Xét nghiệm có đạm niệu và máu trong nước tiểu, cần làm gì tiếp theo?

1. Đạm niệu, hồng cầu niệu - Dấu hiệu sớm cảnh báo tổn thương thận

Thưa bác sĩ, đạm niệu và hồng cầu niệu là gì? Vì sao những bất thường này lại được xem là dấu hiệu cảnh báo sớm quan trọng đối với hệ tiết niệu và chức năng thận?

TS.BS Huỳnh Ngọc Phương Thảo - Trưởng Khoa Nội thận - Thận Nhân tạo, Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM trả lời: Cơ thể con người được tạo hóa sắp đặt rất tuyệt diệu. Chẳng hạn như albumin, tức là chất đạm trong máu, bình thường sẽ được màng lọc của cầu thận giữ lại, không cho thoát ra ngoài theo nước tiểu vì đây là những chất cần thiết cho cơ thể. Tương tự, hồng cầu trong máu cũng sẽ được giữ lại trong hệ tuần hoàn và không xuất hiện trong nước tiểu.

Vì vậy, nếu xét nghiệm phát hiện có đạm hoặc có hồng cầu trong nước tiểu, điều đó cho thấy đã có bất thường trong hệ thống lọc của thận, và đây được xem là những dấu hiệu cảnh báo sớm của tổn thương thận cần được chú ý.

Trên thực tế, phần lớn người mắc bệnh thận không có triệu chứng rõ ràng bên ngoài. Do đó, việc chủ động tầm soát và phát hiện sớm đạm niệu hoặc hồng cầu niệu qua xét nghiệm nước tiểu có ý nghĩa rất quan trọng, giúp bác sĩ tiếp tục tìm hiểu nguyên nhân sâu xa hơn.

Tuy nhiên, người bệnh cũng không nên quá lo lắng, vì trong một số trường hợp có thể xảy ra dương tính giả. Nghĩa là xét nghiệm có thể phát hiện đạm trong nước tiểu nhưng thực tế không phải do bệnh lý thận, mà chỉ do những yếu tố tạm thời hoặc thoáng qua.

Vì vậy, khi phát hiện bất kỳ bất thường nào trong xét nghiệm nước tiểu, người bệnh nên đến gặp bác sĩ hoặc chuyên gia thận học để được tư vấn và đánh giá kỹ hơn, từ đó xác định nguyên nhân và có hướng xử trí phù hợp.

2. Tiểu máu vi thể: Khi nào lành tính, khi nào cần cảnh giác?

Thưa bác sĩ, nhiều người chỉ phát hiện tiểu máu vi thể khi làm xét nghiệm chứ không thấy bằng mắt thường nên rất lo lắng về nguy cơ bệnh thận. Vậy tiểu máu vi thể khác gì tiểu máu đại thể và mức độ cảnh báo của mỗi tình huống ra sao?

TS.BS Huỳnh Ngọc Phương Thảo trả lời: Tiểu máu đại thể là tình trạng người bệnh đi tiểu ra nước tiểu có màu đỏ và có thể tự quan sát được bằng mắt thường. Trong khi đó, tiểu máu vi thể là trường hợp người bệnh không nhìn thấy sự thay đổi màu sắc của nước tiểu; chỉ khi xét nghiệm và quan sát dưới kính hiển vi mới phát hiện có hồng cầu trong nước tiểu, còn màu nước tiểu bên ngoài vẫn hoàn toàn bình thường.

Sự khác biệt giữa hai tình trạng này nằm ở nguyên nhân gây bệnh, có thể dao động từ những nguyên nhân rất lành tính, đơn giản cho đến những nguyên nhân nguy hiểm và phức tạp. Với tiểu máu đại thể, phần lớn nguyên nhân thường liên quan đến đường tiết niệu. Một trong những vấn đề đáng lo ngại nhất là ung thư đường tiết niệu. Vì vậy, đặc biệt ở những người lớn tuổi, từ khoảng 40-50 tuổi trở lên, khi xuất hiện tiểu máu đại thể thì một trong những nguyên nhân cần phải được loại trừ là ung thư đường tiết niệu.

