Bệnh thận IgA: Vì sao cơ thể tự sinh ra kháng thể "phá hủy" chính quả thận của mình?

1. Bệnh thận IgA hình thành như thế nào?

Viêm cầu thận IgA là một bệnh lý thận mạn tính được nhắc đến khá nhiều trong những năm gần đây, đặc biệt ở người trẻ. Tuy nhiên, nhiều người vẫn còn mơ hồ về căn bệnh này. Trước hết, bác sĩ có thể giúp khán giả hiểu rõ viêm cầu thận IgA là gì, bệnh ảnh hưởng đến thận theo cơ chế nào và vì sao thường khó phát hiện ở giai đoạn sớm ạ?

TS.BS Huỳnh Ngọc Phương Thảo - Trưởng khoa Nội thận - Thận nhân tạo, bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM trả lời: IgA là một loại kháng thể trong cơ thể. Kháng thể có vai trò rất quan trọng trong việc bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây bệnh. Khi tiếp xúc với mầm bệnh, kháng thể sẽ giúp trung hòa tác nhân gây bệnh, từ đó hạn chế nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm.

Trong cơ thể có 5 loại kháng thể, trong đó IgA là một loại thường hiện diện ở niêm mạc đường hô hấp, đường tiêu hóa và đường tiết niệu. Chẳng hạn, khi bị viêm họng, tiêu chảy hoặc một số bệnh lý nhiễm trùng khác, các kháng thể IgA sẽ tham gia bảo vệ cơ thể chống lại tác nhân gây bệnh.

Về bệnh thận IgA, ngoại trừ một số nguyên nhân thứ phát tương đối hiếm gặp, phần lớn bệnh thận IgA là bệnh tự miễn, tức một dạng rối loạn miễn dịch. Khi đó, phân tử IgA bị mất một phần galactose và trở thành kháng thể gây bệnh.

Khi cơ thể gặp các yếu tố thuận lợi như nhiễm trùng đường hô hấp hoặc đường tiêu hóa, các phức hợp kháng nguyên - kháng thể này không được hệ miễn dịch loại bỏ hoàn toàn mà tiếp tục lưu hành trong máu. Sau đó, chúng lắng đọng tại màng đáy cầu thận, gây viêm cầu thận IgA.

Tình trạng viêm kéo dài có thể dẫn đến tiểu đạm, tiểu máu và tiến triển dần đến suy thận.

2. Viêm cầu thận IgA thường diễn tiến âm thầm, nhiều trường hợp phát hiện muộn

Không ít bệnh nhân chỉ tình cờ phát hiện viêm cầu thận IgA khi đi khám sức khỏe hoặc sau một đợt nhiễm trùng hô hấp. Trên thực tế, những ai là nhóm người dễ mắc viêm cầu thận IgA hơn, và yếu tố cơ địa, miễn dịch hay di truyền đóng vai trò như thế nào trong bệnh lý này, thưa BS?

TS.BS Huỳnh Ngọc Phương Thảo trả lời: Viêm cầu thận IgA là bệnh tự miễn có biểu hiện lâm sàng rất đa dạng.

Khoảng 50% trường hợp xuất hiện sau các đợt nhiễm trùng đường hô hấp. Người bệnh thường bị viêm họng, sau đó xuất hiện tiểu máu đại thể. Đây là dạng biểu hiện thường gặp nhất, chủ yếu ở trẻ em và người trẻ tuổi (20 - hơn 20 tuổi).

Khoảng 30 - 40% trường hợp không có triệu chứng. Bệnh được phát hiện tình cờ khi khám sức khỏe định kỳ, qua xét nghiệm nước tiểu ghi nhận một lượng nhỏ albumin hoặc hồng cầu. Thậm chí, một số người hoàn toàn không có biểu hiện bất thường nhưng khi kiểm tra đã phát hiện creatinin máu tăng, chức năng thận chỉ còn khoảng 30 - 40%.

Ngược lại, các trường hợp biểu hiện rõ ràng như phù, tăng huyết áp, hội chứng thận hư hoặc suy thận tiến triển nhanh chỉ chiếm khoảng 10%.

Như vậy, đa số người bệnh thuộc hai nhóm đầu, tức bệnh diễn tiến âm thầm hoặc không có triệu chứng rõ rệt. Đây cũng là nguyên nhân khiến việc xác định tỷ lệ mắc viêm cầu thận IgA trong cộng đồng gặp nhiều khó khăn.

Tỷ lệ phát hiện bệnh phụ thuộc đáng kể vào chương trình tầm soát của từng quốc gia. Tại Nhật Bản, viêm cầu thận IgA được ghi nhận với tỷ lệ khá cao nhờ các chương trình tầm soát sức khỏe học đường. Ngay từ bậc tiểu học, trẻ đã được xét nghiệm nước tiểu và xét nghiệm máu. Những trường hợp có bất thường sẽ được chỉ định thực hiện các khảo sát chuyên sâu hơn, trong đó có sinh thiết thận.

Sinh thiết thận hiện là tiêu chuẩn để chẩn đoán xác định viêm cầu thận IgA. Vì vậy, tỷ lệ ghi nhận bệnh có thể khác nhau giữa các quốc gia, tùy thuộc vào mức độ triển khai các chương trình phát hiện sớm.

Tuy nhiên, trong nhóm các bệnh cầu thận được chẩn đoán bằng sinh thiết thận, viêm cầu thận IgA là một trong những nguyên nhân thường gặp nhất và luôn nằm trong nhóm đứng đầu về tỷ lệ mắc.

