Chuyên gia tiết lộ tuyệt chiêu cắt đuôi vi khuẩn, nấm mốc mùa mưa ẩm

1. Duy trì độ ẩm bao nhiêu để hạn chế vi khuẩn, nấm mốc?

Như BS đã phân tích, độ ẩm cao là yếu tố “kích hoạt” sự phát triển của vi khuẩn và nấm mốc trong nhà.

- Vậy theo khuyến cáo y khoa, mức độ ẩm lý tưởng trong không gian sống nên duy trì ở khoảng nào để hạn chế nguy cơ lây nhiễm, đặc biệt qua đường tiêu hóa?

ThS.BS.CK2 Trần Ngọc Lưu Phương - Trưởng khoa Nội soi tiêu hóa, Bệnh viện Nguyễn Tri Phương, Giảng viên Đại học Y Dược TPHCM và Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch trả lời: Độ ẩm trên 70% không có lợi cho sức khỏe. Trong khi đó, Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa nên độ ẩm thường xuyên ở mức cao, khoảng 75-80%, thậm chí có thời điểm lên tới 90%.

Về mặt y khoa, độ ẩm từ trên 40% đến dưới 70% được xem là phù hợp. Tuy nhiên, mức 50-55% là lý tưởng hơn cả vì tạo được sự cân bằng, không quá sát ngưỡng thấp và hài hòa với hoạt động của cơ thể. Dù khả năng thích nghi của mỗi người có thể khác nhau, đây vẫn là khoảng độ ẩm được đánh giá thuận lợi cho sức khỏe.

Tuy nhiên, kiểm soát độ ẩm thôi chưa đủ. Một không gian quá kín cũng có thể tạo ra những vấn đề khác.

Việc đưa độ ẩm xuống dưới 70% giúp giảm bớt "quyền trợ giúp" của môi trường đối với vi khuẩn và vi nấm, từ đó hạn chế nguy cơ các bệnh lý tiêu hóa và hô hấp. Tuy nhiên, nếu không khí không được lưu thông, bụi và các vi sinh vật vẫn có thể tồn tại kéo dài trong không gian kín.

"Không khí cũng giống như ao hồ, cần được lưu thông thường xuyên. Nếu ao tù nước đọng thì sẽ phát sinh vấn đề, còn không khí trong nhà cũng vậy".

Vì thế, một môi trường sống lành mạnh cần đồng thời bảo đảm hai yếu tố: duy trì độ ẩm ở mức phù hợp và giữ không gian thông thoáng. Chỉ khi kết hợp cả hai, mới có thể hạn chế tối đa những điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn, vi nấm và các tác nhân gây bệnh phát triển.

- Việc duy trì độ ẩm ổn định, không dao động có ý nghĩa như thế nào đối với hệ miễn dịch và khả năng tự bảo vệ của cơ thể?

ThS.BS.CK2 Trần Ngọc Lưu Phương trả lời: Độ ẩm không chỉ ảnh hưởng đến sự tồn tại của vi khuẩn và vi nấm trong môi trường mà còn tác động gián tiếp đến hệ miễn dịch của cơ thể. Khi độ ẩm quá cao, nhiều cơ quan hoạt động kém hiệu quả hơn, trong đó có hệ miễn dịch.

Các tế bào bạch cầu - lực lượng bảo vệ cơ thể trước vi khuẩn và các tác nhân gây bệnh - có thể trưởng thành và hoạt động không tối ưu. Điều này làm suy giảm khả năng đề kháng, khiến cơ thể dễ bị nhiễm trùng hơn. Đó cũng là lý do nhiều người dễ bị cảm, ho, sổ mũi trong những ngày thời tiết nóng ẩm. Với các bệnh lý hô hấp, biểu hiện thường dễ nhận thấy hơn, trong khi những ảnh hưởng lên hệ tiêu hóa lại âm thầm và khó nhận biết hơn.

Không chỉ độ ẩm cao, sự dao động thất thường của độ ẩm và nhiệt độ cũng là một yếu tố bất lợi đối với sức khỏe. Tác động này không diễn ra trực tiếp lên vi khuẩn mà ảnh hưởng trước hết đến khả năng thích nghi của cơ thể.

Y học gọi đây là hiện tượng hằng định nội môi - khả năng duy trì sự ổn định của môi trường bên trong cơ thể. Khi độ ẩm và nhiệt độ thay đổi liên tục, các cơ chế điều hòa của cơ thể như hệ miễn dịch, nhịp tim, hoạt động não bộ hay khả năng điều chỉnh thân nhiệt có thể hoạt động kém hiệu quả hơn.

Khi sự hằng định nội môi bị ảnh hưởng, cơ thể dễ phản ứng quá mức hoặc phản ứng không đủ trước các tác động từ môi trường. Hậu quả có thể là cảm giác mệt mỏi, khó thở, ăn uống kém ngon miệng. Thậm chí có những trường hợp xuất hiện rối loạn tiêu hóa dù không hề bị ngộ độc thực phẩm hay nhiễm vi khuẩn đường ruột.

Bên cạnh việc duy trì độ ẩm ở mức phù hợp, yếu tố ổn định cũng rất quan trọng. Dù độ ẩm cao, thấp hay ở mức trung bình, sự thay đổi liên tục đều có thể gây ảnh hưởng bất lợi cho cơ thể.

"Nếu độ ẩm 80% đã không lý tưởng thì cứ 80% còn hơn lúc xuống 70%, lúc lại tăng lên 85-90%". Chính sự dao động liên tục mới là điều gây áp lực cho cơ thể trong quá trình thích nghi.

Vì vậy, mục tiêu không chỉ là duy trì độ ẩm ở mức lý tưởng mà còn cần giữ độ ẩm ổn định. "Đừng thấy 40% rồi lại tăng lên 50%, vài tiếng sau lên 55%, rồi lại giảm xuống 40%". Độ dao động càng nhỏ, cơ thể càng dễ thích nghi hơn. Biên độ dao động khoảng 5% được xem là mức ít ảnh hưởng nhất.

Sự ổn định của độ ẩm và nhiệt độ góp phần duy trì hằng định nội môi, từ đó hỗ trợ hoạt động của hệ miễn dịch, hệ hô hấp, hệ tiêu hóa và sức khỏe tổng thể của cơ thể.

2. Hạn chế vi khuẩn, nấm mốc lây nhiễm qua tay - bề mặt - thực phẩm mùa mưa ẩm

Trong điều kiện mưa kéo dài, nhà cửa nồm ẩm, BS có thể gợi ý những biện pháp đơn giản tại nhà để hạn chế sự phát triển của vi sinh vật?

- Đặc biệt, cần lưu ý gì để ngăn ngừa lây nhiễm chéo qua tay - bề mặt - thực phẩm, vốn là con đường ảnh hưởng trực tiếp đến hệ tiêu hóa?

ThS.BS.CK2 Trần Ngọc Lưu Phương trả lời: Một trong những nguyên tắc quan trọng nhất là mua thực phẩm vừa đủ, chế biến vừa đủ và cố gắng sử dụng hết trong ngày. Việc liên tục đem thức ăn ra rồi lại cất vào, hâm đi hâm lại nhiều lần làm tăng nguy cơ lây nhiễm từ các vật dụng và bề mặt trong điều kiện nóng ẩm.

Nếu còn thức ăn dư, cần bảo quản trong tủ lạnh và nấu chín lại trước khi sử dụng. Nguyên tắc "ăn chín, uống sôi, rửa sạch" vẫn rất quan trọng, nhưng trong mùa mưa ẩm cần chú ý nhiều hơn đến việc rửa sạch. Việc vệ sinh thực phẩm, vật dụng và tay chân cần kỹ lưỡng hơn so với những thời điểm thời tiết khô ráo.

Bên cạnh đó, dù trời mưa phải đóng cửa nhiều hơn, không gian sống vẫn cần được lưu thông không khí khi có điều kiện. Các bề mặt như cửa, bàn ghế, sàn nhà nên được lau chùi thường xuyên để hạn chế tình trạng ẩm ướt kéo dài. Nhiều trường hợp bề mặt đã tích tụ độ ẩm nhưng khó nhận biết bằng mắt thường hoặc khi chạm tay vào. Việc lau dọn thường xuyên không chỉ giúp hạn chế vi sinh vật phát triển mà còn giảm nguy cơ trơn trượt, té ngã.

Một giải pháp đơn giản khác là sử dụng tinh dầu hoặc các nguyên liệu tự nhiên như chanh, sả để tạo không gian dễ chịu hơn. "Không có tinh dầu thì mua chanh sả về tự nấu trong nồi nước, hơi nước bốc lên cũng tốt". Đây là cách đơn giản giúp không gian sống dễ chịu hơn trong những ngày mưa kéo dài.

Ngoài các biện pháp thủ công, có thể tận dụng các giải pháp công nghệ để kiểm soát độ ẩm. Thực tế, mọi người đều quen thuộc với các gói hút ẩm thường được đặt trong thực phẩm hoặc các sản phẩm cần bảo quản lâu dài. Nguyên lý hoạt động cũng tương tự khi sử dụng máy hút ẩm trong gia đình.

Máy hút ẩm là một lựa chọn hữu ích nếu điều kiện cho phép. Tuy nhiên, không có máy hút ẩm cũng không phải là vấn đề quá nghiêm trọng. Khi đó, vẫn có thể áp dụng các biện pháp đơn giản như bảo quản thực phẩm đúng cách, vệ sinh nhà cửa thường xuyên và duy trì sự thông thoáng trong không gian sống.

"Có công nghệ thì tận hưởng những gì khoa học mang lại, còn không có thì vẫn có những cách khác để tự bảo vệ mình". Điều quan trọng nhất vẫn là chủ động giảm độ ẩm, giữ môi trường sạch sẽ và hạn chế những điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn, vi nấm phát triển.

- Những sai lầm nào khiến môi trường ẩm ướt kéo dài mà nhiều gia đình chưa nhận ra ạ?

ThS.BS.CK2 Trần Ngọc Lưu Phương trả lời: Một trong những điều thường gặp nhất là nhiều người chưa thực sự quan tâm đến độ ẩm không khí trong nhà. Khi thời tiết nóng ẩm, mọi người thường chỉ cảm nhận được sự khó chịu, nóng nực hoặc bức bối của cơ thể.

Phản ứng quen thuộc thường là đi tắm, bật máy lạnh hoặc đơn giản là chờ trời mưa để không khí dịu hơn. Tuy nhiên, rất ít người để ý rằng độ ẩm mới là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến cảm giác khó chịu đó.

Sống lâu trong môi trường khí hậu nhiệt đới gió mùa khiến nhiều người xem độ ẩm cao là điều hiển nhiên. Vì quá quen thuộc nên ít ai nghĩ rằng đây có thể là một yếu tố tác động đáng kể đến sức khỏe.

Phần lớn mọi người chỉ liên hệ thời tiết nóng ẩm với cảm giác nóng nực, bực bội hoặc dễ bị cảm thông thường. Trong khi đó, ảnh hưởng của độ ẩm thực tế rộng hơn rất nhiều, từ hệ hô hấp, hệ miễn dịch, làn da cho đến hệ tiêu hóa.

Chính việc chưa nhận thức đầy đủ vai trò của độ ẩm trong môi trường sống là điều thường gặp nhất. Khi không xem đây là một yếu tố sức khỏe cần được quan tâm, nhiều gia đình cũng không chú ý đến việc kiểm soát độ ẩm, cải thiện thông thoáng không khí hay áp dụng các biện pháp hạn chế những tác động bất lợi của môi trường nóng ẩm đối với cơ thể.

3. Quần áo khô giúp giảm nguy cơ tích tụ vi khuẩn và vi nấm

Quay lại câu chuyện quần áo ẩm trong nhà - một nguồn tích tụ vi sinh rất phổ biến. Nếu có giải pháp giúp làm khô nhanh, giảm ẩm trên sợi vải, điều này có ý nghĩa như thế nào trong việc: Hạn chế vi khuẩn, nấm mốc tồn tại trong môi trường sống và giảm nguy cơ đưa vi sinh vào cơ thể qua tiếp xúc hằng ngày (tay - đồ dùng - thực phẩm)?

ThS.BS.CK2 Trần Ngọc Lưu Phương trả lời: Điều đầu tiên dễ nhận thấy là quần áo khô mang lại cảm giác thoải mái hơn khi sử dụng. Trong những ngày mưa kéo dài, quần áo phơi mãi không khô, luôn ẩm ướt khiến nhiều người cảm thấy khó chịu ngay cả khi chưa nghĩ đến nguy cơ vi khuẩn hay nấm mốc.

Tuy nhiên, quần áo ẩm thực chất là môi trường thuận lợi cho vi khuẩn và vi nấm tích tụ. Đây là những tác nhân vô hình nhưng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe hằng ngày.

Đối với phụ nữ, nguy cơ này càng đáng lưu ý. Đồ lót hoặc quần áo thường xuyên ẩm ướt có thể làm tăng nguy cơ nhiễm nấm âm đạo, viêm âm hộ - âm đạo, khí hư bất thường hoặc nhiễm trùng đường tiểu, ngay cả khi vẫn giữ vệ sinh cá nhân tốt. Nam giới cũng có thể bị ảnh hưởng nhưng ít gặp hơn.

Vì vậy, những vật dụng ẩm ướt trong nhà cần được xem là nơi dễ tích tụ vi khuẩn và vi nấm. Dù không nhìn thấy bằng mắt thường, các tác nhân này vẫn có thể âm thầm tác động đến sức khỏe.

Hiện nay, ngoài máy hút ẩm, nhiều thiết bị gia dụng đã hỗ trợ giải quyết vấn đề này hiệu quả hơn. Nhiều dòng máy giặt được tích hợp chức năng sấy, giúp quần áo khô nhanh, thậm chí có thể sử dụng ngay mà không cần qua công đoạn phơi như trước.

Việc tận dụng các giải pháp công nghệ không chỉ giúp cuộc sống thuận tiện hơn mà còn góp phần hạn chế độ ẩm trên sợi vải, giảm điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn và vi nấm phát triển, từ đó hỗ trợ bảo vệ sức khỏe trong mùa mưa ẩm kéo dài.

4. Lọc không khí, khử khuẩn UV có giúp bảo vệ hệ tiêu hóa?

Hiện nay, một số thiết bị tích hợp thêm các công nghệ như: khử khuẩn bằng tia UV, lọc không khí nhiều lớp. Theo bác sĩ, việc giảm tải vi khuẩn và các hạt mang mầm bệnh trong không khí và môi trường sống có thể góp phần như thế nào trong việc cắt đứt chuỗi lây nhiễm và bảo vệ hệ tiêu hóa, bên cạnh các lợi ích với da và hô hấp?

ThS.BS.CK2 Trần Ngọc Lưu Phương trả lời: Tia UV (tia cực tím) gồm nhiều loại như UVA, UVB và UVC, vốn tồn tại trong ánh nắng mặt trời nhưng mắt thường không thể nhìn thấy. Đặc tính quan trọng nhất của tia UV là khả năng sát khuẩn. Vì vậy, việc ứng dụng công nghệ UV trong các thiết bị gia dụng có thể góp phần làm giảm lượng vi khuẩn và vi sinh vật tồn tại trong không khí.

Tuy nhiên, tia UV cũng có những tác động bất lợi nếu tiếp xúc trực tiếp trong thời gian dài. Bức xạ UV có thể gây tổn thương mắt và thúc đẩy quá trình lão hóa da. Đây cũng là lý do các hệ thống ứng dụng công nghệ UV cần được thiết kế theo hướng xử lý bên trong thiết bị thay vì phát trực tiếp ra môi trường sống.

Về nguyên lý, không khí sẽ đi qua hệ thống xử lý, được khử khuẩn rồi mới quay trở lại không gian sử dụng. Có thể hình dung cơ chế này tương tự máy lạnh: quá trình xử lý diễn ra bên trong thiết bị chứ không tác động trực tiếp lên người sử dụng.

Khả năng sát khuẩn của tia UV thực tế đã được ứng dụng từ lâu trong môi trường y tế. Tại các phòng mổ hoặc phòng thủ thuật, đèn UV thường được sử dụng để khử khuẩn không gian khi không có người bên trong. Sau khi hoàn tất quá trình khử khuẩn, đèn được tắt trước khi nhân viên y tế hoặc người bệnh vào phòng. Điều này cho thấy UV là một công cụ hữu hiệu trong việc làm sạch môi trường và giảm nguy cơ nhiễm khuẩn.

Bên cạnh công nghệ UV, các hệ thống lọc không khí và lọc bụi mịn cũng mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe. Không khí trong nhà không chỉ chịu ảnh hưởng bởi nhiệt độ và độ ẩm mà còn chứa bụi mịn, vi khuẩn, vi nấm cùng nhiều tác nhân khác. Nếu có thể đồng thời kiểm soát độ ẩm, lọc bụi và giảm tải vi sinh vật trong không khí, môi trường sống sẽ trở nên an toàn hơn đáng kể.

Dù bụi mịn không phải nguyên nhân trực tiếp gây bệnh tiêu hóa, đây lại là yếu tố liên quan đến nhiều bệnh lý hô hấp như viêm phế quản dị ứng, viêm phế quản mạn tính hay các bệnh lý phổi. Trong khi đó, việc giảm lượng vi khuẩn, vi nấm và các hạt mang mầm bệnh trong không khí cũng góp phần hạn chế nguy cơ chúng bám vào tay, đồ dùng hoặc thực phẩm trong sinh hoạt hằng ngày.

Nhìn ở góc độ rộng hơn, việc giảm tải các tác nhân gây bệnh trong môi trường sống không chỉ có lợi cho da và hệ hô hấp mà còn góp phần cắt giảm những mắt xích trong chuỗi lây nhiễm, từ đó hỗ trợ bảo vệ hệ tiêu hóa và sức khỏe tổng thể.

5. Ăn chín, uống sôi, kiểm soát độ ẩm để bảo vệ sức khỏe trong mùa mưa

Cuối cùng, xin bác sĩ có thể tổng kết lại những nguyên tắc cốt lõi giúp mỗi gia đình: Chủ động kiểm soát môi trường sống, hạn chế nguy cơ lây nhiễm vi sinh và bảo vệ hệ tiêu hóa khỏe mạnh trong mùa mưa ẩm?

ThS.BS.CK2 Trần Ngọc Lưu Phương trả lời: Một số nguyên tắc cốt lõi cần được duy trì quanh năm, đặc biệt trong mùa mưa ẩm. Trong đó, ăn chín, uống sôi, rửa sạch vẫn là nền tảng quan trọng nhất để phòng ngừa các bệnh lây truyền qua đường tiêu hóa. Những nguyên tắc này cần được thực hiện đúng trong mọi hoàn cảnh, mọi thời điểm. Tuy nhiên, trong điều kiện thời tiết nóng ẩm, chỉ như vậy thôi là chưa đủ mà cần nâng cao mức độ chú ý đối với các yếu tố môi trường xung quanh.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa của Việt Nam khiến độ ẩm thường xuyên ở mức cao, đặc biệt trong mùa mưa. Độ ẩm trên 70% không chỉ gây cảm giác khó chịu mà còn có thể ảnh hưởng đến sức khỏe trên nhiều phương diện, từ làn da, đường hô hấp cho đến sức khỏe phụ khoa ở nữ giới.

Bên cạnh những ảnh hưởng dễ nhận thấy, môi trường nóng ẩm còn tạo điều kiện cho nhiều vi sinh vật phát triển, đặc biệt là nhóm vi khuẩn đường ruột như Coliform hay E.coli. Đây là những tác nhân có thể làm gia tăng nguy cơ các bệnh lý tiêu hóa.

Không chỉ vậy, độ ẩm cao kéo dài, nhất là khi đi kèm thời tiết nóng bức, còn có thể ảnh hưởng đến hoạt động của hệ miễn dịch và chức năng tiêu hóa. Ngay cả khi chưa nhiễm vi khuẩn đường ruột, cơ thể vẫn có thể xuất hiện cảm giác mệt mỏi, ăn uống kém ngon miệng hoặc rối loạn tiêu hóa do khả năng thích nghi và điều hòa của các cơ quan bị ảnh hưởng.

Vì vậy, cần quan tâm nhiều hơn đến việc kiểm soát độ ẩm trong không gian sống bằng nhiều biện pháp khác nhau như vệ sinh nhà cửa thường xuyên, lau chùi các bề mặt, tạo sự thông thoáng, sử dụng tinh dầu, máy hút ẩm hoặc các giải pháp công nghệ phù hợp.

Mục tiêu không chỉ là giảm độ ẩm mà còn duy trì độ ẩm ở mức ổn định. Một môi trường sống có độ ẩm phù hợp và ít dao động sẽ thuận lợi hơn cho hoạt động của hệ miễn dịch, hệ hô hấp, hệ tiêu hóa cũng như sức khỏe tổng thể.

Mức độ ẩm lý tưởng nên duy trì khoảng 50%. Quan trọng hơn, độ ẩm cần ổn định, tránh tình trạng tăng giảm liên tục vì chính sự dao động này cũng có thể tạo thêm áp lực cho cơ thể trong quá trình thích nghi với môi trường.

>>> Đọc thêm phần 1: Mùa mưa ẩm: Vì sao "ăn chín uống sôi" vẫn nhập viện vì ngộ độc?

Trân trọng cảm ơn ThS.BS.CK2 Trần Ngọc Lưu Phương và LG Việt Nam đã đồng hành cùng AloBacsi trong chương trình này.