VAS 2025: Giải mã bài toán tư vấn cai thuốc lá cho bệnh nhân tim mạch

Trong báo cáo “Tư vấn điều trị cai nghiện thuốc lá cho người bệnh tim mạch vẫn còn hút thuốc lá”, PGS.TS.BS Lê Khắc Bảo - Giám đốc Trung tâm giáo dục Y học, Đại học Y Dược TPHCM, Phó giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM, nhấn mạnh: “Không phải cứ tư vấn cai thuốc lá là bệnh nhân có thể bỏ ngay được”. Theo ông, tư vấn cần đi kèm với hiểu biết đúng bản chất của nghiện thuốc lá, từ đó mới có chiến lược điều trị phù hợp.

Dù gần 96% biết rõ tác hại, 30% bệnh nhân tim mạch vẫn hút thuốc

Chuyên gia cho biết, thuốc lá nằm trong 5 yếu tố nguy cơ tim mạch hàng đầu: thừa cân, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường, ít vận động và hút thuốc lá. Theo số liệu, thuốc lá góp phần gây ra khoảng 20% nguy cơ mắc bệnh tim mạch và 30% nguy cơ tử vong do tim mạch.

Đáng chú ý, ngay cả sau những biến cố nghiêm trọng như nhồi máu cơ tim hay đột quỵ, tỷ lệ bệnh nhân vẫn tiếp tục hút thuốc còn cao: 30% trong năm đầu tiên và 20% sau 4-5 năm. Nghiên cứu còn cho thấy, mặc dù 95,9% bệnh nhân khẳng định họ biết rõ thuốc lá gây bệnh tim mạch và tử vong, họ vẫn duy trì thói quen hút. Điều này chứng minh rằng chỉ nhận thức về tác hại là chưa đủ để từ bỏ thuốc lá.

PGS.TS.BS Lê Khắc Bảo lý giải, nguyên nhân cốt lõi nằm ở bản chất của nghiện thuốc lá. Nghiên cứu trên 98 bệnh nhân COPD nặng cho thấy 34% vẫn hút thuốc, trong khi 58% có mức độ nghiện thực thể từ vừa đến nặng theo thang điểm Fagerstrom. Ông giải thích, hút thuốc lá không đơn thuần là một thói quen mà là một rối loạn tâm thần kinh, tương tự như nghiện rượu, ma túy hay các chất gây ảo giác. Chính vì vậy, cai thuốc không thể chỉ dựa vào ý chí.

Để nhận diện tình trạng nghiện thuốc lá thực thể, bác sĩ có thể sử dụng Test Fagerstrom rút gọn, gồm hai câu hỏi: buổi sáng sau khi thức dậy bao lâu thì hút điếu thuốc đầu tiên, và mỗi ngày trung bình hút bao nhiêu điếu. Điểm số từ 0 đến 2 được xếp là nghiện nhẹ, từ 3 đến 4 là nghiện vừa, từ 5 đến 6 là nghiện nặng. Bên cạnh đó, xét nghiệm đo nồng độ CO trong hơi thở ra cũng có thể khách quan hóa mức độ nghiện. Người Việt Nam có thói quen hút “cho đáng đồng tiền bát gạo”, rít thật sâu, vì thế dù chỉ vài điếu nhưng nồng độ CO lại tăng rất cao. Đây chính là cách để phát hiện những người nghiện nặng, từ đó có chỉ định điều trị phù hợp.

Không dừng ở nghiện thực thể, nhiều bệnh nhân còn rơi vào tình trạng nghiện nhận thức và nghiện hành vi. Nghiện nhận thức hình thành khi người bệnh tin rằng hút thuốc giúp họ hòa đồng, giảm căng thẳng, tập trung hơn hay kiểm soát cân nặng, trong khi động lực cai lại đến từ mong muốn cải thiện sức khỏe cho bản thân và gia đình hoặc nghe theo lời khuyên của bác sĩ. Còn nghiện hành vi lại xuất phát từ phản xạ có điều kiện: cứ uống cà phê, gặp bạn bè, ăn cơm xong, hay trong những lúc buồn bực, vui mừng đều gắn liền với một điếu thuốc. Theo PGS.TS.BS Lê Khắc Bảo hiểu rõ bệnh nhân nghiện ở mức nào - thực thể, nhận thức hay hành vi - chính là điểm xuất phát để tư vấn và điều trị hiệu quả.

