20% thai phụ Việt mắc đái tháo đường thai kỳ: Ảnh hưởng đến mẹ và bé ra sao?

1. Bệnh đái tháo đường và những tác động đến sức khỏe

Thưa BS, bệnh đái tháo đường (hay dân gian hay gọi là bệnh tiểu đường) ảnh hưởng đến sức khỏe của người phụ nữ ra sao và có khả năng kéo theo các bệnh lý nào khác, gây ra tình trạng bệnh chồng bệnh ạ?

PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang - Trưởng khoa Sanh, Bệnh viện Hùng Vương trả lời: Hiện nay, ước đoán trong những thập kỷ tới, nhân loại sẽ phải đối mặt với một số vấn đề sức khỏe lớn. Trong đó, ba vấn đề có sự đồng thuận cao nhất là các bệnh lý tim mạch, rối loạn tâm thần - tinh thần và rối loạn chuyển hóa.

Bệnh lý chuyển hóa, đặc biệt là rối loạn chuyển hóa carbohydrate, chính là nguyên nhân chính dẫn đến căn bệnh đái tháo đường (ĐTĐ). ĐTĐ có thể ảnh hưởng đến tất cả mọi người, trong đó tỷ lệ bệnh nhân ở lứa tuổi thiếu nhi đang có xu hướng gia tăng do béo phì, tiêu thụ nhiều thức ăn nhanh và ít vận động.

Đặc biệt, tỷ lệ nữ giới mắc ĐTĐ cao hơn nam giới. Trong giai đoạn mang thai, mặc dù không mắc bệnh lý ĐTĐ trước đó, nhưng sự thay đổi nội tiết và chuyển hóa trong quá trình mang thai, kết hợp với yếu tố di truyền, có thể dẫn đến nguy cơ ĐTĐ thai kỳ cao hơn.

Hiện nay có ba hình thái đái tháo đường phổ biến:

1. ĐTĐ type 1: Đây là nhóm có tổn thương tuyến tụy bẩm sinh, khiến bệnh nhân phải phụ thuộc vào insulin suốt đời. Đây là nhóm được phát hiện từ rất sớm và được điều trị suốt đời. Dĩ nhiên, khi người bệnh mang thai, tình trạng bệnh sẽ trở nên nặng hơn.

2. ĐTĐ type 2: Nhóm này phát triển do quá trình sống, sinh hoạt và trưởng thành, dẫn đến thiếu insulin tạm thời và kháng insulin trong cơ thể. Khi cơ thể không thể sử dụng insulin hiệu quả, bệnh nhân sẽ gặp phải tình trạng thiếu insulin.

3. ĐTĐ thai kỳ: Đây là tình trạng ĐTĐ xảy ra trong thời gian mang thai.

ĐTĐ là một dạng rối loạn chuyển hóa có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của người mẹ và thai nhi. Trường hợp nặng có thể dẫn đến các tình huống cấp cứu, như hôn mê do tăng áp lực thẩm thấu hoặc nhiễm ceton axit, gây nguy hiểm đến tính mạng.

ĐTĐ được ví như “kẻ giết người thầm lặng” vì nó gây tổn hại các mạch máu nhỏ, ảnh hưởng đến việc nuôi dưỡng các cơ quan quan trọng như tim, thận, mắt… Điều này dẫn đến những nguy cơ tăng tỷ lệ các bệnh lý tim mạch, thận và mắt.

Vì vậy, việc tìm hiểu về bệnh lý ĐTĐ và phát hiện sớm là rất quan trọng để kiểm soát và điều trị bệnh kịp thời, tránh các biến chứng nguy hiểm.

2. Đái tháo đường thai kỳ và những rủi ro đối với phụ nữ mang thai

Đặc biệt là trên phụ nữ mang thai, ĐTĐ đưa đến những biến cố/ rủi ro nào, thưa BS?

PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang trả lời: ĐTĐ thai kỳ xuất hiện do sự thay đổi chuyển hóa trong cơ thể người mẹ, vì trong giai đoạn này, cơ thể phải nuôi dưỡng cả em bé trong bụng. Do đó, nhu cầu insulin gia tăng, dẫn đến đường trong máu tăng cao hơn.