3. Stress, ăn mặn, hút thuốc lá ảnh hưởng thế nào đến viêm cầu thận IgA?

Một câu hỏi rất thường gặp là: viêm cầu thận IgA có phải do thói quen sinh hoạt hay ăn uống gây ra hay không? Các yếu tố như nhiễm trùng tái đi tái lại, stress kéo dài, hút thuốc, ăn mặn hay lạm dụng thuốc có làm tăng nguy cơ khởi phát hoặc nặng thêm bệnh không ạ?

TS.BS Huỳnh Ngọc Phương Thảo trả lời: Viêm cầu thận IgA là bệnh tự miễn, đến nay vẫn chưa xác định được nguyên nhân chính xác vì sao cơ thể lại tạo ra loại kháng thể IgA bất thường gây bệnh.

Tuy nhiên, nhiều yếu tố liên quan đến lối sống có thể làm bệnh tiến triển nặng hơn, như căng thẳng kéo dài, hút thuốc lá, ăn mặn hoặc lạm dụng thuốc.

Ở những người đã mắc viêm cầu thận IgA, việc tăng huyết áp không được kiểm soát, chế độ ăn nhiều muối hay sử dụng thực phẩm không đảm bảo an toàn có thể làm gia tăng nguy cơ tổn thương thận.

Đặc biệt, mỗi đợt nhiễm trùng đều có thể khiến bệnh trở nên nặng hơn. Vì vậy, việc hạn chế các bệnh nhiễm trùng thường gặp như viêm họng, nhiễm trùng đường hô hấp hoặc tiêu chảy cũng là một biện pháp quan trọng giúp làm chậm tiến triển bệnh và giảm mức độ tổn thương do viêm cầu thận IgA gây ra.

4. Tăng huyết áp ở người trẻ, tiểu máu sau viêm họng có thể là dấu hiệu cảnh báo

Về triệu chứng, nhiều người bệnh cho biết họ chỉ thấy tiểu ra máu vi thể hoặc đạm niệu nhẹ, hoàn toàn không đau hay mệt nhiều. Bác sĩ có thể chia sẻ những dấu hiệu điển hình và không điển hình của viêm cầu thận IgA, cũng như những tình huống người bệnh tuyệt đối không nên chủ quan?

TS.BS Huỳnh Ngọc Phương Thảo trả lời: Một số dấu hiệu có thể gợi ý bệnh thận IgA gồm tăng huyết áp ở người trẻ tuổi hoặc trẻ em, cũng như tình trạng tiểu máu xuất hiện sau các đợt viêm họng.

Đặc biệt, những trường hợp tiểu máu đại thể, tức nước tiểu có màu đỏ và người bệnh có thể quan sát bằng mắt thường, là một trong những biểu hiện thường gặp của bệnh thận IgA.

5. Nhiều tiến bộ trong điều trị giúp cải thiện tiên lượng bệnh thận IgA

Khi được chẩn đoán viêm cầu thận IgA, điều khiến người bệnh lo lắng nhất là: bệnh này có chữa khỏi hoàn toàn được không? Dưới góc nhìn y học hiện nay, mục tiêu điều trị viêm cầu thận IgA là gì, và những yếu tố nào quyết định tiên lượng lâu dài của người bệnh, thưa BS?

TS.BS Huỳnh Ngọc Phương Thảo trả lời: Trước đây, khi được chẩn đoán viêm cầu thận IgA, người bệnh thường phải đối mặt với thực tế là chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu để chữa khỏi bệnh. Tuy nhiên, từ khoảng năm 2020 đến nay, lĩnh vực này đã ghi nhận nhiều bước tiến đáng kể với sự ra đời của hàng loạt liệu pháp mới.

Tại các hội nghị thận học lớn trên thế giới như hội nghị thận học châu Âu hay Hoa Kỳ, các nghiên cứu về bệnh thận IgA hiện chiếm một tỷ lệ rất lớn. Nhiều loại thuốc mới đang được nghiên cứu và ứng dụng trong điều trị bệnh.

Nhóm nghiên cứu của Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM cũng tham gia nghiên cứu lâm sàng về một loại thuốc điều trị viêm cầu thận IgA. Dù nghiên cứu chưa hoàn tất, thuốc đã được FDA Hoa Kỳ phê duyệt khẩn cấp để sử dụng điều trị, cho thấy những kết quả rất khả quan ở các phân tích giữa kỳ.

Các hướng điều trị mới hiện nay không chỉ tập trung kiểm soát triệu chứng mà còn tác động trực tiếp vào cơ chế bệnh sinh. Một số liệu pháp hướng đến việc ngăn chặn quá trình hình thành kháng thể bất thường bằng cách tác động lên tế bào B - loại tế bào sản xuất kháng thể. Một số khác nhắm vào hệ bổ thể hoặc các phản ứng viêm tại cầu thận nhằm hạn chế tổn thương thận.

Bên cạnh đó, nhiều nhóm thuốc đã được chứng minh có khả năng làm chậm tiến triển bệnh thông qua giảm đạm niệu, giảm viêm và giảm xơ hóa thận. Có thể kể đến các thuốc ức chế SGLT2, thuốc ức chế endothelin hoặc các thuốc kháng aldosterone không steroid.

Sự phát triển của các liệu pháp mới cho phép tác động đồng thời vào cơ chế bệnh sinh và quá trình tiến triển của bệnh. Vì vậy, triển vọng điều trị viêm cầu thận IgA hiện nay đã tích cực hơn rất nhiều so với trước đây.

Điều quan trọng là kiên trì điều trị ở thời điểm hiện tại và hy vọng vào những tiến bộ của y học trong tương lai. Với tốc độ phát triển của các nghiên cứu hiện nay, chúng ta có cơ sở để kỳ vọng việc điều trị bệnh sẽ ngày càng hiệu quả hơn.

>>> Đọc thêm phần 2: Viêm cầu thận IgA có dẫn đến suy thận?