Cai thuốc lá: Việt Nam có sẵn thuốc, phải quyết tâm, làm ngay và dứt khoát

Về điều trị, với nhóm nghiện thực thể, có thể sử dụng các thuốc thay thế nicotin hoặc các loại thuốc đặc trị như Bupropion và Varenicline, hiện đều đã có tại Việt Nam. Với nhóm nghiện nhận thức, cần áp dụng liệu pháp nhận thức - hành vi, khơi gợi cho bệnh nhân sự giằng co giữa lý do hút và động lực cai để dần thay đổi niềm tin. Với nhóm nghiện hành vi, giải pháp nằm ở việc thay đổi hoàn cảnh: đổi thói quen ngồi khi uống cà phê, đánh răng ngay sau khi ăn cơm, tránh môi trường dễ gợi phản xạ hút thuốc... Ông nhấn mạnh: “Nghe thật kỹ hoàn cảnh của bệnh nhân, tìm đúng điểm để thay đổi phản xạ có điều kiện - đó chính là chìa khóa”.

Thực tế, các nghiên cứu tại Việt Nam đã chứng minh hiệu quả khả quan. Khi kết hợp tư vấn nhận thức - hành vi với Bupropion, tỷ lệ cai hoàn toàn sau 9 tuần điều trị đạt 60%, với tác dụng phụ nhẹ như khô miệng (3%), khó ngủ (6%) và tăng cân trung bình 1,3kg. Trong khi đó, kết hợp liệu pháp này với Varenicline, tỷ lệ cai hoàn toàn thuốc lá sau 12 tuần đạt 45%. Dù tỷ lệ khác nhau, cả hai nghiên cứu đều cho thấy, nếu được điều trị đúng cách, người bệnh hoàn toàn có thể từ bỏ thuốc lá.

Một yếu tố quan trọng khác chính là thái độ tư vấn. Theo PGS.TS.BS Lê Khắc Bảo, bác sĩ không nên chỉ nhẹ nhàng khuyên “nên cai”, mà phải thể hiện sự mạnh mẽ, kiên quyết: người bệnh phải bỏ thuốc ngay lập tức, không có lựa chọn giảm dần hay trì hoãn. Tuy nhiên, song song với sự cứng rắn, bác sĩ cũng cần kiên trì, lắng nghe và cân bằng, vừa quyết liệt vừa đồng cảm để đồng hành cùng người bệnh. Ông cũng nhắc đến Hướng dẫn quốc gia tư vấn cai nghiện thuốc lá do ông biên soạn, Bộ Y tế ban hành năm 2018 - bộ tài liệu cung cấp khung hướng dẫn, câu hỏi thường gặp và lời khuyên thực hành, là công cụ hữu ích để bác sĩ áp dụng trực tiếp vào công việc.

Kết thúc báo cáo, PGS.TS.BS Lê Khắc Bảo nhấn mạnh: “Khoảng 30% bệnh nhân tim mạch vẫn còn hút thuốc, dù gần 96% biết rõ tác hại. Nghiện thuốc lá phải được coi là một bệnh lý có thể chẩn đoán và điều trị hiệu quả, bằng sự kết hợp giữa thuốc, tư vấn và thay đổi hành vi. Và trên hết, mạnh mẽ, kiên quyết, kiên trì, lắng nghe và cân bằng chính là năm nguyên tắc cốt lõi để tư vấn cai thuốc lá thành công”.

>>> 4 nguyên tắc kiểm soát cholesterol xấu để ngừa xơ vữa động mạch

>>> Từ thuốc men đến công nghệ số: Tìm giải pháp nâng cao tuân thủ điều trị tim mạch