Phát hiện sớm, bỏ thuốc sớm - Chìa khóa ngăn chặn bệnh mạch máu ngoại biên tiến triển

1. Các phương pháp điều trị bệnh mạch máu ngoại biên

Với các bệnh nhân đã được chẩn đoán bệnh mạch máu ngoại biên, bác sĩ thường chỉ định điều trị theo hướng nào - nội khoa, can thiệp mạch hay phẫu thuật? Và hiệu quả ra sao nếu phát hiện sớm?

TTƯT.BSCK2 Hồ Khánh Đức trả lời: Khi người bệnh đến khám vì nghi ngờ mắc bệnh lý mạch máu ngoại biên, bác sĩ sẽ đánh giá dựa trên các triệu chứng lâm sàng cũng như kết quả cận lâm sàng.

Trong một số trường hợp nhẹ, người bệnh không có triệu chứng rõ rệt, chỉ phát hiện tình cờ trong quá trình khám tổng quát. Ví dụ, khi thăm khám, bác sĩ không bắt được mạch ở tay, cổ tay, đùi, bẹn hoặc vùng khoeo chân. Siêu âm cho thấy tắc động mạch đùi, động mạch chậu, động mạch cẳng tay hoặc cẳng chân, nhưng người bệnh vẫn không cảm thấy bất thường. Điều này cho thấy bệnh còn ở giai đoạn sớm và rất may là cơ thể đã tự phát triển các nhánh mạch máu phụ để bù trừ.

Với nhóm bệnh nhân này, hướng điều trị là theo dõi định kỳ và kiểm soát các yếu tố nguy cơ. Cụ thể: cần tuyệt đối ngưng hút thuốc lá, kiểm soát mỡ máu, giảm cholesterol, luyện tập thể dục đều đặn, đặc biệt là đi bộ. Việc vận động sẽ giúp kích thích hình thành hệ tuần hoàn bàng hệ, tức là mạng lưới mạch máu phụ tự nhiên, để tăng cường máu nuôi đến các vùng xa như cẳng chân, bàn chân.

Ở nhóm bệnh nhân thứ hai, khi đã xuất hiện triệu chứng rõ ràng như đau cách hồi (đi bộ khoảng 50-100 mét là đau, phải ngồi nghỉ mới tiếp tục đi được), bác sĩ sẽ chỉ định các phương pháp cận lâm sàng chuyên sâu hơn như siêu âm Doppler, chụp CT có bơm thuốc cản quang để xác định chính xác vị trí hẹp hoặc tắc mạch. Với những trường hợp này, cần can thiệp sớm bằng các biện pháp điều trị ngoại khoa.

Hiện nay, nhờ sự phát triển của các kỹ thuật hiện đại, bác sĩ có thể tiến hành can thiệp mạch máu dưới màn hình X-quang, bơm thuốc cản quang trực tiếp vào vùng động mạch bị tổn thương. Khi xác định được vị trí hẹp, tắc, bác sĩ sẽ tiến hành nong bóng và đặt stent để mở rộng lòng mạch và duy trì lưu thông máu.

Với những trường hợp mạch bị tắc dài, không thể đặt stent, bác sĩ sẽ chỉ định phẫu thuật bắc cầu mạch máu. Kỹ thuật này sử dụng tĩnh mạch tự thân hoặc ống ghép nhân tạo để dẫn máu từ đoạn mạch lành phía trên băng qua vùng tắc, đến đoạn mạch lành phía dưới, tương tự như xây dựng một cây cầu mới để “vượt qua đoạn đường hư hỏng”.

Dù được can thiệp bằng đặt stent hay bắc cầu, sau đó người bệnh vẫn phải tuân thủ điều trị nội khoa nghiêm ngặt: dùng thuốc chống đông để tránh tái tắc mạch, thuốc chống xơ vữa, và đặc biệt là ngưng hoàn toàn việc hút thuốc lá. Nếu vẫn tiếp tục hút thuốc, nguy cơ tái tắc là rất cao, nhất là ở những vùng xa đoạn cầu nối hoặc đầu stent. Một số trường hợp tái tắc chỉ sau 6 tháng đến 1 năm do không tuân thủ điều trị, làm giảm hiệu quả can thiệp ban đầu và gây khó khăn lớn cho lần can thiệp sau.

