Hiểu đúng về thuốc Nam, thuốc Bắc, Đông y để dùng thuốc hiệu quả

Sự nhầm lẫn giữa thuốc Nam, thuốc Bắc và Đông y đã ăn sâu vào tiềm thức của nhiều người Việt, gây ra những hiểu lầm tai hại. Việc không phân biệt rõ bản chất của các khái niệm này không chỉ làm giảm hiệu quả điều trị mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe. TS.BS Ngô Thị Kim Oanh sẽ giải mã từng khái niệm và cung cấp cẩm nang sử dụng y học cổ truyền một cách an toàn và khoa học.

1. Đông y không chỉ là thảo dược

Để tiếp cận và sử dụng y học cổ truyền một cách an toàn, việc đầu tiên và quan trọng nhất là phải hiểu đúng bản chất của "Đông y". Đây không đơn thuần là các bài thuốc từ cây cỏ như nhiều người vẫn nghĩ, mà là cả một hệ thống y học toàn diện và có chiều sâu.

Theo TS.BS Ngô Thị Kim Oanh - Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM - Cơ sở 3, Đông y (hay Y học cổ truyền) là một hệ thống y học hoàn chỉnh, được hình thành và phát triển hàng nghìn năm tại các nước Á Đông. Nền tảng của Đông y dựa trên triết học phương Đông (thuyết âm - dương, ngũ hành, tạng phủ, kinh lạc...) kết hợp với kinh nghiệm lâm sàng được đúc kết qua nhiều thế hệ.

Đông y bao gồm nhiều phương pháp điều trị khác nhau, được chia thành hai nhóm chính:

- Phương pháp dùng thuốc: Sử dụng thuốc y học cổ truyền (thường được biết đến với tên gọi thuốc Nam, thuốc Bắc).

- Phương pháp không dùng thuốc: Bao gồm châm cứu, cứu ngải, xoa bóp - bấm huyệt, dưỡng sinh, khí công, và điều chỉnh chế độ ăn uống, lối sống.

Như vậy, có thể khẳng định Đông y là một hệ thống y học toàn diện, chú trọng cả việc phòng bệnh, điều trị và phục hồi sức khỏe. Hiểu đúng điều này giúp chúng ta có cái nhìn khoa học hơn, tránh gói gọn toàn bộ tinh hoa của nền y học này vào chỉ riêng các loại thuốc thảo dược.

Đông y (hay Y học cổ truyền) là một hệ thống y học hoàn chỉnh, dựa trên nền tảng triết học phương Đông như âm - dương, ngũ hành. Trong đó, thuốc chỉ là một phần.

2. Thuốc Nam - Thuốc Bắc: Khác biệt nằm ở nguồn gốc

Một trong những nhầm lẫn phổ biến nhất là đánh đồng thuốc Nam và thuốc Bắc, hoặc suy diễn sai lầm về tác dụng của chúng. Việc phân biệt rõ hai khái niệm này là vô cùng cần thiết để có lựa chọn điều trị phù hợp và an toàn.

Sự khác biệt cốt lõi và duy nhất giữa hai loại thuốc này nằm ở nguồn gốc dược liệu và hệ thống bài thuốc, chứ không phải ở hiệu quả hay mức độ "mạnh-yếu".

Thuốc Nam

Thuốc Bắc

Nguồn gốc dược liệu

Là các vị thuốc có nguồn gốc từ cây, con, khoáng vật bản địa, được trồng hoặc khai thác tại Việt Nam.

Là các vị thuốc xuất phát từ hệ thống y học cổ truyền Trung Hoa.

Trước đây được nhập khẩu, hiện nay nhiều vị đã được trồng tại Việt Nam nhưng vẫn được xếp vào nhóm thuốc Bắc theo nguồn gốc lý luận và tên gọi truyền thống.

Đặc điểm

Gắn liền với kinh nghiệm chữa bệnh của dân gian Việt Nam qua nhiều thế hệ. Dựa trên nguyên tắc "Nam dược trị Nam nhân" (thuốc Nam chữa bệnh cho người Nam).

Được sử dụng theo các bài thuốc, lý luận và y thư cổ của Trung y.

