Vì sao bị sốt xuất huyết phải theo dõi tiểu cầu sát sao?

1. Tiểu cầu giảm trong sốt xuất huyết là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ chảy máu

Thưa BS, vì sao tiểu cầu lại giảm khi bị sốt xuất huyết? Tiểu cầu có vai trò gì khiến các bác sĩ luôn yêu cầu theo dõi sát?

BS Trương Hữu Khanh - Phó Chủ tịch thường trực Hội Truyền nhiễm TPHCM trả lời: 

Thứ nhất, có nhiều loại siêu vi khi nhiễm vào cơ thể sẽ ức chế khả năng sản xuất tiểu cầu và bạch cầu của tủy xương. Riêng với sốt xuất huyết, tiểu cầu thường giảm sâu hơn, thậm chí giảm đến mức gây chảy máu.

Tiểu cầu có vai trò rất quan trọng trong cầm máu. Khi có vết thương, tiểu cầu sẽ vây quanh vị trí đó để giúp máu đông lại. Nếu tiểu cầu quá thấp, bệnh nhân có thể bị chảy máu tự nhiên dù không có vết thương. Vì vậy, chỉ số tiểu cầu là yếu tố quan trọng để đánh giá mức độ nặng nhẹ và nguy cơ xuất huyết.

2. Không phải ai bị sốt xuất huyết cũng cần xét nghiệm tiểu cầu mỗi ngày

Có phải ai bị sốt xuất huyết cũng cần xét nghiệm tiểu cầu mỗi ngày? Hay chỉ những trường hợp nặng mới cần làm?

BS Trương Hữu Khanh trả lời:

Thông thường, bác sĩ sẽ theo dõi ba chỉ số chính trong công thức máu: bạch cầu, chỉ số cô đặc máu (HCT) và tiểu cầu để tiên lượng mức độ nặng nhẹ, khả năng truyền dịch hay nhập viện.

Không phải ai cũng phải xét nghiệm mỗi ngày. Tùy vào triệu chứng sốt, ngày thứ mấy của bệnh và xu hướng giảm của tiểu cầu mà bác sĩ quyết định. Có người 2 ngày làm lại một lần, có người làm mỗi ngày, thậm chí có người phải làm vài lần trong một ngày để can thiệp kịp thời và theo dõi quá trình hồi phục.

3. Tiểu cầu giảm bao nhiêu thì được xem là nguy hiểm trong sốt xuất huyết?

Nhiều phụ huynh hoang mang khi thấy tiểu cầu giảm nhanh trong 1 - 2 ngày. Chỉ số tiểu cầu giảm đến mức nào thì được xem là nguy hiểm?

BS Trương Hữu Khanh trả lời:

Bình thường tiểu cầu khoảng 100.000, có thể lên đến 300.000. Nếu tiểu cầu giảm nhưng vẫn trên 100.000 thì chúng ta nên bình tĩnh tiếp tục theo dõi. Bác sĩ sẽ đặc biệt lưu ý nếu tiểu cầu giảm xuống dưới mức 100.000.

Tùy vào ngày phát bệnh, ví dụ ngày thứ 5 - 6 mà dưới 100.000 thì thường ngày thứ 7 sẽ hồi phục. Nhưng nếu mới ngày thứ 2 - 3 đã giảm xuống 100.000 và ngày thứ 4 tiếp tục giảm sâu dưới mức đó thì phải theo dõi thật sát.

Có những trường hợp tiểu cầu giảm xuống dưới 50.000 hoặc chỉ còn vài ngàn.

4. Trong sốt xuất huyết, sau 48 giờ đầu tiểu cầu mới bắt đầu giảm mạnh

Có đúng là giai đoạn tiểu cầu thấp nhất thường rơi vào ngày thứ 3 - 5 của bệnh? Vì sao lại như vậy, thưa BS?

BS Trương Hữu Khanh trả lời:

Trong 48 giờ đầu (2 ngày đầu), tiểu cầu thường chưa có biến động lớn và chưa có các rối loạn đông máu hay sốc. Tuy nhiên, sau 48 giờ cho đến hết ngày thứ 7 là giai đoạn các hiện tượng này bắt đầu xảy ra.

Bác sĩ sẽ dựa vào chỉ số máu sau 48 giờ để tính toán tốc độ giảm, từ đó quyết định bệnh nhân cần nhập viện hay có thể về nhà theo dõi. Chỉ số này quan trọng vì nó giúp đánh giá sớm hơn các triệu chứng lâm sàng như mạch hay huyết áp.

