Hotline 24/7
08983-08983

Viêm tai giữa dai dẳng và hay tái phát: Cách nào phòng ngừa hiệu quả?

Các bậc phụ huynh có biết rằng, có đến 80% trẻ em dưới 3 tuổi sẽ bị viêm tai giữa ít nhất 1 lần. Căn bệnh này nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời sẽ gây ra nhiều biến chứng, thậm chí là tử vong. Viêm tai giữa, làm sao phòng ngừa hiệu quả? Đây là thắc mắc thường gặp nhất của các ông bố, bà mẹ. TS.BS Nguyễn An Nghĩa - Giảng viên Bộ môn Nhi, Đại học Y Dược TPHCM, Phó khoa Nhiễm - thần kinh Bệnh viện Nhi đồng 1 đã giải đáp cụ thể trong bài viết dưới đây.

1. 80% trẻ em dưới 3 tuổi bị viêm tai giữa ít nhất 1 lần

Theo thống kê, có khoảng 80% trẻ em trước 3 tuổi ít nhất 1 lần bị viêm tai giữa. Vậy thưa BS, tại sao viêm tai giữa lại tấn công trẻ và ở độ tuổi nào trẻ thường gặp nhất ạ?

TS.BS Nguyễn An Nghĩa trả lời: Trước tiên chúng ta tìm hiểu về viêm tai giữa là gì? Có thể hiểu nôm na tai giữa giống như một cấu trúc buồng khí nhỏ, những sóng âm từ bên ngoài sẽ vào đến loa tai và đi vào tai ngoài.

Tai ngoài và tai giữa được ngăn cách nhau bởi màng nhĩ, tiếp nối tai giữa sẽ còn có hệ thống tai trong. Tai giữa giống như buồng khí nhỏ và có một ống để thông nối từ tai giữa đi xuống vùng mũi họng. Ống này giữ vai trò vô cùng quan trọng bởi nó giúp cho những chất tiết dơ đi từ tai giữa dẫn được xuống vùng mũi họng.

Tuy nhiên, nếu vì lý do nào đó mà ống này bị tắc, những chất bẩn trên tai giữa không dẫn xuống được vùng mũi họng, lúc đó có thể gặp nguy cơ bị vi khuẩn, siêu vi từ vùng mũi họng đi ngược lên tai giữa và gây nên tình trạng viêm tai giữa.

Một điểm đặc biệt ở trẻ, nhất là ở trẻ dưới 2 tuổi, cấu trúc vòi eustach (vòi thông nối từ tai giữa xuống vùng mũi họng) rất nhỏ, ngắn, hẹp và nằm ngang, tất cả những điều này làm cho nguy cơ siêu vi và vi khuẩn đi lên tai giữa dễ dàng hơn. Bên cạnh đó, trẻ ở độ tuổi nhỏ (trẻ < 5 tuổi) hệ miễn dịch chưa hoàn thiện như trẻ lớn và người lớn nên rất dễ bị viêm tai giữa, đặc biệt ở lứa tuổi dưới 2 tuổi. Theo đó, trong nhóm trẻ dưới 2 tuổi, lứa tuổi bị viêm tai giữa nhiều nhất là từ 6 - 12 tháng.

Chương trình trò chuyện cùng chuyên gia mang lại nhiều kiến thức, kinh nghiệm bổ ích giúp các bậc phụ huynh chủ động phòng ngừa viêm tai giữa - căn bệnh phổ biến và có khả năng gây ảnh hưởng lớn đến thính lực, tương lai của trẻ sau này.

2. Vì sao viêm tai giữa hay tái phát?

Thưa BS, có một điều đáng lo ngại được các bậc phụ huynh đặt ra ngay lúc này đó là tại sao viêm tai giữa lại hay tái phát, nhờ BS có thể lý giải được không ạ?

TS.BS Nguyễn An Nghĩa trả lời: Nguy cơ viêm tai giữa ở trẻ em rất thường hay xảy ra. Ở thời điểm chưa có vắc xin ngừa phế cầu hay Hib, những thống kê trên trẻ 3 tuổi cho thấy, hầu như trên 80% trẻ ít nhất 1 lần từng viêm tai giữa cấp. Hiện tại, tỷ lệ này đã giảm nhờ có vắc xin phòng ngừa. Dù vậy, bệnh này vẫn rất thường xuất hiện, 60% trẻ dưới 4 tuổi đã ít nhất 1 lần viêm tai giữa, 1/3 trẻ đã viêm tai giữa cấp sẽ có nguy cơ tái phát.