Tình trạng đường huyết cao ảnh hưởng đến cả mẹ và con. Đặc biệt trong sản khoa, nếu mẹ bầu bị ĐTĐ type 2 hoặc ĐTĐ type 1 mà không quản lý tốt, sẽ ảnh hưởng đến việc hình thành các cơ quan quan trọng của em bé ngay từ những tháng đầu tiên của thai kỳ.

Theo y văn ghi nhận, tỷ lệ dị tật thai nhi, đặc biệt là dị tật mạch máu lớn, rất nghiêm trọng ở những bà mẹ bị ĐTĐ từ trước mà không được phát hiện. Với nhóm thai phụ không mắc ĐTĐ trước khi mang thai, bệnh thường được phát hiện vào giai đoạn 3 tháng giữa thai kỳ. Nếu không phát hiện kịp thời, hậu quả thường gặp là rối loạn chuyển hóa ở thai nhi.

Một trong những điều mà các bác sĩ thường lưu ý là khi mẹ bị ĐTĐ thai kỳ, em bé có thể bị to do sự bất thường chuyển hóa ở mẹ. Điều này dẫn đến sinh khó, tỷ lệ sinh mổ cao, tỷ lệ băng huyết sau sinh cao, và các thương tổn ở bé như gãy xương đòn, tổn thương đám rối thần kinh cánh tay... Đây là những biến cố nguy hiểm khi chuyển dạ ở những em bé quá to.

Tính mạng của em bé cũng có thể bị ảnh hưởng. Khi đường huyết không ổn định, việc trao đổi chất của bé thay đổi, dẫn đến tình trạng rối loạn thăng bằng kiềm - toan, làm tăng nguy cơ thai chết lưu nếu người mẹ không thể kiểm soát được ĐTĐ.

Ngoài ra, khi xảy ra sinh non, trẻ sinh non có mẹ bị ĐTĐ thai kỳ thường có cơ hội sống thấp hơn do phổi trưởng thành kém hơn so với trẻ cùng tuổi thai nhưng có mẹ không bị ĐTĐ thai kỳ.

Đối với người mẹ, khi sinh con quá to, có thể gặp phải tổn hại ống sanh và tầng sinh môn sẽ bị rách sâu hơn, phức tạp hơn.

Như vậy, ĐTĐ thai kỳ không được phát hiện hoặc không đáp ứng tốt điều trị có thể gây ra những biến cố bất lợi cho cả mẹ và con.

3. Khác biệt trong nguy cơ mắc đái tháo đường ở phụ nữ

Bệnh tiểu đường có thể gặp ở bất kỳ ai. Song, nguy cơ mắc ĐTĐ ở người phụ nữ liệu có điểm khác biệt nào so với nam giới và nếu có thì đâu là nguyên nhân đưa đến sự khác biệt này, thưa BS? Chị em nào có nguy cơ mắc bệnh và thường phát hiện ở độ tuổi nào ạ?

BS.CK2 Nguyễn Thị Anh Phương - Trưởng khoa Sản Bệnh, Bệnh viện Hùng Vương: Cả nam và nữ, ở mọi độ tuổi, đều có nguy cơ mắc ĐTĐ. Tuy nhiên, lứa tuổi tầm soát và phát hiện ĐTĐ ngày càng sớm hơn. Theo thống kê năm 2021, trên thế giới có khoảng 538 triệu người mắc ĐTĐ, và dự kiến đến năm 2040, số người mắc ĐTĐ có thể lên đến 700 triệu.

Sự khác biệt về nguy cơ mắc ĐTĐ ở nữ giới chủ yếu là do ảnh hưởng của nội tiết và sinh sản. Ngoài yếu tố di truyền, bệnh lý buồng trứng đa nang (PCOS) cũng là một yếu tố làm tăng nguy cơ mắc ĐTĐ hoặc thúc đẩy tiến triển bệnh ĐTĐ cao hơn ở phụ nữ.