Ngoài ra, người bệnh cần duy trì chế độ ăn ít dầu mỡ, kiểm soát cholesterol trong máu, tập thể dục đều đặn để tăng cường tuần hoàn bàng hệ. Bác sĩ luôn nhấn mạnh: phải tuyệt đối tránh để xảy ra vết thương ở bàn chân, ngón chân, bởi những vết thương ở vị trí này sẽ rất lâu lành và có thể dẫn đến biến chứng hoại tử nghiêm trọng.

Tóm lại, điều trị bệnh mạch máu ngoại biên cần phối hợp chặt chẽ giữa can thiệp ngoại khoa và điều trị nội khoa. Việc phát hiện sớm, can thiệp kịp thời và tuân thủ điều trị đóng vai trò quyết định trong việc giữ được chi thể và cải thiện chất lượng sống cho người bệnh.

2. Bỏ thuốc lá có giúp giảm nguy cơ tắc mạch?

Nếu một người đã hút thuốc nhiều năm, nhưng đã bỏ thuốc thành công, nguy cơ mắc bệnh mạch máu ngoại biên có giảm không? Họ có nên đi khám định kỳ để tầm soát nguy cơ, và nếu có thì khám những gì, bao lâu một lần?

TTƯT.BSCK2 Hồ Khánh Đức trả lời: Đây là một câu hỏi rất hay, và nếu người bệnh đặt được câu hỏi này thì cho thấy họ đã có ý thức tốt về tầm quan trọng của việc ngưng hút thuốc lá.

Đối với những người đã hút thuốc lá lâu năm nhưng chưa có triệu chứng hay biến chứng về phổi, tim mạch, đặc biệt là hệ mạch máu ngoại biên, nếu có thể ngưng thuốc, quá trình viêm lớp nội mạc động mạch do chất nicotine sẽ dừng lại.

Ngay cả với những bệnh nhân đã được điều trị bằng thuốc, phẫu thuật hay can thiệp đặt stent, bác sĩ đều khuyên nên ngưng thuốc lá. Khi ngưng, quá trình viêm sẽ không tiếp diễn nữa. Ngược lại, nếu tiếp tục hút thuốc, tình trạng viêm sẽ kéo dài, khiến stent hoặc cầu nối dễ bị tắc lại.

Với những người hút thuốc lá lâu năm, nếu ý thức được tác hại hoặc đi tầm soát và phát hiện có tổn thương mạch máu nhưng chưa nghiêm trọng, chỉ cần điều trị nội khoa và ngưng thuốc lá, thì quá trình viêm có thể giảm xuống và gần như không tiến triển nặng thêm.

Tuy nhiên, những người này vẫn cần tái khám định kỳ để theo dõi và kịp thời can thiệp nếu có diễn tiến bất thường.

3. Ai nên tầm soát bệnh mạch máu ngoại biên và tầm soát như thế nào?

Theo BS, việc tầm soát bệnh mạch máu ngoại biên, có nên không? Những ai nên đi tầm soát bệnh mạch máu ngoại biên, đặc biệt là người hút thuốc, người lớn tuổi hay người có bệnh nền như tiểu đường…? Bệnh viện Bình Dân hiện có các gói tầm soát chuyên biệt nào cho nhóm này không ạ?

TTƯT.BSCK2 Hồ Khánh Đức trả lời: Việc tầm soát bệnh lý mạch máu ngoại biên là cần thiết, đặc biệt đối với những người có yếu tố nguy cơ cao như: người lớn tuổi (trên 60 tuổi), người có rối loạn mỡ máu (tăng cholesterol, tăng lipid máu), bệnh nhân tiểu đường, người hút thuốc lá nhiều năm.

Quy trình tầm soát khá đơn giản. Khi đến khám, bác sĩ sẽ hỏi về triệu chứng: đi bộ có bị đau không, có phải ngồi nghỉ mới tiếp tục đi được hay không… Sau đó, bác sĩ sẽ tiến hành khám lâm sàng bằng cách bắt mạch ở các vị trí như vùng bẹn, đùi, khuỷu tay, khoeo chân… Nếu phát hiện mất mạch, đó có thể là dấu hiệu cho thấy động mạch bị hẹp hoặc tắc.

Tiếp theo, người bệnh sẽ được chỉ định siêu âm Doppler màu - một phương pháp đơn giản, chi phí thấp, không xâm lấn nhưng cho kết quả có độ chính xác rất cao. Khi siêu âm cho thấy dòng máu giảm, tức là lượng máu nuôi ở vùng chi đã bị hạn chế, bác sĩ sẽ nghi ngờ có tắc hẹp động mạch ở đoạn cao hơn.