Bên cạnh đó, cũng có nhiều nguyên nhân rất thường gặp và dễ điều trị có thể gây tiểu máu đại thể, chẳng hạn như sỏi thận. Khi có sỏi, các viên sỏi có thể gây chấn thương những mạch máu nhỏ trong đường tiết niệu, dẫn đến tiểu ra máu. Ngoài ra, nhiễm trùng đường tiểu - một bệnh lý khá phổ biến, đặc biệt ở phụ nữ cũng có thể gây tiểu máu. Thậm chí, ở phụ nữ nếu đi xét nghiệm nước tiểu trùng với thời điểm đang hành kinh thì cũng có thể phát hiện có máu trong mẫu xét nghiệm.

Ngược lại, tiểu máu vi thể thường liên quan nhiều hơn đến các bệnh lý thận nội khoa, đặc biệt là các bệnh liên quan đến màng lọc của cầu thận. Trong nhóm này cũng có nhiều mức độ khác nhau. Có những bệnh khá lành tính, ví dụ như bệnh thận màng đáy mỏng. Đây có thể là một bệnh mang yếu tố di truyền, nhưng thường không gây suy thận và cũng không gây tiểu đạm. Cũng giống như việc con người có năm ngón tay nhưng đôi khi có người sinh ra có sáu ngón mà vẫn hoàn toàn bình thường; bệnh thận màng đáy mỏng cũng tương tự như vậy và thường không đáng lo ngại.

Tuy nhiên, cũng có những bệnh lý cần được chú ý hơn, chẳng hạn như bệnh thận IgA - một bệnh có thể tiến triển và dẫn đến suy thận. Ngoài ra, khi tiểu máu vi thể kèm theo tiểu đạm, đặc biệt nếu đã có dấu hiệu suy giảm chức năng thận, thì có thể liên quan đến các bệnh cầu thận quan trọng và cần được điều trị kịp thời.

Vì vậy, khi phát hiện có tiểu máu trong nước tiểu, điều quan trọng là người bệnh không nên quá lo lắng mà nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá nguyên nhân cụ thể. Từ đó, bác sĩ sẽ tư vấn hướng theo dõi hoặc điều trị phù hợp, đồng thời giúp người bệnh giải tỏa những lo lắng không cần thiết.

3. Các mức 1+, 2+, 3+ trong đạm niệu nói lên điều gì?

Thưa bác sĩ, đối với đạm niệu, kết quả xét nghiệm thường được ghi dưới dạng một dấu cộng, hai dấu cộng hoặc ba dấu cộng, khiến nhiều người khó hình dung ý nghĩa và rất lo lắng. Vậy những mức độ này phản ánh điều gì về chức năng lọc của thận, và có phải đạm niệu càng nhiều thì tổn thương thận càng nặng hay không?

TS.BS Huỳnh Ngọc Phương Thảo trả lời: Khi thực hiện xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu thông thường, kết quả đôi khi được ghi dưới dạng 1+, 2+, 3+ hoặc 4+. Đây là những xét nghiệm mang tính tầm soát ban đầu (screening). Về mặt kỹ thuật, xét nghiệm này khá đơn giản: một que thử được nhúng vào mẫu nước tiểu, sau khoảng vài phút que sẽ đổi màu, và dựa vào mức độ đậm hay nhạt của màu sắc đó mà kết quả được đọc là một cộng, hai cộng, ba cộng hoặc bốn cộng. Về nguyên tắc, mức độ cộng này cũng phần nào tương ứng với lượng đạm trong nước tiểu nhiều hay ít.

Tuy nhiên, cách đánh giá này vẫn có tính chất tương đối và mang yếu tố chủ quan. Đôi khi “khi buồn thì nhìn thấy bốn cộng, khi vui hơn chút thì thấy ba cộng”, tức là việc đọc màu sắc của que thử có thể có sự khác nhau giữa người này và người khác. Vì vậy, xét nghiệm này chủ yếu chỉ có giá trị sàng lọc ban đầu.