Trong quá trình mang thai, do ảnh hưởng của nội tiết thai kỳ, tình trạng đề kháng insulin dễ xuất hiện và cũng dễ phát hiện hơn. Như BS Khánh Trang vừa chia sẻ, ĐTĐ thai kỳ là một thể trong bệnh lý ĐTĐ.

Giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh cũng là thời điểm mà nội tiết tố estrogen bắt đầu sụt giảm, dẫn đến rối loạn chuyển hóa, đặc biệt là rối loạn chuyển hóa carbohydrate. Điều này ảnh hưởng đến hệ chuyển hóa chung như tim mạch, mạch máu nhỏ, đáy mắt, thận, mạch máu ngoại vi, gây ra tình trạng vết thương khó lành ở bệnh nhân ĐTĐ.

Nguyên tắc tầm soát ĐTĐ càng sớm càng tốt, nhất là khi ĐTĐ type 2 ngày càng được ghi nhận ở độ tuổi trẻ hơn. ĐTĐ type 1 có thể xảy ra từ rất sớm, ngay cả ở những trẻ em rất nhỏ.

Trước đây, việc khám thai chỉ nhằm đảm bảo em bé khỏe mạnh và mẹ tròn con vuông khi sinh, nhưng hiện nay, tầm soát ĐTĐ thai kỳ đóng vai trò rất quan trọng vì nó có thể gây ảnh hưởng cho cả thế hệ sau. Những đứa trẻ sinh ra từ mẹ bị ĐTĐ thai kỳ có nguy cơ mắc ĐTĐ cao hơn bình thường.

4. Đái tháo đường thai kỳ: Mức độ phổ biến và ai có nguy cơ?

Riêng đối với phụ nữ mang thai, căn bệnh này phổ biến như thế nào, thưa BS? Những mẹ bầu nào có nguy cơ mắc phải căn bệnh này ạ?

PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang trả lời: Câu hỏi này rất sát với thực tế. Trước năm 2018, việc xét nghiệm tầm soát ĐTĐ thai kỳ còn tranh luận khá nhiều và chỉ thực hiện cho những nhóm có nguy cơ. Tuy nhiên, những năm gần đây, nhận thức đã thay đổi và việc tầm soát được thực hiện rộng rãi hơn.

Một số yếu tố nguy cơ mắc ĐTĐ thai kỳ được liệt kê trong y văn là:

- Phụ nữ thừa cân, BMI cao (đối với phụ nữ châu Á có BMI trên 23);

- Người có yếu tố di truyền trực hệ: Trong gia đình có cha mẹ, anh chị em ruột bị ĐTĐ;

- Người có tiền sử thai chết lưu không rõ nguyên nhân, sinh con > 4kg;

- Buồng trứng đa nang...

Trong đó, chủng tộc được xem là một yếu tố nguy cơ có ảnh hưởng xuyên suốt, đặc biệt là người châu Á.

Trước năm 2018, những thai phụ có càng nhiều yếu tố nguy cơ sẽ được thực hiện sàng lọc. Những người có ít yếu tố nguy cơ chỉ theo dõi như khám thai bình thường. Tuy nhiên, từ thực tế với những tình huống như siêu âm phát hiện thai to, sau đó thai chết đột ngột trong khoảng 30 - 32 tuần, hồi soát đã chỉ ra rằng có liên quan đến rối loạn chuyển hóa carbohydrate.

Chính vì thế, nhờ sự phối hợp giữa chuyên ngành Sản khoa và Nội tiết, đã có hướng dẫn quốc gia tại Việt Nam về quản lý ĐTĐ thai kỳ. Cả hai phía đều đồng thuận rằng nên tầm soát ĐTĐ thai kỳ đại trà cho tất cả thai phụ.

Từ năm 2014, Bệnh viện Hùng Vương đã thực hiện một số khảo sát rộng rãi với sự đồng thuận và tự nguyện của các thai phụ. Trong năm đầu tiên, tỷ lệ phát hiện ĐTĐ thai kỳ là hơn 20%. Cộng dồn 4 năm tiếp theo, với hàng chục ngàn ca khảo sát, tỷ lệ này vẫn dao động trong khoảng hơn 20%. Đây là một cơ sở quan trọng cho thấy tỷ lệ ĐTĐ thai kỳ tại Việt Nam rất cao.

