“Nạn đói tiềm ẩn” giữa thời no đủ: Vì sao ăn đủ vẫn thiếu chất?

1. “Nạn đói tiềm ẩn” là gì?

Ngày trước, khi nói đến “nạn đói”, chúng ta thường nghĩ ngay tới tình trạng thiếu năng lượng. Vậy trong bối cảnh hiện nay, cụm từ “nạn đói tiềm ẩn” được hiểu như thế nào, thưa bác sĩ?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai - Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM trả lời:

Trước đây, khi nói đến nạn đói, chúng ta hiểu đó là tình trạng thiếu năng lượng tức cơ thể không được cung cấp đủ calo. Tuy nhiên, hiện nay ngoài vấn đề suy dinh dưỡng do thiếu năng lượng, chúng ta còn đối mặt với “gánh nặng kép”: thừa cân, béo phì nhưng lại thiếu vi chất dinh dưỡng.

Tình trạng này được gọi là nạn đói tiềm ẩn nghĩa là dù ăn nhiều calo nhưng cơ thể vẫn thiếu các vitamin và khoáng chất thiết yếu. Nạn đói tiềm ẩn không làm chúng ta gầy đi hay sút cân mà âm thầm gây ra thiếu hụt vi chất, ảnh hưởng tới hoạt động và sức khỏe toàn thân.

2. Nguyên nhân khiến cơ thể mệt mỏi dù đã ăn đủ bữa

Hiện nay, người Việt vẫn ăn đủ ba bữa nhưng nhiều người vẫn cảm thấy mệt mỏi, uể oải, da xấu, rụng tóc. Nguyên nhân của tình trạng này đến từ đâu, thưa bác sĩ?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai trả lời:

Mâm cơm truyền thống của người Việt gồm cơm, canh, món mặn, tạo nên sự cân bằng giữa tinh bột, rau củ và đạm. Nhưng nhịp sống bận rộn khiến nhiều người phải ăn ngoài hoặc dùng thực phẩm chế biến sẵn. Khẩu phần vì thế mất cân đối: quá nhiều tinh bột hoặc đạm, nhưng thiếu rau củ - nguồn vitamin và khoáng chất chính.

Khi tình trạng lệch nhóm chất kéo dài, cơ thể dư calo nhưng thiếu vi chất, dẫn đến mệt mỏi, sức đề kháng giảm, da xấu, tóc rụng…

3. Thức ăn nhanh - “thủ phạm” gây thiếu chất?

Thức ăn nhanh thường nhiều tinh bột, đạm nhưng rất ít rau xanh. Đây có phải là nguyên nhân lớn nhất dẫn đến “nạn đói tiềm ẩn” hay không, thưa bác sĩ?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai trả lời:

Có thể nói đây là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến “nạn đói tiềm ẩn”. Ví dụ như một suất cơm tấm chỉ có vài lát dưa leo, một tô bún chỉ có một ít rau, bánh mì hay xôi gần như không có rau củ.

Trong khi đó, một khẩu phần ăn cân bằng cần tới một nửa là rau củ quả và trái cây. Vì vậy, nếu thường xuyên sử dụng thức ăn nhanh, cơ thể dễ dàng thiếu hụt vitamin và khoáng chất.

4. Nhóm vi chất người Việt dễ thiếu nhất

Vậy những vitamin và khoáng chất nào là nhóm mà người Việt đặc biệt là người sống ở đô thị bận rộn dễ thiếu hụt nhất hiện nay, thưa bác sĩ?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai trả lời:

Những vi chất mà người Việt dễ thiếu nhất bao gồm:

- Canxi: Dù ăn nhiều thịt cá nhưng thói quen uống sữa còn thấp, chế độ ăn mặn, ít vận động và ít tiếp xúc ánh nắng khiến khả năng hấp thu canxi giảm.

- Vitamin D: Do làm việc trong văn phòng cả ngày và ít vận động ngoài trời.

- Vitamin B12, vitamin C, kẽm, sắt, selen: Đây là các vi chất quan trọng nhưng lại bị thiếu do khẩu phần ăn thiếu đa dạng, ít rau củ quả, ít ăn hải sản hoặc cá.