Việc trẻ bị viêm tai giữa tái phát có liên quan đến miễn dịch và cấu trúc giải phẫu của vùng tai giữa. Ngoài ra, còn một số yếu tố khác ảnh hưởng, chẳng hạn như trẻ không bú mẹ, trẻ lạm dụng núm vú giả. Tất cả những yếu tố đó cũng góp phần làm tăng nguy cơ viêm tai giữa ở lứa tuổi nhỏ.

3. Viêm tai giữa tái phát không được điều trị kịp thời để lại những hậu quả gì?

Thưa BS, viêm tai giữa tái phát và điều trị không kịp thời sẽ để lại những hậu quả và di chứng như thế nào đối với trẻ nhỏ. Liệu những di chứng này có thể khắc phục được giúp trẻ không hay nó sẽ đeo bám suốt cả cuộc đời ạ?

TS.BS Nguyễn An Nghĩa trả lời: Khi đề cập đến viêm tai giữa, nhiều phụ huynh có khuynh hướng nghĩ rằng căn bệnh này nhẹ nên thường bỏ qua. Rất nhiều trẻ bị viêm tai giữa nhưng không được phát hiện, thậm chí tự hết hoặc tái đi tái lại nhiều lần đến khi có biến chứng xuất hiện mới được đưa đến cơ sở y tế.

Những biến chứng của viêm tai giữa bao gồm:

  • Gây viêm các hệ thống lân cận như: viêm xoang, viêm phổi.
  • Viêm tai xương chũm, viêm xương đá, áp xe não, tụ mủ dưới màng cứng. Một khi đã tấn công vào não trung ương thì dư chấn sẽ rất xấu, thậm chí có thể tử vong.
  • Viêm tai giữa tái đi tái lại nhiều lần có thể khiến trẻ giảm thính lực, thậm chí điếc. Điều này ảnh hưởng rất nhiều bởi trẻ có học hỏi được hay không, có phát triển được hay không sẽ phụ thuộc rất nhiều vào chuyện trẻ nghe có tốt hay không.

4. Nguyên nhân gây viêm tai giữa?

Thưa BS, vậy tái nhân gây ra viêm tai giữa là gì ạ? Đâu là sẽ là điểm tác nhân chủ yếu và nguy hiểm nhất?

TS.BS Nguyễn An Nghĩa trả lời: Có 3 tác nhân chính gây viêm tai giữa sau:

  • Phế cầu khuẩn.
  • Haemophilus influenzae (HI)
  • Moraxella catarrhalis (chiếm khoảng 5 - 10% tuỳ vào thống kê của từng nước).

Đa phần những ca viêm tai giữa đều do tác nhân phế cầu và HI.

5. Phế cầu khuẩn và HI xâm nhập, tấn công cơ thể trẻ như thế nào?

Nhờ BS có thể giải thích rõ hơn về cơ chế xâm nhập và tấn công của 2 tác nhân chính gây viêm tai giữa phế cầu khuẩn và vi khuẩn Haemophilus influenzae không dịch tuyết, chẳng hạn khi xâm nhập vào cơ thể bao lâu thì trẻ sẽ xuất hiện các triệu chứng ạ?

TS.BS Nguyễn An Nghĩa trả lời: Đầu tiên, 2 tác nhân này đều là vi khuẩn và đều lây theo cơ chế chính là qua giọt bắn vào đường hô hấp. Nghĩa là khi chúng ta tiếp xúc trực tiếp với người viêm nhiễm thì sẽ bị lây.

Chẳng hạn, khi bố mẹ đưa trẻ về quê, ông bà hay gia đình thấy trẻ dễ thương quá nên ôm hôn trẻ. Tất cả những hành động đó sẽ tạo ra nguy cơ để lây nhiễm bệnh.

Bên cạnh đó, những tác nhân này còn có thể lây qua những vật bị nhiễm. Chẳng hạn như đồ chơi, mặt bàn, nếu có những giọt bắn mang vi khuẩn vây nhiễm trên những bề mặt đó thì khi trẻ tiếp xúc hoàn toàn có thể bị lây.

Khi bị nhiễm những tác nhân này, trong vài ngày đầu trẻ sẽ có biểu hiện viêm nhiễm đường hô hấp trên như: sốt, ho, chảy mũi, đau tai. Những ngày sau đó trẻ có thể xuất hiện những triệu chứng như nhức đầu, nôn ói. Một số trẻ mặc dù viêm tai giữa nhưng lại có biểu hiện tiêu chảy - một triệu chứng rất khó nhận biết. Có thể thấy, biểu hiện viêm tai giữa ở trẻ thay đổi rất nhiều.