Tóm lại, sự phân chia giữa thuốc Nam và thuốc Bắc chỉ mang tính quy ước về nguồn gốc. Trong thực hành Đông y hiện đại, thầy thuốc dựa trên biện chứng luận trị (chẩn đoán theo lý luận YHCT) để kết hợp linh hoạt cả hai nhóm dược liệu, nhằm tối ưu hóa hiệu quả điều trị thay vì phân biệt cứng nhắc thuốc nào tốt hơn thuốc nào. Hiểu đúng sự khác biệt về nguồn gốc này là nền tảng để phá vỡ những lầm tưởng tai hại về công dụng của chúng, vốn là nguyên nhân dẫn đến nhiều cách dùng thuốc nguy hiểm.

3. Những quan niệm sai lầm phổ biến

Lầm tưởng 1: Thuốc Nam nhẹ và hiền hơn thuốc Bắc

Nhiều người cho rằng thuốc Nam là cây cỏ quen thuộc, phù hợp với thể trạng người Việt nên "hiền", ít độc và có thể dùng thoải mái. Theo TS.BS Ngô Thị Kim Oanh, quan niệm này không hoàn toàn chính xác.

Dù thuốc Nam thường ôn hòa và dễ dung nạp, nhưng không có nghĩa là chúng kém mạnh. Trong kho tàng dược liệu Việt Nam có rất nhiều vị thuốc sở hữu dược lực cao và độc tính mạnh nếu dùng sai liều lượng hoặc sai bệnh, ví dụ như: mã tiền, cà độc dược, lá ngón...

Mức độ mạnh hay nhẹ của một bài thuốc phụ thuộc vào sự phối ngũ các vị thuốc và liều lượng, chứ không đơn thuần do nguồn gốc Nam hay Bắc.

Trong Đông y, "bổ" cũng là một phương pháp điều trị và phải dựa trên chẩn đoán chính xác. Nếu cơ thể không thiếu mà lại dùng thuốc bổ, hoặc bổ sai cách, có thể làm cho bệnh tình trở nên trầm trọng hơn.

Lầm tưởng 2: Thuốc Bắc là thuốc bổ, thuốc Nam là thuốc trị bệnh

Nhiều người nghĩ là khi cần bồi bổ cơ thể thì tìm đến thuốc Bắc, còn khi trị bệnh thông thường thì dùng thuốc Nam.

Đây là một quan niệm sai lầm. Cả hai nhóm thuốc Nam và thuốc Bắc đều có đầy đủ các nhóm tác dụng như bổ, tả, thanh nhiệt, giải độc... Ví dụ, thuốc Nam có nhiều vị thuốc bổ nổi tiếng như hà thủ ô, đinh lăng, trong khi thuốc Bắc cũng có những vị trị bệnh cấp tính rất mạnh như hoàng liên, ma hoàng.

Hơn nữa, trong Đông y, "bổ" cũng là một phương pháp điều trị, cần được thầy thuốc chẩn đoán và chỉ định đúng thể trạng, nếu bổ sai có thể làm bệnh nặng hơn.

Lầm tưởng 3: Thuốc Nam từ vườn nhà thì tuyệt đối an toàn

Bên cạnh đó, không ít người có thói quen tự ý hái cây cỏ quanh nhà để đun nước uống vì cho rằng "cây nhà lá vườn" thì vô hại. Dưới góc nhìn chuyên gia, việc tự ý sử dụng dược liệu tại nhà tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng.

Đầu tiên, nhiều cây thuốc có hình dáng rất giống với các loài cây độc hại. Việc nhầm lẫn có thể gây ngộ độc cấp tính, thậm chí tử vong.

Thứ hai, dược tính của cây thuốc rất mạnh, việc dùng tùy tiện có thể dẫn đến quá liều và ngộ độc. Không chỉ vậy, cây cỏ mọc ven đường, gần khu công nghiệp có thể bị nhiễm thuốc trừ sâu, kim loại nặng từ khói bụi và đất ô nhiễm.

Cuối cùng, việc tin tưởng vào các loại lá cây có thể khiến người bệnh bỏ lỡ "thời điểm vàng" để điều trị các bệnh lý nguy hiểm tại cơ sở y tế.