Từ 2018 - 2020, một nghiên cứu được lấy mẫu rải rác trên nhiều địa phương toàn quốc, đã được công bố quốc tế, cho thấy tỷ lệ ĐTĐ thai kỳ ở Việt Nam là 20,2%. Như vậy, cứ 5 thai phụ lại có một người mắc ĐTĐ.

Tầm soát ĐTĐ thai kỳ thường được thực hiện bằng nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống, nhằm đánh giá đường trong máu với đáp ứng chuyển hóa đường với một lượng đường tiêu chuẩn.

Tầm soát ĐTĐ thai kỳ không phức tạp, cũng không quá đắt tiền, và mọi thai phụ đều dễ dàng tiếp cận được. Giá trị quan trọng của tầm soát là phát hiện sớm thai phụ có mắc ĐTĐ thai kỳ hay không.

5. Vai trò của Đơn vị Quản lý Đái tháo đường tại Bệnh viện Hùng Vương trong chăm sóc sức khỏe mẹ và bé

Bệnh viện Hùng Vương là cơ sở y tế đầu tiên trên cả nước có đơn vị Quản lý Đái tháo đường trong thai kỳ. Kể từ khi ra đời đến nay, Đơn vị đã ghi nhận những con số đáng chú ý nào về đái tháo đường thai kỳ, thưa BS?

Những nguyên nhân nào khiến căn bệnh này ngày càng tăng như vậy ạ?

BS.CK2 Nguyễn Thị Anh Phương trả lời: Đơn vị Quản lý ĐTĐ của Bệnh viện Hùng Vương là đơn vị sản khoa đầu tiên và duy nhất tại TPHCM có chuyên môn quản lý cho những thai phụ mắc ĐTĐ.

Thông thường, thai phụ mắc ĐTĐ phải đi khám ở hai nơi: khám với bác sĩ sản khoa để theo dõi sự phát triển của thai và khám với bác sĩ nội tiết để theo dõi đường huyết, nếu cần thiết sẽ phải điều chỉnh insulin hoặc thay đổi chế độ ăn.

Đơn vị Quản lý ĐTĐ của Bệnh viện Hùng Vương ra đời vào năm 2016 với mục đích giúp thai phụ được kiểm soát bởi một cơ quan duy nhất, không phải di chuyển giữa các cơ sở y tế. Bác sĩ sản khoa tại đơn vị này vừa theo dõi sự phát triển của thai và sức khỏe người mẹ, vừa có thể chẩn đoán và hướng dẫn kiểm soát ĐTĐ thai kỳ.

Tại đơn vị, bác sĩ cũng đánh giá sự phát triển và sức khỏe của thai, đồng thời đánh giá sự đáp ứng của thai phụ với chế độ ăn tiết chế hoặc chế độ tập luyện. Nếu tình trạng chưa ổn định, bác sĩ sẽ cùng phối hợp hướng dẫn thai phụ điều chỉnh chế độ ăn sao cho phù hợp. Trong trường hợp cần thiết, bác sĩ có thể cho thai phụ dùng insulin nếu đường huyết chưa đạt mục tiêu dù đã điều chỉnh chế độ ăn.

Có thể nói, Đơn vị Quản lý ĐTĐ tại Bệnh viện Hùng Vương là một bước tiến lớn trong việc kết hợp giữa bác sĩ sản khoa và bác sĩ nội tiết, giúp tránh tình trạng thai phụ bỏ khám hoặc bác sĩ nội tiết không biết tình trạng thai nhi (như con to, nước ối nhiều). Những biểu hiện này thường liên quan đến đường huyết không ổn định.

Các bác sĩ tại đơn vị cũng hướng dẫn cho thai phụ tự theo dõi đường huyết tại nhà, từ đó giúp kiểm soát đường huyết tối ưu nhất, đảm bảo an toàn cho cả mẹ và bé.

>>> Thời điểm “vàng” tầm soát bệnh tiểu đường, thai phụ cần ghi nhớ