Không chỉ bận rộn trong công tác khám, chữa bệnh, TS.BS Nguyễn An Nghĩa còn tham gia biên dịch và hiệu đính nhiều bài viết chuyên môn, đóng góp cho hơn 20 dự án lớn nhỏ khác nhau cho cộng đồng

6. Yếu tố nguy cơ làm trẻ dễ bị viêm tai giữa?

Thưa BS, vậy trong hàng loạt những tác nhân này, đâu sẽ là tác nhân dễ gây ra viêm tai giữa hơn cả với trẻ em, có thể nói ví von đâu sẽ là một “mồi lửa trong quả bom” này gây ra ảnh hưởng đến viêm tai giữa ở trẻ ạ?

TS.BS Nguyễn An Nghĩa trả lời: Như đã trình bày, 2 tác nhân chính gây viêm tai giữa vẫn là phế cầu khuẩn và HI. Tuy nhiên, không phải tất các trẻ đều có nguy cơ nhiễm như nhau mà sẽ có một số yếu tố nguy cơ làm cho trẻ dễ bị mắc những tác nhân này và dễ phát triển bệnh hơn như:

  • Trẻ không được bú sữa mẹ.
  • Trẻ lạm dụng núm vú giả.
  • Trẻ tiếp xúc với môi trường vệ sinh kém hoặc quá chật chội.
  • Trẻ tiếp xúc với khói thuốc lá.
  • Trẻ có bệnh lý trào ngược dạ dày thực quản.
  • Trẻ suy dinh dưỡng.

7. Triệu chứng cảnh báo trẻ bị viêm tai giữa

Nhờ BS có thể chia sẻ cụ thể để quý phụ huynh có thể biết rõ hơn về triệu chứng của viêm tai giữa ạ?

TS.BS Nguyễn An Nghĩa trả lời: Triệu chứng chính của viêm tai giữa vẫn là sốt và đau tai. Tuy nhiên, với triệu chứng đau tai, trẻ lớn sẽ dễ nói cho bố mẹ biết. Ngược lại, đối với những trẻ nhỏ chưa biết nói thì nếu quý phụ huynh không tinh ý sẽ có thể bỏ qua triệu chứng này.

Trẻ nhỏ khi đau tai có thể có những biểu hiện như: bú kém, không chịu chơi, quấy khóc nhiều, nhưng nhiều phụ huynh không nhận biết được. Do đó, triệu chứng đau tai là triệu chứng thường gặp nhưng khó nhận diện.

Một số triệu chứng khác mà phụ huynh có thể nhận thấy như chảy mủ tai. Ngoài ra, trẻ có thể gặp những triệu chứng không đặc hiệu như tiêu chảy, nôn ói.

8. Những dấu hiệu trẻ bị viêm tai giữa cần được đưa đến bệnh viện ngay

Thưa BS, những triệu chứng như BS đã chia sẻ về viêm tai giữa có thay đổi theo từng giai đoạn không và làm sao để các bậc phụ huynh có thể nhận biết rõ lúc này cần phải đưa trẻ đến các cơ sở y tế ngay lập tức ạ?

TS.BS Nguyễn An Nghĩa trả lời: Nếu nói về triệu chứng thay đổi theo giai đoạn, chúng ta sẽ thấy khoảng 3 ngày đầu trẻ sẽ có những triệu chứng không điển hình như: sốt, ho, sổ mũi, kèm theo đau tai.

Những triệu chứng ở trẻ viêm tai giữa mà quý phụ huynh cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay là:

  • Trẻ sốt cao không hạ.
  • Trẻ bú kém và không chịu chơi đùa.
  • Trẻ quấy khóc không dỗ được.
  • Trẻ cứ ôm tai hoài hoặc vỗ đầu.

9. Những khó khăn trong điều trị viêm tai giữa?

Thưa BS, việc điều trị viêm tai giữa có khó khăn không và làm sao để chúng ta được rằng với mỗi giai đoạn sẽ có những quá trình điều trị khác nhau, điều trị giữa các nguyên nhân cho vi khuẩn phế cầu và HI như thế nào ạ?