- Omega-3: Thiếu do thói quen ăn ít cá biển.

- I-ốt: Nhiều gia đình không sử dụng muối i-ốt và ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn không bổ sung i-ốt.

Thiếu các vi chất này ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe xương, miễn dịch, trí tuệ, nội tiết và sự phát triển toàn diện của trẻ.

5. Dấu hiệu nhận biết cơ thể đang thiếu vitamin và khoáng chất

Ngày nay, chúng ta thường ăn dư năng lượng nhưng thực đơn hằng ngày lại thiếu cân đối. Điều này khiến bữa ăn “đủ no nhưng thiếu chất”, đặc biệt là các vi chất như vitamin và khoáng chất, có những dấu hiệu nào giúp chúng ta nhận biết cơ thể đang thiếu chất, thưa bác sĩ?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai trả lời:

Những triệu chứng thiếu vitamin và khoáng chất thường rất mơ hồ và cần thời gian dài mới biểu hiện rõ.

Ví dụ, thiếu canxi và vitamin D ở trẻ em có thể mất vài năm mới dẫn đến tình trạng thấp còi. Ở người lớn, thiếu canxi, vitamin D có khi chỉ được phát hiện khi đã có loãng xương hoặc thậm chí sau một lần gãy xương.

Các dấu hiệu sớm thường không đặc hiệu như thiếu kẽm khiến tóc rụng nhiều, vết thương lâu lành, cơ thể dễ nhiễm trùng hơn, thiếu các vitamin nhóm B hoặc vitamin D có thể gây mệt mỏi kéo dài, ngủ dậy không sảng khoái, thiếu năng lượng. Những triệu chứng này dễ trùng lặp giữa các nhóm vi chất.

Vì vậy, khi có biểu hiện như da xanh xao, chóng mặt, mệt mỏi thì nên đi kiểm tra. Chẳng hạn, tình trạng da xanh và chóng mặt có thể cần xét nghiệm máu để đánh giá thiếu máu do thiếu sắt.

6. Uống vitamin tổng hợp thay rau củ có thực sự hiệu quả?

Nhiều người trẻ biết rõ mình ăn thiếu chất, đặc biệt là ít ăn rau. Để bù đắp, họ chọn uống vitamin tổng hợp mỗi ngày và cho rằng như vậy là đã đủ các nhóm vitamin khoáng chất. Vậy bổ sung vitamin tổng hợp theo cách này có thật sự hiệu quả không?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai trả lời:

Đây không phải là cách tốt. Một viên vitamin tổng hợp có thể chứa nhiều thành phần như vitamin A, D, E, K, vitamin nhóm B, vitamin C, kẽm, đồng, sắt… Nhưng cơ thể hấp thu tốt nhất là vitamin khoáng chất từ thực phẩm tự nhiên. Khi tách chiết thành viên uống, cơ thể không hấp thu được nhiều.

Ngoài ra, thực phẩm tự nhiên mang đến nhiều lợi ích hơn viên uống. Ngoài vitamin khoáng chất còn có chất xơ giúp tiêu hóa, hỗ trợ kiểm soát mỡ máu và cholesterol.

Nhu cầu vi chất của mỗi người khác nhau. Có người thiếu kẽm, người thiếu sắt, người thiếu B12… Nếu uống vitamin tổng hợp không phù hợp, nguy cơ dư thừa vi chất có thể xảy ra. Một số vitamin tan trong chất béo (A, D, E, K) khi dư sẽ tích lũy và trở thành gánh nặng cho gan, thận.

Vì vậy, thay vì phụ thuộc vào viên uống, tốt nhất là xây dựng khẩu phần ăn đa dạng và cân bằng.