Để xác định chính xác hơn mức độ tiểu đạm, bác sĩ thường sẽ cho định lượng protein trong nước tiểu. Kết quả lúc này được tính cụ thể bằng đơn vị mg, thậm chí có thể chi tiết đến số thập phân, nhờ đó mới đánh giá được chính xác mức độ nặng hay nhẹ của tình trạng tiểu đạm.

Dù vậy, nếu khi khám sức khỏe định kỳ mà kết quả tổng phân tích nước tiểu cho thấy có 1+, 2+ hoặc cao hơn, người bệnh cũng nên đến gặp bác sĩ để được tư vấn và kiểm tra thêm. Điều này giúp xác định rõ nguyên nhân cũng như có hướng theo dõi hoặc điều trị phù hợp, tránh những lo lắng không cần thiết.

4. Khi xuất hiện đạm hoặc hồng cầu trong nước tiểu cần nghĩ đến những bệnh gì?

Thưa bác sĩ, trong thực tế lâm sàng, những nguyên nhân thường gặp nào có thể khiến xuất hiện đạm niệu hoặc tiểu máu trong nước tiểu? Đồng thời, các bệnh lý như viêm cầu thận, nhiễm trùng đường tiểu, sỏi thận, tăng huyết áp hay đái tháo đường có liên quan như thế nào đến tình trạng này?

TS.BS Huỳnh Ngọc Phương Thảo trả lời: Màng lọc cầu thận đóng vai trò như một “chốt chặn”, giúp ngăn không cho albumin hay hồng cầu thoát ra ngoài vào nước tiểu. Vì vậy, khi xét nghiệm phát hiện có đạm hoặc hồng cầu trong nước tiểu, trước hết cần xem xét và loại trừ các nguyên nhân nằm trên đường tiết niệu, chẳng hạn như sỏi thận hoặc nhiễm trùng đường tiểu. Đây là những nguyên nhân khá thường gặp và nhìn chung cũng tương đối dễ điều trị.

Sau khi đã loại trừ những nguyên nhân này, bác sĩ sẽ nghĩ nhiều hơn đến các bệnh lý liên quan đến màng lọc cầu thận. Những bệnh lý ở cầu thận có thể nghiêm trọng hơn, vì trong một số trường hợp chúng có thể tiến triển và dẫn đến suy thận về sau.

Do đó, khi nghi ngờ có tổn thương ở cầu thận, người bệnh thường cần được làm thêm các xét nghiệm chuyên sâu để xác định chính xác nguyên nhân là gì, từ đó có hướng điều trị và theo dõi phù hợp.

5. Khi nào cần kiểm tra lại nếu phát hiện đạm hoặc máu trong nước tiểu?

Thưa bác sĩ, trong một số trường hợp như sốt cao, vận động gắng sức, mất nước hoặc nhiễm trùng nặng, người bệnh cũng có thể xuất hiện đạm niệu hoặc hồng cầu niệu tạm thời. Vậy khi nào những kết quả này chỉ là phản ứng sinh lý thoáng qua, và khi nào người bệnh cần phải tiếp tục kiểm tra, theo dõi lại các chỉ số này?

TS.BS Huỳnh Ngọc Phương Thảo trả lời: Thực tế, có một số yếu tố có thể làm kết quả xét nghiệm nước tiểu bị sai lệch tạm thời. Chẳng hạn, khi người bệnh đang sốt cao, vừa vận động gắng sức, ví dụ sau một trận thi đấu bóng chuyền, chơi tennis hoặc hoạt động thể lực mạnh rồi đi xét nghiệm ngay thì các chỉ số trong nước tiểu có thể thay đổi.