Từ đây, bác sĩ có thể chỉ định chụp CT scan có bơm thuốc cản quang, giúp hiển thị rõ hệ thống động mạch, vị trí tắc nghẽn, mức độ hẹp và khả năng hình thành mạch máu phụ.

Sau khi đánh giá toàn diện, nếu người bệnh không có triệu chứng lâm sàng hoặc vẫn có thể đi bộ trên 1km thì chỉ cần điều trị nội khoa và theo dõi định kỳ. Ngược lại, nếu người bệnh chỉ đi được vài mét đã đau, hoặc ngay cả khi nghỉ ngơi cũng đau thì cần can thiệp sớm trước khi xuất hiện biến chứng hoại tử.

Riêng với người trẻ có hút thuốc lá nhiều, việc tầm soát mạch máu ngoại biên lại càng quan trọng. Đặc biệt, nếu đã xuất hiện các dấu hiệu như đau chân khi đi bộ, đau khi ngồi nghỉ, tiểu đường, tê các đầu ngón chân hoặc ngón tay… thì cần thực hiện siêu âm Doppler mạch máu để phát hiện sớm và có hướng điều trị phù hợp kịp thời.

4. Ngưng thuốc lá - hành trình đầy thử thách cần sự quyết tâm từ cả bệnh nhân, bác sĩ và gia đình

Ai cũng biết thuốc lá có hại, nhưng thực tế bỏ thuốc không hề dễ. Vậy có giải pháp hỗ trợ nào - về tâm lý, dinh dưỡng, hoặc liệu pháp thay thế - để giúp người hút thuốc tránh được các bệnh về mạch máu, đặc biệt là mạch máu ngoại biên không, thưa BS?

TTƯT.BSCK2 Hồ Khánh Đức trả lời: Việc bỏ thuốc lá là một vấn đề rất nan giải. Dù bác sĩ đã giải thích rất nhiều cho người bệnh về các yếu tố nguy cơ, từ bệnh tim mạch cho đến ung thư phổi, nhưng thực tế, không phải ai cũng bỏ được thuốc lá.

Có những bệnh nhân dù đã bị đoạn chi do tắc mạch vẫn tiếp tục hút thuốc. Họ chia sẻ rằng nếu không hút thuốc thì sẽ bị tăng cân, không làm việc được, cảm thấy bứt rứt khó chịu, đây chính là những khó khăn thực tế khi muốn cai thuốc.

Thông thường, bác sĩ sẽ khuyên bệnh nhân nên ngưng hút thuốc lá, đồng thời chỉ rõ những hậu quả có thể xảy ra. Trong quá trình tư vấn, bác sĩ sẽ đưa ra các ví dụ cụ thể, như những trường hợp bị hoại tử chân, hoại tử tay, để giúp bệnh nhân nhận thức rõ hơn và có động lực ngưng hút.

Ngoài ra, người bệnh có thể tìm đến các trung tâm chuyên về tư vấn dinh dưỡng hoặc hỗ trợ cai thuốc. Hiện nay cũng đã có những loại thuốc hỗ trợ quá trình cai nghiện nicotine, đồng thời áp dụng chế độ dinh dưỡng hợp lý để cân bằng lại cơ thể. Một số bệnh nhân chia sẻ rằng khi ngưng hút thuốc, họ cảm thấy tăng huyết áp, điều này có cơ sở, bởi trong giai đoạn đầu cai thuốc, người bệnh có thể trải qua cảm giác khó chịu tương tự như hội chứng cai nghiện, dẫn đến tăng huyết áp tạm thời.

Tuy nhiên, yếu tố quan trọng nhất vẫn là tâm lý và quyết tâm của người bệnh. Nhiều người chuyển sang sử dụng thuốc lá điện tử như một giải pháp thay thế, nhưng điều này cũng không mang lại lợi ích về mặt sức khỏe.

Do đó, để thành công trong việc bỏ thuốc, cần có sự phối hợp giữa ý chí người bệnh, sự hỗ trợ chuyên môn từ bác sĩ và sự đồng hành từ gia đình. Đây là yếu tố then chốt giúp người hút thuốc vượt qua được cơn nghiện và phòng tránh hiệu quả các bệnh lý nguy hiểm, đặc biệt là bệnh mạch máu ngoại biên.