7. Bữa ăn thiếu chất ảnh hưởng từng độ tuổi ra sao?

Một bữa ăn đủ no nhưng thiếu chất sẽ ảnh hưởng khác nhau ở từng nhóm tuổi như trẻ nhỏ, thanh thiếu niên, người trưởng thành và người lớn tuổi ra sao, thưa bác sĩ?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai trả lời:

Nhu cầu năng lượng, vitamin và khoáng chất thay đổi theo từng giai đoạn cuộc sống:

- Trẻ nhỏ và thanh thiếu niên: Đây là giai đoạn cần năng lượng và vi chất cao để phát triển. Thiếu canxi, vitamin D khiến trẻ thấp còi, nhẹ cân, sức đề kháng kém, thiếu i-ốt ảnh hưởng phát triển trí tuệ. Ngược lại, ăn quá nhiều dẫn đến thừa cân, béo phì, dậy thì sớm và làm hạn chế chiều cao.

- Người trưởng thành: Không còn nhu cầu tăng trưởng nên năng lượng cần thiết phụ thuộc mức độ vận động và tình trạng sức khỏe. Phụ nữ mang thai, cho con bú cần nhiều vi chất hơn bình thường.

- Người lớn tuổi: Khả năng hấp thu giảm dù lượng ăn không đổi. Vì vậy, nhu cầu vitamin, khoáng chất, đặc biệt là vitamin D, lại cao hơn. Ví dụ: người trưởng thành cần khoảng 400 đơn vị vitamin D/ngày, người lớn tuổi cần đến 800-1000 đơn vị. Đây cũng là nhóm dễ mắc bệnh, dễ biến chứng nhất khi thiếu vi chất.

8. Cách xây dựng một bữa ăn cân bằng để phòng tránh “nạn đói tiềm ẩn”

Bác sĩ có thể hướng dẫn cách xây dựng một bữa ăn cân bằng để phòng tránh “nạn đói tiềm ẩn” trong gia đình?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai trả lời:

Để có một bữa ăn cân bằng, hãy nhớ 3 nguyên tắc sau:

- Thứ nhất, đủ các nhóm chất lớn, bao gồm:

• Tinh bột: ưu tiên tinh bột tốt như gạo lứt, bánh mì nguyên cám, ngũ cốc nguyên hạt.
• Đạm: chọn đạm nạc kết hợp đạm động vật và đạm thực vật để hạn chế cholesterol.
• Chất béo: hạn chế mỡ động vật, ưu tiên dầu ôliu và các loại dầu hạt tốt cho sức khỏe.

- Thứ hai, đủ vitamin và khoáng chất từ rau củ quả như một tô canh rau hoặc đĩa rau luộc mỗi bữa là đã đủ. Càng nhiều màu sắc càng nhiều vitamin (cà chua, ớt chuông, cà rốt…).

- Thứ ba, cân đối khẩu phần theo mô hình “đĩa dinh dưỡng” khi rau củ và trái cây sẽ chiếm 1/2 đĩa, tinh bột chiếm 1/4 đĩa, đạm chiếm 1/4 đĩa.

Lượng cụ thể tùy vào nhu cầu năng lượng, tình trạng bệnh lý và mục tiêu cân nặng.

9. Những xét nghiệm cần thiết khi nghi thiếu vi chất

Nếu muốn biết cơ thể có thiếu vi chất để điều chỉnh chế độ ăn, chúng ta cần làm những xét nghiệm nào, thưa bác sĩ?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai trả lời:

Không phải tất cả vi chất đều có thể đo được trong máu vì chúng tồn tại ở nồng độ rất nhỏ. Một số xét nghiệm có thể đánh giá được như:

- Canxi - vitamin D: xét nghiệm nồng độ canxi máu, hormon tuyến cận giáp, đo mật độ xương để đánh giá hậu quả của thiếu hụt.

- Sắt: xét nghiệm công thức máu, sắt huyết thanh để xác định thiếu máu do thiếu sắt.

- Vitamin B12, B1: xét nghiệm trực tiếp hoặc đánh giá gián tiếp qua công thức máu.

- Kẽm, selen: xét nghiệm định lượng trong máu.

Tuy nhiên, vi chất có thể thiếu trong mô tế bào nhưng chưa thể hiện trên xét nghiệm. Vì vậy, bác sĩ sẽ kết hợp xét nghiệm và triệu chứng lâm sàng như tình trạng vết thương lâu lành, sức đề kháng giảm, dấu hiệu thiếu máu… để chẩn đoán và hướng dẫn điều chỉnh chế độ ăn phù hợp.