Người cao tuổi thiếu đạm dễ suy kiệt, kể cả khi mắc bệnh thận mạn

Người cao tuổi và bệnh thận mạn không nên “giảm đạm” như nhiều người vẫn nghĩ

PGS.TS.BS Phạm Văn Bùi - Chủ tịch Hội Lọc máu TPHCM cho rằng, protein là “viên gạch xây dựng sự sống”, đóng vai trò nền tảng trong cấu trúc cơ thể, hoạt động miễn dịch và duy trì chức năng các cơ quan. Thực tế từ đại dịch COVID-19 cho thấy, khi thiếu protein, cơ thể không thể tạo đủ immunoglobulin - thành phần quan trọng của hệ miễn dịch, từ đó làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh nặng và tử vong.

Tuy nhiên, trong thực hành lâm sàng, một quan niệm đã tồn tại từ lâu là người bệnh thận mạn cần ăn giảm đạm để hạn chế tiến triển bệnh. Chuyên gia cho rằng đây là cách hiểu chưa chính xác và cần được điều chỉnh. Các khuyến cáo hiện nay không còn sử dụng khái niệm “low protein” (giảm đạm), mà thay bằng “maintain protein” - tức duy trì lượng đạm phù hợp.

Cụ thể, mức tối thiểu được khuyến nghị là khoảng 0,8g/kg cân nặng mỗi ngày - tương đương với nhu cầu cơ bản của một người bình thường. Ngay cả trong bệnh thận mạn, việc ăn thấp hơn mức này không được khuyến khích.

Đáng chú ý, nhiều nghiên cứu cho thấy chế độ ăn giảm đạm không giúp làm chậm tiến triển bệnh thận như kỳ vọng. Ngược lại, ở một số nhóm bệnh nhân, đặc biệt là người mắc bệnh thận do đái tháo đường, việc giảm đạm còn làm tăng nguy cơ phải chạy thận nhân tạo.

Ở người cao tuổi, hệ quả của việc thiếu đạm còn rõ rệt hơn. Khi lượng protein không đủ, cơ thể dễ rơi vào tình trạng suy dinh dưỡng, mất khối cơ, suy giảm chức năng và tăng nguy cơ biến chứng. Do đó, nhu cầu protein ở người cao tuổi được khuyến cáo cao hơn, dao động từ 1 đến 1,2g/kg/ngày, nhằm duy trì khối cơ và hỗ trợ phục hồi chức năng.

Các nghiên cứu trên hàng nghìn bệnh nhân cũng cho thấy, lượng đạm cung cấp càng đầy đủ thì tiên lượng càng tốt, tỷ lệ tử vong giảm rõ rệt, kể cả ở người có hoặc không có bệnh thận mạn. Điều này đặt ra yêu cầu cần thay đổi cách tiếp cận: thay vì “kiêng khem”, người bệnh cần được hướng dẫn ăn đủ và đúng cách.

Không chỉ ăn đủ đạm, cần chọn đúng loại và kết hợp vận động

Bên cạnh số lượng, chất lượng protein cũng đóng vai trò quyết định. Theo PGS.TS.BS Phạm Văn Bùi, để tổng hợp protein hiệu quả, cơ thể cần đầy đủ cả axit amin thiết yếu và không thiết yếu. Trong đó, axit amin thiết yếu, đặc biệt là nhóm BCAA (axit amin chuỗi nhánh) có vai trò quan trọng trong duy trì khối cơ và chức năng các cơ quan.

Ở bệnh nhân thận mạn, tỷ lệ axit amin thiết yếu thường bị suy giảm, do đó cần được bổ sung từ bên ngoài. Khuyến cáo hiện nay nhấn mạnh khoảng 2/3 lượng đạm nên đến từ axit amin thiết yếu, có giá trị sinh học cao.

Trong thực hành, protein có thể được cung cấp qua nhiều hình thức như ăn uống thông thường, sản phẩm dinh dưỡng chuyên biệt hoặc đường tĩnh mạch trong trường hợp cần thiết. Các sản phẩm chuyên biệt cho bệnh nhân thận mạn thường được thiết kế với hàm lượng protein dễ hấp thu, đồng thời hạn chế kali, natri và phospho - những yếu tố cần kiểm soát ở nhóm bệnh này.

Về nguồn đạm, xu hướng hiện nay ưu tiên đạm thực vật thay vì đạm động vật. Lý do là đạm động vật khi chuyển hóa tạo ra nhiều acid, làm tăng gánh nặng cho thận và thúc đẩy tiến triển bệnh. Ngoài ra, các chất chuyển hóa như sulfat và hydroxy-indol từ đạm động vật có thể gây độc cho hệ tim mạch, đặc biệt ở người bệnh thận mạn.

Tuy nhiên, do đạm thực vật không cung cấp đầy đủ các axit amin thiết yếu như đạm động vật, người bệnh cần có chế độ ăn đa dạng, kết hợp nhiều nguồn thực phẩm như đậu, hạt, rau củ để đảm bảo cân bằng dinh dưỡng.

Một yếu tố quan trọng khác là vận động thể lực. Theo vị chuyên gia, cung cấp protein đơn thuần sẽ không mang lại hiệu quả nếu thiếu vận động. Ngược lại, kết hợp dinh dưỡng và vận động giúp cải thiện khối cơ, giảm nguy cơ té ngã, gãy xương và nâng cao chất lượng sống.

Đặc biệt, việc bổ sung protein sau khi vận động được chứng minh mang lại hiệu quả tốt hơn trong việc tổng hợp cơ và phục hồi chức năng.

Ngoài ra, chuyên gia cũng lưu ý một thực tế thường gặp: nhiều người cao tuổi vốn đã ăn kém do bệnh lý hoặc lão hóa, nếu tiếp tục bị hạn chế đạm sẽ càng dễ suy kiệt. Không ít trường hợp, khi được điều chỉnh chế độ ăn hợp lý, tăng lại lượng đạm phù hợp, tình trạng sức khỏe cải thiện rõ rệt mà không cần can thiệp điều trị phức tạp.

PGS.TS.BS Phạm Văn Bùi nhấn mạnh nguyên tắc cốt lõi trong dinh dưỡng cho người cao tuổi, kể cả có hay không có bệnh thận mạn, là “ăn đủ”. Không ăn thiếu, không ăn quá mức, và cần cá thể hóa theo tình trạng bệnh, khả năng ăn uống cũng như mức độ hoạt động của từng người.

>>> Sốt xuất huyết ở người cao tuổi dễ bị bỏ sót và trở nặng vì triệu chứng không điển hình

>>> Suy thận mạn khiến loãng xương ở người già nguy hiểm hơn

>>> Người cao tuổi dễ tăng biến chứng nếu chỉ điều trị bệnh mà bỏ qua dự trữ sức khỏe

>>> Viêm mạn tính kéo dài khiến lão hóa nhanh, bệnh mạn tính khó kiểm soát