GS Nguyễn Chấn Hùng: Trái tim thi sĩ đồng hành cùng cuộc chiến ung thư

Từ cậu học trò mê thơ đến lựa chọn khoác áo blouse trắng

Người ta thường hình dung bác sĩ ung thư là những con người lý trí, sắc lạnh và quen đối diện với những khối u vô cảm. Nhưng hành trình đến với y khoa của GS-BS Nguyễn Chấn Hùng lại bắt đầu từ một ký ức rất… văn chương.

Thuở còn là học sinh trường Nguyễn Đình Chiểu (Mỹ Tho), ông học khá Toán nhưng lại đặc biệt yêu Văn. Thơ Đường của Lý Bạch, Đỗ Phủ; tiểu thuyết Tự Lực Văn Đoàn; truyện kiếm hiệp Kim Dung… nuôi dưỡng trong ông một tâm hồn lãng mạn. Có lúc, ông từng nghĩ đến việc theo học Văn khoa, thậm chí nghiêng về triết học – một môn ông đặc biệt say mê khi còn học lớp đệ nhất.

Thế nhưng, một hình ảnh trong truyện Tam Quốc Diễn Nghĩa đã vô tình trở thành bước ngoặt. Đó là cảnh thần y Hoa Đà mổ cho Quan Công, cạo xương trị thương, còn người bệnh vẫn bình thản đánh cờ, uống rượu. Hình ảnh ấy hùng tráng và đầy khí phách, gieo vào tâm trí cậu học trò trẻ một ấn tượng mạnh mẽ. Và rồi, thay vì trở thành một nhà văn hay triết gia, ông chọn học Y khoa – với một lý do giản dị như thế.

Không có tuyên ngôn lớn lao nào về cứu người độ thế. Chỉ có sự lãng mạn của văn chương đã dẫn ông đến y thuật.

>> Mời xem thêm: GS.BS Nguyễn Chấn Hùng: Cá nhân tiêu biểu 50 năm xây dựng TPHCM, người khai mở y học Ung thư hiện đại nước nhà

“Sư phụ” không gặp mặt Nguyễn Hiến Lê

Tuổi trẻ của ông gắn liền với những tiệm sách nhỏ ở Mỹ Tho. Trong số đó, sách của học giả Nguyễn Hiến Lê có ảnh hưởng đặc biệt. Những cuốn như Kim chỉ nam của học sinh, Tự học để thành công, Luyện văn không chỉ dạy kiến thức mà còn dạy tư duy, dạy cách viết rõ ràng, giản dị, tránh trùng lặp và biết dẫn dắt người đọc từ dễ đến khó.

Chính phong cách ấy trở thành nền tảng cho cách ông viết sách y học sau này. Khi đã là bác sĩ, là giảng viên Đại học Y Dược TP.HCM, ông vẫn giữ thói quen đọc và học theo phương pháp của Nguyễn Hiến Lê.

Một lần, thông qua bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc, ông gửi tặng học giả cuốn chuyên khảo về ung thư mình viết cho sinh viên y khoa. Phản hồi nhận được không phải lời khen đơn thuần, mà là một “thách đố”: “Bác sĩ có viết được về ung thư mà dành cho mọi người hiểu được không?”

Câu hỏi ấy khiến ông suy nghĩ nhiều năm. Viết cho đồng nghiệp hiểu không khó. Nhưng viết về một căn bệnh đáng sợ như ung thư, để người dân bình thường cũng hiểu và bớt sợ, mới thật sự là thử thách. Chính từ đó, ông bắt đầu chuyển hướng: mang kiến thức chuyên sâu đến gần cộng đồng bằng ngôn ngữ bình dân, dễ nhớ.

Khi văn chương hòa vào y học

Với GS.BS Nguyễn Chấn Hùng, văn chương không phải thứ trang trí cho y học. Nó đã ngấm vào máu, nên khi ông viết, những hình ảnh văn học tự nhiên tuôn chảy.

Ông từng ví sự phát triển của chẩn đoán hình ảnh trong ung thư như cảnh “sương mù tan hết”. Trước đây, khi chưa có CT, MRI hay xét nghiệm gen, bác sĩ như đi trong màn sương dày, chỉ có thể phỏng đoán. Khi công nghệ hiện đại ra đời, mọi thứ bừng sáng. Chỉ một hình ảnh ấy đã giúp người đọc bình thường hiểu được bước tiến lớn của khoa học.