5. Hết sốt nhưng tiểu cầu vẫn giảm: Chưa chắc đã nguy hiểm 

Một số bệnh nhân hết sốt nhưng tiểu cầu vẫn xuống. Trường hợp này có đáng lo không, thưa BS?

BS Trương Hữu Khanh trả lời:

Giai đoạn đầu ở người lớn thường rất sợ khi thấy tiểu cầu thấp, nhưng quan trọng là phải đánh giá kèm theo các triệu chứng khác. 

Nếu không có triệu chứng chảy máu hay dấu hiệu sốc thì bác sĩ vẫn sẽ chờ đợi vì đến ngày thứ 7, khi cơ thể tạo được kháng thể đẩy virus ra ngoài, tiểu cầu sẽ hồi phục rất nhanh. Nếu rơi vào những ngày chuẩn bị hồi phục, bệnh nhân chỉ cần nghỉ ngơi và ăn uống để qua giai đoạn này.

6. Tiểu cầu sau sốt xuất huyết thường hồi phục từ ngày thứ 5 đến ngày thứ 7 

Sau sốt xuất huyết, trung bình tiểu cầu cần bao lâu để tăng trở lại mức an toàn? Có trường hợp nào kéo dài hơn không ạ?

BS Trương Hữu Khanh trả lời:

Thông thường tiểu cầu sẽ hồi phục trong khoảng từ ngày thứ 5 đến ngày thứ 7 của bệnh. Một số trường hợp đặc biệt như người có bệnh nền giảm tiểu cầu sẵn mà không biết thì quá trình này sẽ chậm hơn, nhưng đa số các trường hợp khác đều sẽ hồi phục bình thường.

7. Không có thực phẩm nào giúp tăng tiểu cầu nhanh khi bị sốt xuất huyết

Nhiều gia đình truyền tai nhau ăn đu đủ, uống nước dừa, nước mía để tăng tiểu cầu. Điều này có cơ sở khoa học không ạ?

BS Trương Hữu Khanh trả lời:

Thực chất không có món ăn nào giúp tăng tiểu cầu nhanh cả. Tiểu cầu sẽ được tủy xương tự sản xuất lại khi cơ thể hết bệnh. Trong trường hợp cần thiết, bác sĩ chỉ có thể truyền tiểu cầu, nhưng nếu không quá mức cần thiết thì cũng sẽ không truyền.

8. Không có thuốc làm tiểu cầu tăng nhanh trong giai đoạn cấp của sốt xuất huyết 

Có thuốc hay phương pháp nào giúp tiểu cầu tăng nhanh hơn trong giai đoạn đang điều trị sốt xuất huyết không, thưa BS?

BS Trương Hữu Khanh trả lời:

Không có thuốc nào làm tăng tiểu cầu trong giai đoạn cấp của sốt xuất huyết vì nó sẽ tự hồi phục. Chỉ khi tiểu cầu quá thấp, đe dọa tính mạng hoặc đang gây chảy máu ồ ạt thì bác sĩ mới chỉ định truyền tiểu cầu.

9. Không chỉ nhìn con số tiểu cầu: Phải đánh giá ngày bệnh và tổng trạng bệnh nhân 

Làm sao phân biệt trường hợp tiểu cầu thấp nhưng bệnh nhân vẫn ổn với trường hợp tiểu cầu thấp kèm nguy cơ sốc, xuất huyết nặng?

BS Trương Hữu Khanh trả lời:

Bác sĩ dựa vào hai yếu tố chính: ngày của bệnh và tổng trạng của bệnh nhân. 

Nếu tiểu cầu thấp nhưng bệnh nhân vẫn tỉnh táo, ăn uống được, không có dấu hiệu chảy máu hay dấu hiệu sốc thì bác sĩ sẽ chờ đến giai đoạn hồi phục. Tuy nhiên, nếu tiểu cầu giảm quá sớm (ngày 3, ngày 4) thì có khả năng sẽ còn giảm sâu hơn nữa và cần can thiệp.

10. Tiểu cầu đã hồi phục: Khi nào có thể yên tâm và không cần xét nghiệm lại?

Sau khi tiểu cầu hồi phục, người bệnh có cần kiểm tra lại lần nữa hay lưu ý đặc biệt gì không ạ?

BS Trương Hữu Khanh trả lời:

Trong giai đoạn tiểu cầu đang thấp, bệnh nhân nên hạn chế vận động. Khi tiểu cầu đã bắt đầu hồi phục, ví dụ khi xét nghiệm lần cuối đã trên 100.000 và tổng trạng tốt, thì không cần thiết phải xét nghiệm lại hay làm gì thêm vì bệnh đã ổn định.