Ngoài ra, chế độ ăn uống trước khi xét nghiệm cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả. Ví dụ, sau một bữa tiệc tất niên với lượng thực phẩm giàu đạm rất nhiều, nếu sáng hôm sau đi làm xét nghiệm thì các chỉ số cũng có thể thay đổi. Một số tình trạng bệnh lý như suy tim, tăng huyết áp chưa được kiểm soát tốt, nhiễm trùng đường tiểu, hoặc ở phụ nữ đang trong thời kỳ hành kinh cũng có thể khiến kết quả xét nghiệm nước tiểu xuất hiện bất thường.

Vì vậy, khi đi khám sức khỏe định kỳ, để có kết quả chính xác hơn, người bệnh nên tránh những tình huống có thể gây sai lệch này. Chẳng hạn, nếu tối hôm trước vừa dự tiệc ăn uống nhiều thì không nên đi xét nghiệm ngay sáng hôm sau, mà nên đợi vài ngày rồi kiểm tra lại.

Trong trường hợp đã làm xét nghiệm và nhận được kết quả bất thường, tốt nhất người bệnh nên đến gặp bác sĩ để được tư vấn và đánh giá chính xác hơn. Thông thường, bác sĩ sẽ chỉ định làm lại các xét nghiệm hoặc thực hiện những xét nghiệm chuyên sâu hơn để xác định rõ nguyên nhân.

6. Phụ nữ nên xét nghiệm nước tiểu cách kỳ kinh bao lâu?

Thưa bác sĩ, ở phụ nữ, nếu lấy mẫu nước tiểu vào thời điểm gần ngày hành kinh, dù lúc lấy mẫu chưa đến kỳ kinh nhưng sau đó lại bắt đầu hành kinh, thì liệu điều này có thể làm sai lệch kết quả xét nghiệm hay không? Và để đảm bảo kết quả chính xác, phụ nữ nên lấy mẫu nước tiểu cách thời điểm hành kinh bao lâu?

TS.BS Huỳnh Ngọc Phương Thảo trả lời: Nếu mẫu nước tiểu bị lẫn máu kinh thì chắc chắn có thể làm thay đổi kết quả xét nghiệm. Vì vậy, khi đi xét nghiệm nước tiểu, phụ nữ nên tránh lấy mẫu vào những ngày đang hành kinh.

Để đảm bảo kết quả chính xác hơn, tốt nhất nên lấy mẫu nước tiểu cách thời điểm hành kinh khoảng một tuần trước hoặc một tuần sau kỳ kinh. Khi đó kết quả xét nghiệm sẽ ít bị ảnh hưởng và phản ánh đúng hơn tình trạng sức khỏe.

7. Hướng dẫn lấy mẫu nước tiểu đúng thời điểm và đúng cách

Thưa bác sĩ, ngoài thời điểm lấy mẫu, cách lấy mẫu nước tiểu đúng cách cũng rất quan trọng vì có thể ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả xét nghiệm. Vậy bác sĩ có thể hướng dẫn cách lấy mẫu nước tiểu đúng cách để đảm bảo kết quả chính xác không?

TS.BS Huỳnh Ngọc Phương Thảo trả lời: thời điểm lấy mẫu và cách lấy mẫu nước tiểu đúng cách đều rất quan trọng để kết quả xét nghiệm phản ánh chính xác tình trạng bệnh lý của thận. Thông thường, để đánh giá đúng nhất các vấn đề liên quan đến thận, bác sĩ khuyến cáo nên lấy mẫu nước tiểu đầu tiên vào buổi sáng sớm sau khi thức dậy. Sau một đêm ngủ dài, trong thời gian đó người bệnh không đi tiểu nên các thành phần trong nước tiểu sẽ lắng lại, nhờ vậy mẫu nước tiểu buổi sáng có thể phản ánh rõ ràng và chính xác hơn các bất thường nếu có.

