Hội chứng Raynaud: không đơn giản chỉ lạnh đầu ngón tay

1. Raynaud có thể xuất hiện chỉ ở vài ngón tay hay cả bàn tay?

Raynaud không nhất thiết phải ảnh hưởng toàn bộ bàn tay. Một số người chỉ bị 1-2 ngón, nhất là ngón trỏ và ngón giữa. Một số khác có thể bị cả bàn tay hoặc thậm chí ngón chân, tai, mũi.

Mức độ và vị trí tùy thuộc vào cơ địa, độ nhạy cảm của hệ mạch máu và Raynaud thuộc dạng nguyên phát hay thứ phát.

Raynaud nguyên phát (80-90% trường hợp):

• Thường nhẹ
• Hay gặp ở nữ trẻ
• Thường chỉ bị vài ngón
• Không gây hoại tử
  
  

Raynaud thứ phát (nguy hiểm hơn):

• Liên quan các bệnh tự miễn (xơ cứng bì, lupus, viêm mạch, viêm khớp dạng thấp…)
• Co mạch mạnh và kéo dài
• Có thể gây loét đầu ngón, hoại tử
• Thường xuất hiện ở người > 30 tuổi
  
  

2. Raynaud khám ở chuyên khoa nào?

Tùy tính chất của cơn Raynaud:

Nếu nghi ngờ Raynaud nguyên phát, nên khám:

• Chuyên khoa Nội tổng quát
• Chuyên khoa Tim mạch - vi mạch
• Bác sĩ Da liễu (khi có loét đầu ngón, thay đổi da)
  
  

Nếu nghi ngờ Raynaud thứ phát, nên khám:

• Cơ xương khớp - chuyên khoa Thấp khớp học (Rheumatology)
  
  

Đây là nhóm bác sĩ chuyên chẩn đoán bệnh tự miễn - nguyên nhân hàng đầu gây Raynaud thứ phát.

3. Những xét nghiệm ban đầu để loại trừ bệnh nguy hiểm

Khi đến khám, bác sĩ sẽ thực hiện một số xét nghiệm cơ bản để đánh giá Raynaud có phải dạng nguyên phát không:

Xét nghiệm thường quy ban đầu

• Công thức máu - phát hiện thiếu máu, nhiễm trùng, viêm.
• Đường huyết, chức năng tuyến giáp - cường giáp và suy giáp đều có thể gây Raynaud.
• Tốc độ lắng máu (ESR), CRP - đánh giá tình trạng viêm.
• Siêu âm Doppler mạch máu ngoại biên - xem có hẹp mạch máu hay không.
  
  

Khám đặc biệt: Soi mao mạch nền móng (Nailfold capillaroscopy): Đây là xét nghiệm quan trọng nhất, giúp phân biệt Raynaud nguyên phát và thứ phát.

• Nguyên phát: mao mạch bình thường.
• Thứ phát (xơ cứng bì, lupus…): mao mạch giãn, đứt đoạn, xuất huyết.
  
  

4. Xét nghiệm chuyên sâu để khẳng định Raynaud thứ phát

Nếu nghi ngờ bệnh tự miễn, bác sĩ sẽ chỉ định:

Xét nghiệm tự kháng thể

• ANA (Antinuclear antibody)
• Anti-centromere - liên quan xơ cứng bì thể giới hạn
• Anti-Scl-70 - xơ cứng bì thể lan tỏa
• Anti-dsDNA, anti-Sm - lupus
• RF, anti-CCP - viêm khớp dạng thấp
• ENA profile - bộ xét nghiệm phát hiện nhiều bệnh tự miễn
  
  

Xét nghiệm đánh giá mô liên kết

Đo chức năng phổi (nếu nghi xơ cứng bì)

Siêu âm tim

X-quang hoặc CT phổi

Các xét nghiệm này giúp xác định Raynaud có phải là một trong những dấu hiệu đầu tiên của bệnh mô liên kết hay không.

5. Điều trị Raynaud như thế nào?

Điều trị phụ thuộc vào dạng nguyên phát hay thứ phát.

A. Điều trị Raynaud nguyên phát (thể nhẹ)

Mục tiêu: Giảm cơn co mạch và tăng lưu thông máu.

Biện pháp không dùng thuốc: Giữ ấm tay, chân, cơ thể; mang găng tay khi ra lạnh; tránh cầm đồ lạnh; không hút thuốc; giảm stress, tập hít thở; tập thể dục để tăng tuần hoàn.

Thuốc (khi triệu chứng nhiều):

• Thuốc giãn mạch nhóm chẹn kênh canxi (nifedipine, amlodipine)
• Nitroglycerin bôi tại chỗ
• Thuốc ức chế PDE-5 (sildenafil) khi cơn nặng
  
  

Biện pháp này thường đủ để kiểm soát triệu chứng.

B. Điều trị Raynaud thứ phát (nguy hiểm)

Ngoài điều trị giống Raynaud nguyên phát, điều quan trọng nhất là:

• Điều trị bệnh nền: xơ cứng bì, lupus, viêm mạch, bệnh mô liên kết…
• Nếu có loét, thiếu máu nuôi, hoại tử đầu ngón: Dùng thuốc mạnh hơn như prostacyclin truyền tĩnh mạch; chăm sóc vết loét. Trong trường hợp nặng: phẫu thuật cắt hạch giao cảm (hiếm).

6. Raynaud có chữa khỏi được không? Có tái phát vào mùa lạnh năm sau không?

Raynaud nguyên phát: Không nguy hiểm, không gây hoại tử, không thể “chữa khỏi hoàn toàn”, nhưng kiểm soát rất tốt bằng giữ ấm và thuốc. Bệnh thường tái phát mỗi mùa lạnh, có thể thuyên giảm khi tuổi trung niên.

Raynaud thứ phát: Ít khi chữa khỏi; tiến triển phụ thuộc bệnh nền; nguy cơ loét và hoại tử đầu ngón nếu không điều trị kịp. Bệnh thường tái phát quanh năm, đặc biệt vào mùa lạnh hoặc khi stress. Cần theo dõi định kỳ chuyên khoa Thấp khớp học.