Viêm mạn tính kéo dài khiến lão hóa nhanh, bệnh mạn tính khó kiểm soát

Mất cân bằng miễn dịch là yếu tố thúc đẩy viêm mạn tính và lão hóa

GS.TSKH Phạm Mạnh Hùng - Nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế, Nguyên Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam cho biết, bệnh mạn tính hiện nay chiếm tỷ lệ lớn nhất trong gánh nặng bệnh tật và là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong. Tuy nhiên, cơ chế bệnh sinh của nhóm bệnh này vẫn còn nhiều khoảng trống, trong đó nổi bật là mối liên hệ chặt chẽ giữa viêm mạn tính, lão hóa và rối loạn miễn dịch.

Khác với viêm cấp tính biểu hiện rõ ràng qua các dấu hiệu “sưng, nóng, đỏ, đau”, viêm mạn tính diễn tiến âm thầm, kéo dài và có thể tồn tại suốt đời. Điểm cốt lõi không nằm ở mức độ biểu hiện mà ở sự mất cân bằng miễn dịch, đặc biệt là mất cân bằng giữa hệ trợ viêm và kháng viêm.

Trong trạng thái bình thường, hai hệ này hoạt động hài hòa nhằm bảo vệ cơ thể và kiểm soát phản ứng viêm. Tuy nhiên, khi hệ trợ viêm tăng cao trong khi hệ kháng viêm không đủ bù trừ, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái viêm kéo dài, gây tổn thương mô và thúc đẩy tiến triển bệnh.

GS.TSKH Phạm Mạnh Hùng nêu lên một ví dụ điển hình là “bão cytokine” trong COVID-19, khi phản ứng viêm quá mức lại trở thành nguyên nhân gây tử vong. Ngược lại, nếu hai hệ này được điều hòa cân bằng, cơ thể có thể kiểm soát tác nhân gây bệnh và phục hồi.

Đáng chú ý, tình trạng mất cân bằng cytokine này xuất hiện phổ biến trong hầu hết các bệnh mạn tính, từ tim mạch, đái tháo đường đến cả các rối loạn tâm thần. Trong lão hóa, hiện tượng này được gọi là “viêm lão hóa” (inflammaging) - phản ánh vai trò trung tâm của viêm trong quá trình suy giảm chức năng cơ thể theo tuổi.

Cơ chế này không chỉ gây tổn thương mô mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tế bào gốc, làm suy giảm khả năng tái tạo, sửa chữa và duy trì cân bằng nội môi. Đặc biệt, khả năng xử lý “protein lỗi” của tế bào gốc giảm dần theo tuổi, góp phần thúc đẩy lão hóa và bệnh lý mạn tính.

Điều trị bệnh mạn tính cần chuyển từ kiểm soát triệu chứng sang điều hòa miễn dịch

Từ nền tảng sinh bệnh học trên, GS.TSKH Phạm Mạnh Hùng nhấn mạnh: điều trị bệnh mạn tính và lão hóa không thể chỉ dừng ở kiểm soát triệu chứng, mà cần hướng đến tái lập cân bằng miễn dịch, cụ thể là cân bằng hệ cytokine.

Mục tiêu điều trị hiện nay không phải “chữa khỏi hoàn toàn”, mà là quản lý lâu dài, giảm viêm mạn tính, hạn chế tổn thương mô, ngăn biến chứng và cải thiện chất lượng sống.

Trên cơ sở đó, các hướng tiếp cận điều trị mới đang được phát triển theo 2 chiến lược chính: Một là, điều biến miễn dịch, nhằm điều chỉnh lại cân bằng giữa hệ trợ viêm và kháng viêm. Hai là, điều trị trúng đích, tác động trực tiếp vào các tế bào hoặc cơ chế bất lợi trong cơ thể

Bên cạnh đó, 3 nhóm giải pháp nổi bật hiện nay bao gồm:

Thứ nhất, liệu pháp tế bào gốc, đặc biệt là tế bào gốc trung mô từ máu dây rốn, được đánh giá có khả năng điều hòa miễn dịch tốt hơn so với các nguồn tế bào gốc khác. Các thử nghiệm bước đầu cho thấy tiềm năng cải thiện bệnh mạn tính thông qua giảm viêm và hỗ trợ tái tạo mô.

Thứ hai, vắc xin điều trị. Không chỉ dừng ở phòng bệnh, vắc xin đang được nghiên cứu để điều trị các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, viêm khớp dạng thấp. Cơ chế chính là kích thích hệ miễn dịch tái lập cân bằng cytokine hoặc loại bỏ các tế bào bệnh lý.

Thứ ba, liệu pháp tế bào miễn dịch (CAR-T, CAR-NK). Đây là công nghệ sinh học tiên tiến, sử dụng tế bào miễn dịch được biến đổi gen để nhận diện và tiêu diệt tế bào bất thường. Ban đầu ứng dụng trong ung thư, hiện nay đang được mở rộng sang bệnh tự miễn và lão hóa.

Theo GS.TSKH Phạm Mạnh Hùng, dù còn nhiều thách thức, các hướng tiếp cận này cho thấy một xu hướng rõ ràng của y học hiện đại: chuyển từ điều trị triệu chứng sang can thiệp vào cơ chế bệnh sinh cốt lõi, với trung tâm là hệ miễn dịch.

Tóm lại, viêm mạn tính không còn được xem là hệ quả đơn thuần mà là “mắt xích trung tâm” trong bệnh mạn tính và lão hóa. Việc hiểu và kiểm soát sự mất cân bằng miễn dịch, đặc biệt là cytokine, sẽ mở ra cơ hội thay đổi cách tiếp cận điều trị - từ đối phó bệnh lý sang chủ động kiểm soát nền tảng sinh học của cơ thể.

>>> Sốt xuất huyết ở người cao tuổi dễ bị bỏ sót và trở nặng vì triệu chứng không điển hình

>>> Suy thận mạn khiến loãng xương ở người già nguy hiểm hơn