TS.BS Nguyễn An Nghĩa trả lời: Một trong những khó khăn trong điều trị là chúng ta phân vân có nên điều trị kháng sinh hay không. Đây không chỉ là khó khăn ở Việt Nam mà ở tất cả các nước đều gặp phải chuyện này. Chính vì vậy, việc chỉ định điều trị kháng sinh sẽ phụ thuộc vào bác sĩ khám bệnh cho trẻ.

Sốt và đau tai là những triệu chứng cảnh báo trẻ bị viêm tai giữa (Ảnh minh họa)

10. Các yếu tố khiến bệnh viêm tai giữa ở trẻ nặng hơn?

Thưa BS, trong suốt quá trình công tác và điều trị, BS nhận thấy đâu sẽ là tác nhân, cũng như những yếu tố khiến cho bệnh của trẻ nặng hơn, cũng như khó điều trị hơn ạ?

TS.BS Nguyễn An Nghĩa trả lời: Khó khăn không chỉ đơn giản ở việc điều trị mà vấn đề thường gặp hơn đó là trẻ không được phát hiện kịp thời, thậm chí có những trẻ khi đã xuất hiện biến chứng thì mới được đưa đến khám. Có những trường hợp BS tiếp nhận trẻ có tình trạng chảy mủ tai dai dẳng nhưng chưa được đi khám lần nào vì người nhà thấy trẻ vẫn chơi, ăn, sinh hoạt tốt nên không cho trẻ đi khám.

Do đó, khi trẻ đến bệnh viện với những biến chứng như vậy, việc điều trị sẽ khó khăn hơn nhiều. Nếu xảy ra những biến chứng như viêm tai xương chũm hay áp xe não, lúc đó nguy cơ trở nặng, thậm chí tử vong cũng tăng lên nhiều.

11. Sử dụng kháng sinh điều trị viêm tai giữa trong thời gian dài ảnh hưởng gì đến trẻ?

Thưa BS, với việc nhiễm trùng ở tai giữa lặp đi lặp lại như vậy, trẻ sử dụng kháng sinh nhiều sẽ ảnh hưởng như thế nào đến sức khoẻ về lâu dài ạ?

TS.BS Nguyễn An Nghĩa trả lời: Tất nhiên nguy cơ tác dụng của việc sử dụng kháng sinh lâu dài trên những trẻ có viêm tai giữa tái phát sẽ tăng lên. Ngoài tác dụng phụ của kháng sinh, trẻ bị viêm tai giữa tái đi tái lại nhiều lần sẽ gây ra nhiều ảnh hưởng tiêu cực như:

  • Trẻ bị suy dinh dưỡng.
  • Ảnh hưởng đến sự tăng cân và chiều cao.
  • Nếu viêm tai giữa xâm lấn vào hệ thần kinh trung ương sẽ gây biến chứng nặng nề.

13. Làm sao để gia cố hàng rào miễn dịch cho trẻ, ngăn ngừa viêm tai giữa?

Nhờ BS chia sẻ sự ảnh hưởng của hệ miễn dịch ở trẻ với viêm tai giữa ạ?

TS.BS Nguyễn An Nghĩa trả lời: Đối tượng nguy cơ nhiễm viêm tai giữa là trẻ dưới 2 tuổi, đặc biệt đối với trẻ từ 6 - 12 tháng. Khi mang thai, kháng thể từ mẹ truyền sang trẻ rất nhiều. Tuy nhiên, ở lứa tuổi 6 - 12 tháng tuổi, trẻ sẽ nhận kháng thể giảm dần, hầu như gần hết. Song, khả năng tạo kháng thể mới ở trẻ rất kém nên đây là giai đoạn rất nhạy cảm đối với những bệnh lý nhiễm khuẩn, không riêng gì bệnh viêm tai giữa.

Theo đó, một cách để trẻ vượt qua chuyện đó là trẻ phải được chủng ngừa.

Tiêm ngừa là “vũ khí” hiệu quả nhất bảo vệ khỏi các tác nhân gây bệnh, trong đó có viêm tai giữa và nhiều căn bệnh nguy hiểm khác như viêm phổi, viêm màng não, nhiễm trùng huyết (Ảnh minh họa)

Thưa BS, làm sao để chúng ta có thể gia cố hàng rào miễn dịch cho trẻ một cách chắc chắn để bảo vệ con trẻ tốt nhất ạ?

TS.BS Nguyễn An Nghĩa trả lời: Để bảo vệ con tốt nhất, quý phụ huynh có thể lưu ý những điều sau:

  • Có chế độ dinh dưỡng phù hợp.
  • Vệ sinh tay.
  • Cố gắng cho trẻ bú sữa mẹ.