4. Những rủi ro khi tự ý dùng thuốc

Theo TS.BS Ngô Thị Kim Oanh, việc nhầm lẫn thuật ngữ và tin vào các quan niệm sai lầm sẽ dẫn đến tâm lý chủ quan, xem nhẹ việc dùng thuốc y học cổ truyền. Điều này gây ra những hậu quả nguy hiểm, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng người bệnh.

- Dùng thuốc không đúng bệnh, đúng thể: Nhiều người cho rằng thuốc Nam "lành" nên tự ý dùng kéo dài. Thực tế, nếu dùng sai thể bệnh hoặc sai liều lượng, người bệnh có nguy cơ bị ngộ độc, tổn thương gan, thận cấp và mạn tính.

- Sử dụng dược liệu không rõ nguồn gốc: Việc mua thuốc trôi nổi, không nhãn mác làm tăng nguy cơ mua phải dược liệu ẩm mốc (chứa độc tố aflatoxin gây ung thư gan), dược liệu bị nhuộm hóa chất độc hại (chì, thủy ngân) để có màu sắc đẹp, hoặc tệ hơn là nhầm lẫn các vị thuốc có độc tính cao.

- Trì hoãn điều trị y khoa đúng lúc: Sự tin tưởng mù quáng vào "thuốc dân gian" hoặc các bài thuốc truyền miệng có thể khiến người bệnh bỏ qua giai đoạn vàng trong điều trị các bệnh cấp tính hoặc mạn tính nguy hiểm, dẫn đến biến chứng nặng nề.

- Tương tác thuốc nguy hiểm: Việc tự ý kết hợp thuốc Đông y và Tây y mà không có chỉ định của bác sĩ có thể làm giảm hiệu quả điều trị của một trong hai loại, hoặc làm tăng độc tính, gây ra các tác dụng phụ nguy hiểm.

5. Nguyên tắc cần nhớ để sử dụng Đông y an toàn, hiệu quả

Để khai thác tối đa lợi ích của Đông y và phòng tránh những rủi ro đáng tiếc, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt những nguyên tắc cơ bản nhưng cực kỳ quan trọng sau đây:

- Thăm khám đúng chuyên môn: Nguyên tắc số một là phải được bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền có chuyên môn chẩn đoán đúng bệnh, đúng thể trạng. Tuyệt đối không dùng thuốc theo lời mách bảo, quảng cáo hay dùng lại đơn thuốc của người khác.

- Nguồn gốc dược liệu phải rõ ràng: Chỉ mua và sử dụng thuốc tại các cơ sở uy tín, nhà thuốc trong bệnh viện, hoặc các đơn vị có kiểm soát chất lượng. Cần tránh xa dược liệu trôi nổi, ẩm mốc, hay các loại thuốc "gia truyền" không được kiểm chứng.

- Tuân thủ đúng liều lượng và cách dùng: Mỗi bài thuốc đều có liều lượng và cách sắc, cách uống được chỉ định rõ ràng. Không tự ý tăng liều hay kéo dài thời gian sử dụng với suy nghĩ "uống nhiều cho nhanh khỏi".

Tự ý dùng thuốc Đông y song song với thuốc Tây y mà không có tư vấn chuyên môn có thể gây ra những tương tác bất lợi, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc gia tăng tác dụng phụ nguy hiểm

- Theo dõi phản ứng của cơ thể: Trong quá trình dùng thuốc, nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi, buồn nôn, chán ăn, vàng da, ngứa..., cần ngưng thuốc ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra.

- Thông báo cho bác sĩ về các loại thuốc đang dùng: Khi đi khám (cả Đông y và Tây y), cần thông báo đầy đủ các loại thuốc và thực phẩm chức năng đang sử dụng để bác sĩ có thể tư vấn, tránh các tương tác thuốc bất lợi.

Lời khuyên cuối cùng từ TS.BS Ngô Thị Kim Oanh: "Lựa chọn đúng không nằm ở nhãn gọi của thuốc, mà ở chẩn đoán đúng - điều trị đúng - người kê đơn đúng chuyên môn".