình thường để cho con bú với tình trạng căng tức có nguy cơ gây tắc sữa, thưa BS?

ThS.ĐD Võ Thị Ngọc Diệp trả lời: Tình trạng căng ngực sinh lý thường xuất hiện gần đến cữ bú, khi đó mẹ sẽ cảm thấy ngực căng lên. Sau khi cho bé bú, ngực sẽ mềm và xẹp xuống. Trong quá trình cho bú, có thể xảy ra hiện tượng sữa ở bên ngực còn lại tự chảy ra, khi đó mẹ chỉ cần dùng khăn thấm là được, không ảnh hưởng gì.

Tuy nhiên, cần phân biệt với tình trạng căng tức sữa. Khi đó, ngực sẽ căng cứng, gây cảm giác đau và khó chịu. Một số trường hợp có thể thấy vùng quầng vú và đầu vú bị đỏ, khi sờ vào ngực có các khối cứng. Mẹ cũng có thể xuất hiện sốt nhẹ hoặc sốt cao.

Để tránh tình trạng này, khi thấy ngực căng kèm theo các khối cứng, mẹ cần báo ngay cho nhân viên y tế. Điều dưỡng và hộ sinh sẽ tiến hành massage và hỗ trợ làm giảm áp lực trong tuyến sữa, giúp ngăn ngừa tình trạng tắc sữa.

>>> Đọc thềm phần 2: Bác sĩ chỉ cách “dẫn sữa” về sớm cho mẹ sau sinh

>>> Đọc thêm phần 3: Áp lực, thiếu ngủ và những sai lầm khiến mẹ sau sinh dễ mất sữa

Trân trọng chảm ơn Chương trình Dinh dưỡng Bà mẹ và Trẻ em từ Công ty Ajinomoto Việt Nam và Bệnh viện Hùng Vương đã đồng hành cùng AloBacsi trong số phát sóng này.

Series Truyền hình trực tuyến Radar Sản phụ khoa do Bệnh viện Hùng Vương phối hợp cùng Cổng thông tin Tư vấn sức khỏe AloBacsi thực hiện, phát sóng định kỳ vào 19h Thứ 4 của tuần 1 và tuần 3 mỗi tháng.