Khái niệm “mẫu nước tiểu đầu tiên buổi sáng” nghĩa là mẫu nước tiểu đầu tiên sau một giấc ngủ dài. Ví dụ, nếu người bệnh đi ngủ và khoảng 4 giờ sáng thức dậy đi tiểu, sau đó ngủ lại và đến 6 giờ mới đi tiểu lần nữa thì thực ra mẫu lúc 4 giờ sáng mới là mẫu nước tiểu đầu tiên sau giấc ngủ dài và có giá trị chính xác nhất. Trong các nghiên cứu y khoa, người ta thường yêu cầu lấy đúng mẫu nước tiểu này.

Tuy nhiên trong thực tế đi khám bệnh, không phải lúc nào người bệnh cũng có thể lấy được mẫu như vậy, vì đa số phải đến cơ sở y tế rồi mới lấy mẫu. Các bác sĩ cũng hiểu điều này và khi đánh giá kết quả sẽ có những cách loại trừ hoặc cân nhắc các sai số có thể xảy ra.

Ngoài thời điểm lấy mẫu, cách lấy nước tiểu cũng rất quan trọng. Phương pháp được khuyến nghị là lấy nước tiểu giữa dòng. Nghĩa là khi bắt đầu đi tiểu, người bệnh để dòng nước tiểu chảy ra ngoài một đoạn trước, chẳng hạn có thể đếm từ 1 đến 10, sau đó mới hứng nước tiểu vào lọ đựng. Những giọt nước tiểu đầu tiên sẽ giúp rửa trôi vi khuẩn và tạp chất ở bên ngoài đường tiết niệu, nhờ đó mẫu nước tiểu thu được sẽ sạch hơn và giảm nguy cơ lẫn tạp chất.

Một điểm cần lưu ý nữa là không nên lấy mẫu nước tiểu vào những thời điểm có thể làm sai lệch kết quả, chẳng hạn sau khi sốt cao, vận động gắng sức, suy tim, nhiễm trùng đường tiểu, tăng huyết áp chưa được kiểm soát, hoặc trong những ngày hành kinh ở phụ nữ. Tốt nhất nên thực hiện xét nghiệm vào thời điểm cơ thể ổn định và khỏe mạnh, khi đó kết quả xét nghiệm sẽ đáng tin cậy hơn.

8. Đạm niệu, tiểu máu: Khi nào cần khám chuyên khoa thận?

Thưa bác sĩ, nếu người bệnh đã lấy mẫu nước tiểu đúng thời điểm và đúng cách, nhưng kết quả xét nghiệm vẫn cho thấy có đạm hoặc có máu trong nước tiểu, thì những bước tiếp theo cần thực hiện là gì để xác định nguyên nhân và hướng xử trí phù hợp?

TS.BS Huỳnh Ngọc Phương Thảo trả lời: Nếu kết quả tổng phân tích nước tiểu cho thấy có những bất thường như xuất hiện đạm hoặc máu trong nước tiểu, người bệnh nên đăng ký khám với bác sĩ chuyên khoa thận. Khi gặp bác sĩ, người bệnh sẽ được hỏi kỹ về bệnh sử và các yếu tố liên quan, từ đó bác sĩ có thể định hướng ban đầu xem tình trạng này có khả năng thuộc nhóm bệnh lý nào.

Sau bước thăm khám, bác sĩ thường sẽ chỉ định các xét nghiệm chuyên sâu hơn để đánh giá chính xác mức độ và nguyên nhân. Ví dụ, có thể thực hiện xét nghiệm tỷ lệ albumin/creatinin trong nước tiểu tại một thời điểm, giúp định lượng cụ thể lượng albumin và creatinin trong mẫu nước tiểu. Ngoài ra, bác sĩ cũng có thể yêu cầu định lượng protein trong nước tiểu 24 giờ, đây là phương pháp cho kết quả chính xác hơn về mức độ tiểu đạm.

Bên cạnh đó, người bệnh còn có thể được chỉ định các xét nghiệm máu liên quan, nhằm tìm ra nguyên nhân gây ra tình trạng tiểu đạm hoặc tiểu máu và từ đó có hướng theo dõi hoặc điều trị phù hợp.