Tuy nhiên, tất cả những yếu tố đã trình bày chỉ giúp trẻ tránh nguy cơ nhiễm khuẩn. Nếu phụ huynh muốn phòng ngừa một cách chủ động hơn, muốn bản thân trẻ tự tạo ra hàng rào bảo vệ (tức không cho vi khuẩn có khả năng xâm nhập vào cơ thể nữa) thì phải chủng ngừa cho trẻ. Bởi đến thời điểm hiện tại, vắc xin vẫn là một “vũ khí” giúp trẻ chủ động tạo được kháng thể bảo vệ mình.

14. Tiêm vắc xin: Ngừa viêm tai giữa, viêm phổi, viêm màng não và cả nhiễm trùng huyết

Vậy đâu sẽ là khoảng thời gian chúng ta tiêm ngừa tốt nhất cho trẻ ạ, thưa BS?

TS.BS Nguyễn An Nghĩa trả lời: Khoảng thời gian tiêm ngừa tốt nhất sẽ tùy theo bệnh lý mà phụ huynh muốn ngừa cho con là gì. Đối với viêm tai giữa, trong chương trình tiêm chủng mở rộng ở nước ta đã có những vắc xin để ngừa Hib. Tuy nhiên, tác nhân quan trọng là phế cầu khuẩn chưa được đưa vào chương trình tiêm chủng mở rộng quốc gia.

Để có thể tiếp cận những loại vắc xin này, quý phụ huynh sẽ cần đưa trẻ đến những đơn vị khám chủng ngừa và sẽ được tư vấn thêm về các loại vắc xin này.

Đối với vắc xin ngừa phế cầu, thời điểm khuyến cáo chủng ngừa có thể bắt tiêm vào 6 tuần tuổi.

Đối với vắc xin ngừa Hib, trong chương trình tiêm chủng ở Việt Nam sẽ bắt đầu từ khi trẻ 2 - 4 tháng. Tuy nhiên, khi đề cập đến Hib, đây chỉ là một nhóm trong vi khuẩn HI. Viêm tai giữa còn có liên quan đến một nhóm khác không chỉ Hib, tuy nhiên trong chương trình tiêm chủng mở rộng hiện tại vẫn chưa có nhóm vắc xin ngừa tác nhân này.

Thưa BS, tiêm vắc xin ngoài bảo vệ trẻ khỏi viêm tai giữa thì còn có thể bảo vệ trẻ khỏi những bệnh lý khác không ạ?

TS.BS Nguyễn An Nghĩa trả lời: Với vắc xin ngừa phế cầu hay Hib, tất cả những vắc xin này khi cho trẻ tiêm thì chúng ta đang tạo nên kháng thể chống 2 tác nhân này. Do đó, những bệnh lý nào có liên quan đến 2 tác nhân phế cầu và Hib đều ngừa được hết, chẳng hạn như viêm màng não, viêm phổi, nhiễm trùng huyết, một số trường hợp hiếm như viêm khớp có nhiễm trùng.

15. Cần lưu ý gì để duy trì hiệu quả vắc xin tốt nhất?

Thưa BS, các bậc phụ huynh có con nhỏ cần lưu ý điều gì khi tiêm phòng để duy trì được hiệu quả tốt nhất của vắc xin cho con?

TS.BS Nguyễn An Nghĩa trả lời: Để duy trì được hiệu quả vắc xin, quý phụ huynh cần lưu ý 2 vấn đề:

  • Nên cho trẻ tiêm đúng thời điểm.
  • Cố gắng đưa trẻ đi tiêm đúng thời điểm mũi nhắc được hẹn trong loạt chủng đã được tư vấn.

Ví dụ, lịch chủng ngừa phế cầu hoặc Hib đã được BS dặn là 2 tháng, 3 tháng, 4 tháng tuổi thì phụ huynh nên cố gắng đưa trẻ đi đúng vào những móc thời gian đã hẹn. Điều đó sẽ giúp cho trẻ có khả năng tạo được đáp ứng tốt nhất với những loại vắc xin này.

Trân trọng cảm ơn Hội Y Học Dự Phòng Việt Nam và VPĐD GSK đã đồng hành cùng chương trình!

Thông tin biên tập

Tác giả

Phòng nội dung AloBacsi
Ngày đăng: 14:46, 26/11/2021

Đơn vị chịu trách nhiệm nội dung: AloBacsi

Đối tác AloBacsi

Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ

Để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình

Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình

hoàn toàn MIỄN PHÍ

Khám bệnh online

X