Hay khi nói về ngành ung bướu hiện đại, ông dùng hình tượng Phật bà Quan Âm nghìn mắt nghìn tay. “Nghìn mắt” là các phương tiện chẩn đoán tối tân; “nghìn tay” là các phương pháp điều trị đa mô thức: phẫu thuật, xạ trị, hóa trị, liệu pháp miễn dịch, nhắm trúng đích… Một ẩn dụ vừa gần gũi với văn hóa phương Đông, vừa diễn tả chính xác sức mạnh tổng hợp của y học hiện đại.

Với ông, người thầy thuốc không chỉ chữa cái bệnh mà còn phải hiểu con người mang bệnh. Đọc Victor Hugo, Trang Tử, Lão Tử giúp ông hiểu nỗi đau, sự vô thường và tâm lý của bệnh nhân. Vì thế, những trang sách về ung thư của ông không lạnh lùng đe dọa, mà đầy thấu cảm.

“Ung thư biết sớm trị lành” – sáu chữ vàng

Sau hơn nửa thế kỷ trong nghề, ông đúc kết thành một thông điệp ngắn gọn: “Ung thư biết sớm trị lành”.

Trên thế giới, khẩu hiệu thường là “Phát hiện sớm cứu mạng sống”. Nhưng ông cho rằng dịch nguyên văn nghe quá hành chính. Ông muốn một câu đậm chất Việt, như lời khuyên răn, như câu ca dao dễ thuộc.

“Biết sớm” không chỉ là phát hiện triệu chứng, mà là chủ động tầm soát khi chưa có biểu hiện. “Trị lành” là niềm tin vào thành tựu y học hiện đại – điều mà 50 năm trước còn khó hình dung. Ngày xưa, ung thư bị xem như bản án tử hình. Ngày nay, nhiều loại ung thư nếu phát hiện sớm có thể điều trị hiệu quả, thậm chí khỏi bệnh.

Sáu chữ ấy không phải lời an ủi suông. Đó là sự chắt lọc từ thực tế lâm sàng, từ tiến bộ của gen trị liệu, miễn dịch học, xạ trị gia tốc và nhiều bước tiến khác của khoa học.

Dấn thân để “nhẹ” đi gánh nặng ung thư

Không dừng ở viết sách, ông còn đi khắp nơi xây dựng mạng lưới ung bướu quốc gia. Từ Cà Mau, Rạch Giá đến Cần Thơ và nhiều tỉnh thành khác, ông góp phần thúc đẩy trang bị máy xạ trị, đào tạo nhân lực, giúp bệnh nhân không phải lặn lội lên TP.HCM hay Hà Nội.

Thành quả lớn nhất, theo ông, không phải những con số thống kê, mà là sự thay đổi trong nhận thức. Người dân không còn buông xuôi khi nghe hai chữ “ung thư”. Họ biết đi tầm soát, biết tìm đến cơ sở y tế sớm hơn.

Trong một hội nghị tại Cần Thơ, có người nói: “Nhờ căn bệnh này mà có ánh trăng rằm”. Trong bóng tối bệnh tật, tình người và tri thức vẫn tỏa sáng. Hình ảnh ấy khiến ông xúc động.

Con đường giữa khoa học và nhân văn

Nhìn lại cuộc đời, GS.BS Nguyễn Chấn Hùng không tự nhận mình làm điều gì phi thường. Ông chỉ thấy mình đã giúp gánh nặng ung thư “nhẹ” đi một chút – nhẹ về tâm lý, nhẹ về nỗi sợ.

Từ cậu học trò mê chuyện Hoa Đà, chịu ảnh hưởng sâu sắc của Nguyễn Hiến Lê, đến người thầy thuốc dấn thân xây dựng ngành ung thư Việt Nam, ông đã đi trọn một con đường kết hợp giữa khoa học và nhân văn.

Và nếu phải chọn một điều tâm đắc nhất, có lẽ đó là việc thông điệp “Ung thư biết sớm trị lành” đã đi vào đời sống. Không chỉ là khẩu hiệu, mà là niềm tin, là động lực để nhiều người bước ra khỏi bóng tối.

Bàn tay cầm dao mổ có thể lạnh, nhưng trái tim phía sau nó luôn ấm. Và có lẽ, chính sự ấm áp ấy đã làm nên một “ca lạ” rất đẹp của ngành y.