Khủng hoảng tâm lý sau thiên tai: Không chỉ là chuyện “vượt qua lũ”

Sau những trận lũ quét, ngập sâu tại miền Trung và miền Bắc, nhiều người tưởng rằng khi nước rút là nguy hiểm đã qua. Nhưng với các gia đình mất nhà cửa, mất mùa, mất người thân, hành trình khó khăn nhất thường chỉ mới bắt đầu - đó là cuộc khủng hoảng tâm lý âm thầm, kéo dài và dễ bị bỏ quên.

Các bác sĩ tâm thần ghi nhận, phần lớn người trải qua thiên tai đều gặp căng thẳng cấp tính như mất ngủ, ác mộng, dễ giật mình, mệt mỏi, buồn bã hoặc thu mình. Trẻ em sợ nước, sợ tiếng mưa; người cao tuổi dễ mất ngủ, đau ngực; phụ nữ, nhất là người mẹ, mang áp lực cả vật chất lẫn tinh thần. Ngay cả lực lượng cứu hộ cũng đối mặt sang chấn gián tiếp khi chứng kiến nhiều mất mát liên tiếp.

Ở Việt Nam, tổn thương tinh thần sau lũ nghiêm trọng hơn vì gắn trực tiếp với sinh kế. Ruộng nương vùi bùn, vật nuôi chết, thuyền ghe hư hỏng, hàng hóa trôi sạch, đồng nghĩa nguồn thu nhập bị cắt đứt. Nhiều nghiên cứu chỉ ra: mất sinh kế tạo áp lực tinh thần lớn hơn cả thiệt hại vật chất, bởi nó đánh vào nỗi lo ngày mai, cơm áo và việc nuôi con.

Sau lũ, nhà cửa hư hại, hoa màu mất trắng, vật nuôi chết trôi… những việc như "giải cứu" nông sản, kêu gọi khẩn cấp vở viết, dụng cụ học tập cho học sinh vùng lũ... không chỉ giúp bà con giữ lại chút thành quả mùa màng, mà còn là bước đầu tái dựng sinh kế. Đồng thời, hỗ trợ trẻ trở lại trường sớm cũng là cách chữa lành tinh thần, mang lại điểm tựa an toàn sau những ngày ám ảnh vì nước lũ (ảnh: Chuyên gia thời tiết - TS Nguyễn Ngọc Huy)

Do đó, hỗ trợ tâm lý sau thiên tai không chỉ là “an ủi để vượt qua stress”, mà phải đi kèm khôi phục môi trường sống và thu nhập. Ở giai đoạn đầu, điều quan trọng nhất là tạo lại cảm giác an toàn: nơi ở tạm khô ráo, thức ăn, nước sạch, người thân bên cạnh. Các đội y tế, tình nguyện viên được tập huấn có thể áp dụng “sơ cứu tinh thần”, lắng nghe, trấn an, kết nối cộng đồng, giúp người dân không cảm thấy đơn độc.

Bên cạnh đó, những mô hình phục hồi sinh kế sớm như: công việc tạm thời dọn dẹp cộng đồng, hỗ trợ giống, vật tư để dân chuẩn bị mùa vụ, khôi phục chợ, trường học, giao thông, có tác dụng giảm lo âu rõ rệt. Khi người dân bắt đầu kiếm lại thu nhập, họ dần cảm thấy mình kiểm soát được cuộc sống, thay vì bị nhấn chìm trong nỗi bất lực.

Tâm lý cũng khó phục hồi nếu người dân luôn sợ lũ quay lại. Việc tái thiết theo hướng an toàn hơn: nâng nền nhà, gia cố móng, bố trí khu tái định cư, xây hệ thống cảnh báo sớm, giúp họ an tâm hơn về tương lai.

Sau thiên tai, điều người dân cần nhất là được lắng nghe, được kết nối và được trao lại quyền tự chủ. Khi sinh kế dần được khôi phục, cộng đồng gắn kết và môi trường sống an toàn hơn, những tổn thương tinh thần mới thật sự có cơ hội được chữa lành.