Ung thư gia tăng: Hiểu đúng con số để không hoang mang

Theo thống kê, mỗi năm toàn cầu ghi nhận gần 20 triệu ca ung thư mới; riêng Việt Nam ước tính khoảng 180.000 ca/năm, và con số này được dự báo sẽ còn tiếp tục tăng trong những thập kỷ tới. Tuy nhiên, điều quan trọng là hiểu đúng bản chất của sự gia tăng này, thay vì chỉ nhìn vào con số tuyệt đối.

Nguyên nhân đầu tiên và cũng là yếu tố lớn nhất đến từ tuổi thọ con người ngày càng tăng. Ung thư là bệnh liên quan chặt chẽ đến tuổi tác. Khi dân số già đi, số người bước vào nhóm tuổi nguy cơ cao cũng tăng theo. Chỉ riêng yếu tố già hóa dân số đã đủ khiến tổng số ca ung thư tăng lên, ngay cả khi nguy cơ mắc bệnh ở từng cá nhân không thay đổi quá nhiều.

Nguyên nhân thứ hai liên quan đến lối sống và môi trường hiện đại. Các yếu tố nguy cơ đã được chứng minh rõ ràng như thuốc lá, rượu bia, thừa cân - béo phì, ít vận động, chế độ ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn, ô nhiễm không khí, cùng các nhiễm virus mạn tính như viêm gan B, viêm gan C hay HPV… ngày càng phổ biến trong cộng đồng. Khi các yếu tố này gia tăng, nguy cơ ung thư “thật sự” cũng tăng theo.

Nguyên nhân thứ ba, thường ít được nhắc đến nhưng đóng vai trò rất quan trọng, là sự tiến bộ của y học. Ngày nay, con người tầm soát nhiều hơn, chẩn đoán sớm hơn và ghi nhận bệnh tốt hơn. Nhiều trường hợp ung thư mà trước đây không được phát hiện thì nay đã được chẩn đoán và đưa vào thống kê. Điều này khiến số ca ung thư trên giấy tờ tăng lên, trong khi bản chất sinh học của bệnh không tăng tương ứng.

Ung thư tuyến giáp tăng nhanh: Đằng sau là phát hiện sớm và chẩn đoán quá mức

Ung thư tuyến giáp là ví dụ điển hình cho sự gia tăng số ca ung thư trên thống kê, trong khi mức độ nguy hiểm không tăng tương ứng. Trong vài thập kỷ qua, đây là một trong những ung thư có tốc độ gia tăng nhanh nhất tại nhiều quốc gia, bao gồm cả Việt Nam. Tuy nhiên, một điểm rất đáng chú ý là tỷ lệ tử vong do ung thư tuyến giáp hầu như không tăng, thậm chí còn giảm ở nhiều nơi. Điều này cho thấy phần lớn sự gia tăng số ca ung thư tuyến giáp đến từ phát hiện sớm và chẩn đoán quá mức.

Hiện nay, siêu âm tuyến giáp được thực hiện rất phổ biến, chỉ cần khám sức khỏe tổng quát hoặc kiểm tra vùng cổ là đã có thể tình cờ phát hiện một nhân tuyến giáp. Nhiều trường hợp là ung thư thể nhú kích thước rất nhỏ, tiến triển cực kỳ chậm và có thể không gây triệu chứng hay ảnh hưởng suốt cả đời nếu không bị phát hiện.

BS.CK2 Dương Minh Tuấn nhấn mạnh, không thể cho rằng ung thư tuyến giáp tăng hoàn toàn chỉ vì chẩn đoán. Một số yếu tố nguy cơ thực sự vẫn tồn tại như phơi nhiễm bức xạ vùng đầu cổ (đặc biệt ở trẻ em), yếu tố di truyền trong một số hội chứng hiếm, môi trường sống ô nhiễm, cũng như mối liên quan với béo phì và rối loạn chuyển hóa. Tuy vậy, đến thời điểm hiện tại, chẩn đoán quá mức vẫn được xem là nguyên nhân chính giải thích sự “bùng nổ” số ca ung thư tuyến giáp.

Từ góc nhìn đó, bác sĩ cho rằng, điều quan trọng không phải là hoảng sợ trước con số ung thư gia tăng, mà là hiểu đúng ý nghĩa của những con số này. Không phải mọi ung thư đều nguy hiểm như nhau. Phòng ung thư, về bản chất, nằm ở những lựa chọn sống căn bản và bền vững: không hút thuốc, hạn chế rượu bia, duy trì cân nặng hợp lý, vận động đều đặn, ăn uống cân bằng, tiêm chủng đầy đủ các vaccine phòng ung thư đã được chứng minh hiệu quả, và tầm soát đúng đối tượng, đúng chỉ định, tránh làm xét nghiệm theo phong trào.

Phòng ung thư không phải là sống trong lo sợ, mà là sống chủ động, hiểu biết và dựa trên khoa học.