TS Lê Khánh Điền, Trưởng khoa Phục hồi chức năng Bệnh viện An Bình hướng dẫn cách chăm sóc phục hồi sức khỏe cho bệnh nhân đột quỵ

AloBacsi: Xin chào ông, bằng kinh nghiệm nhiều năm tu học ở Úc bậc tiến sĩ ngành Phục hồi chức năng và thực chiến điều trị cho hàng ngàn bệnh nhân, TS Lê Khánh Điền có thể tóm tắt lại những kỹ năng chính mà người bệnh và cả người nhà bệnh nhân nên biết?

TS Lê Khánh Điền: Xin chào bạn đọc AloBacsi, tôi xin chia sẻ những nguyên tắc để chăm sóc tốt nhất cho bệnh nhân sau đột quỵ:

A. Kiểm soát bệnh nền tốt nhất. Tuân thủ điều trị và không bao giờ được tự ý dừng thuốc mà không có ý kiến của bác sĩ.

Hàng ngày đo huyết áp, đường huyết (nếu có bệnh tiểu đường)

Thường xuyên kiểm tra sức khỏe. Thăm khám sức khỏe đúng định kỳ, đừng quên kiểm tra bộ mỡ máu…

Ăn uống, dinh dưỡng tuân thủ theo hướng dẫn của bác sĩ (Tránh thức ăn dầu mỡ, hạn chế muối, mặn…)

B. Bệnh nhân từng đột quỵ sợ nhất là bị choáng, do đó, luôn luôn nhớ “Nguyên tắc 10 giây khi chuyển tư thế”

Luôn nhớ: ngừng lại 10 giây trước khi chuyển tư thế.

Để huyết áp, tim mạch ổn định, không bị choáng do bật dậy hay thay đổi tư thế đột ngột:

- Từ nằm mà sang ngồi, chờ 10 giây;

- Từ ngồi sang đứng dậy, cũng chờ 10 giây;

Chuyển tư thế chậm, khoan thai, luôn cho mình quãng nghỉ 10 giây giữa các nhịp, sẽ tránh được tình trạng choáng.

C. 5 Nguyên tắc đảm bảo an toàn tối đa. Phải kỹ từng ly từng tý để bảo vệ an toàn, tránh té ngã cho người bệnh.

1. Vật dụng vừa tầm tay

Chung quanh bệnh nhân các vật dụng luôn vừa tầm, không phải với, nhoài người, không cúi người để lấy đồ dùng.

Người bệnh không bao giờ được cúi người xuống phía trước. 

- Kể cả với chưa từng đột quỵ nhưng có bệnh huyết áp, tim mạch cũng không bao giờ cúi người như tư thế như cột dây giày, vì khi cúi xuống dễ bị choáng, té ngã. Nên tuyệt đối tránh tư thế này. 

2. Giường/ Ghế luôn có các điểm tựa, tay vịn:

+ Giường nằm có độ cao vừa tầm, chung quanh giường phải có tay vịn để đứng lên dễ dàng; lỡ khi choáng đột ngột vẫn có điểm vịn.

+ Ghế ngồi vững, có chỗ dựa, tay vịn. Mặt ghế to, chắc chắn để đảm bảo an toàn. Tuyệt đối không ngồi ghế xếp, không có điểm tựa.

Lưu ý: Nguyên tắc phải vừa tầm với người bệnh. Không ngồi, nằm ghế hay giường thấp so với chiều cao người bệnh. Ngồi càng thấp, đứng lên càng dễ bị choáng. Ngồi ghế cao, dễ đứng lên.

3. Lên xuống cầu thang: trong ít nhất 6 tháng đầu sau đột quỵ lúc nào cũng cần có người ở cùng khi: Di chuyển lên xuống cầu thang, khi đi tắm.

Người đi theo nhớ nguyên tắc: Khi đi lên, người đó đi phía sau. Khi đi xuống, người đó đi phía trước. Người đi theo là người lúc nào cũng ở bên dưới người bệnh, để đỡ khi không may té ngã. Nhớ chỉ đi cách bệnh nhân 1-2 bậc thang. Không đi quá xa bệnh nhân.

4. Trong nhà vệ sinh: Bắt thêm các thanh tay vịn để bệnh nhân bấu vào khi đứng lên, ngồi xuống bồn cầu. Tư thế đứng lên rất dễ choáng nên cần có tay vịn.

Trong phòng tắm, WC phải làm chuông. Không gắn chuông gần công tắc điện. Người bệnh trượt té xuống sàn, lắp ở chỗ cao quá không đứng lên bấm được. Chuông phải đảm bảo: tránh nước, tránh rò rỉ điện và khi bệnh nhân ngồi hoặc trượt té vẫn vừa tầm để bấm.

Nếu đi tắm đảm bảo có người chờ bên ngoài, không bao giờ khóa cửa bên trong. 
Mặc định là: Không bao giờ khóa cửa trong khi dùng nhà vệ sinh hoặc nhà tắm. 

Dù người bệnh cảm thấy có thể tự tắm vẫn phải luôn có người ở bên ngoài để lắng nghe, hