Chuyên gia cảnh báo sự thật đằng sau “cuộc cách mạng” xét nghiệm máu tầm soát ung thư

1. Giải mã xét nghiệm tầm soát ung thư qua máu

TS.BS Phạm Nguyên Quý - Trưởng khoa Ung thư Nội khoa, Bệnh viện Trung ương Kyoto Miniren (Nhật Bản) - Cố vấn tại Bernard Healthcare (TPHCM) phân tích dữ liệu từ nghiên cứu lớn có uy tín là PATHFINDER2 để đưa ra đánh giá khách quan về xét nghiệm máu phát hiện sớm đa ung thư đang được quảng cáo rầm rộ hiện nay.

Đây là công trình quy mô lớn thực hiện trên hơn 35.000 người, sử dụng xét nghiệm Galleri trên những người tham gia trên 50 tuổi và không có tiền sử ung thư. Trong tổng số 329 ca ung thư được xác định trong nhóm nghiên cứu, xét nghiệm chỉ phát hiện được 133 ca. Điều này tương đương với độ nhạy chỉ đạt 40%.

Xét nghiệm cho thấy hiệu quả tốt trong việc không báo bệnh ở người khỏe mạnh. Trong số hơn 22.000 người không bị ung thư, chỉ có 83 ca cho kết quả dương tính, tương đương tỷ lệ dương tính giả rất thấp, chỉ 0,4%.

Xét nghiệm đã phát hiện được 61 người mắc ung thư ở giai đoạn sớm (giai đoạn 1 hoặc 2), một con số được ghi nhận chiếm 53% trong phân tích của nghiên cứu, cho thấy tiềm năng trong việc phát hiện bệnh sớm.

TS.BS Phạm Nguyên Quý cũng chỉ ra nột điểm sáng đáng ghi nhận là khoảng 75% các ca ung thư được phát hiện thuộc những loại không có phương pháp sàng lọc tiêu chuẩn nào khác.

Song, tỷ lệ âm tính giả mới là con số đáng báo động nhất. Với độ nhạy 40%, tỷ lệ âm tính giả lên đến 60%. Nói một cách dễ hiểu, cứ 10 người thực sự có ung thư đi xét nghiệm, phương pháp này sẽ bỏ sót tới 6 người và trả về kết quả "Bình thường".

Hệ quả của tỷ lệ âm tính giả 60% là cực kỳ nghiêm trọng. Người bệnh, với sự an tâm sai lầm này, có thể chủ quan, bỏ qua các triệu chứng thực thể đang diễn ra và lỡ mất "thời điểm vàng" để can thiệp điều trị hiệu quả.

2. Khi con số không nói lên hiệu quả thực sự của tỷ lệ phát hiện ung thư

Các tuyên bố như "phát hiện hàng ngàn ca ung thư" thực chất không phản ánh hiệu quả của xét nghiệm. Chỉ cần tầm soát trên một số lượng người đủ lớn, dù tỷ lệ mắc bệnh rất thấp, chắc chắn sẽ tìm ra một số lượng ca bệnh nhất định.

"Chẩn đoán quá mức" là một khái niệm quan trọng trong y học, chỉ việc phát hiện những khối u phát triển cực kỳ chậm, không có khả năng gây hại, hoặc thậm chí có thể tự biến mất mà không cần can thiệp.

Hậu quả trực tiếp của nó là "điều trị quá mức". Bệnh nhân có thể phải chịu đựng những phương pháp điều trị tốn kém, xâm lấn và có nhiều tác dụng phụ không cần thiết cho những "căn bệnh" không thực sự đe dọa đến tính mạng hay tuổi thọ của họ.

Nhiều người lầm tưởng rằng xét nghiệm tầm soát tốt đơn giản là xét nghiệm phát hiện được nhiều ca bệnh nhất. Tuy nhiên, trong y học cộng đồng, đó không phải là thước đo quan trọng nhất. Tiêu chuẩn vàng, thước đo duy nhất thực sự có ý nghĩa, phải chứng minh được rằng việc tầm soát giúp nhóm được tầm soát sống lâu hơn (tức là giảm tỷ lệ tử vong) so với nhóm không được tầm soát.

Cho đến nay, chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học vững chắc nào cho thấy các xét nghiệm máu hay xét nghiệm gen tầm soát đa ung thư đạt được tiêu chuẩn vàng này ở quy mô cộng đồng.

3. Cái giá của sự an tâm ảo: Rủi ro tài chính và tâm lý

Quyết định y tế không chỉ dựa trên khoa học mà còn liên quan mật thiết đến chi phí tài chính và gánh nặng tâm lý. Việc sử dụng các xét nghiệm tầm soát ung thư qua máu khi hiệu quả chưa được chứng minh rõ ràng có thể dẫn đến những chi phí hữu hình và vô hình không hề nhỏ.

Xét nghiệm Galleri có giá khoảng 950 USD (hơn 25 triệu đồng). Tại Việt Nam, có những gói xét nghiệm tương tự được quảng cáo với giá rẻ hơn, nhưng liệu chúng có đáng giá? Như TS.BS Phạm Nguyên Quý chia sẻ, ông sẽ không bỏ tiền ra, dù chỉ vài triệu, để mua lấy một "sự an tâm không có cơ sở khoa học".

Nếu kết quả dương tính, bệnh nhân ngay lập tức bị cuốn vào một "vòng xoáy" của hàng loạt các xét nghiệm chẩn đoán nối tiếp. Đó là những thủ thuật xâm lấn, tốn kém và gây lo âu như chụp CT, MRI, thậm chí là sinh thiết mô để xác thực sự tồn tại và bản chất của khối u.

Nếu kết quả âm tính, bệnh nhân vẫn có nguy cơ nằm trong 60% trường hợp bị bỏ sót. Sự an tâm từ kết quả này có thể dẫn đến thái độ chủ quan, phớt lờ các dấu hiệu lâm sàng quan trọng mà cơ thể đang cảnh báo, làm trì hoãn việc chẩn đoán và điều trị đúng đắn.

4. Phải làm gì để tầm soát ung thư đúng cách?

TS.BS Phạm Nguyên Quý kêu gọi người dân đừng để những tiêu đề giật gân hay những lời quảng cáo có cánh làm lung lay, không chạy theo những giải pháp tốn kém và mơ hồ. Kiến thức đúng đắn chính là công cụ mạnh mẽ nhất để bảo vệ sức khỏe.

- Không thần thánh hóa xét nghiệm máu/gene: Cần hiểu rõ vai trò hiện tại của chúng chỉ là phương pháp bổ trợ. Chúng hoàn toàn không thể thay thế các phương pháp sàng lọc tiêu chuẩn đã được chứng minh hiệu quả qua thời gian như nội soi đại tràng, nội soi dạ dày, chụp nhũ ảnh, xét nghiệm PAP cho ung thư cổ tử cung... Đây là những phương pháp đã chứng minh được “tiêu chuẩn vàng”, giúp giảm tỷ lệ tử vong, điều mà các xét nghiệm máu đa ung thư hiện vẫn chưa làm được.

- Hỏi đúng câu hỏi về tỷ lệ tử vong: Khi được tư vấn về bất kỳ phương pháp tầm soát nào, đặc biệt là các xét nghiệm máu mới, hãy hỏi bác sĩ câu hỏi mấu chốt: "Phương pháp này đã có nghiên cứu nào chứng minh giúp giảm tỷ lệ tử vong ở nhóm được tầm soát so với phương pháp tiêu chuẩn hay nhóm không tầm soát chưa?".

- Lắng nghe cơ thể và thăm khám định kỳ: Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Đừng bao giờ bỏ qua các triệu chứng bất thường của cơ thể. Ngay cả khi bạn vừa nhận được một kết quả xét nghiệm máu ghi "Bình thường", nếu có triệu chứng, hãy đến thăm khám tại các cơ sở y tế uy tín để tìm ra nguyên nhân gốc rễ.

Vì sức khỏe là quý giá, hãy trang bị kiến thức đúng về tầm soát ung thư để bảo vệ sức khỏe của chính mình một cách hiệu quả và khoa học nhất.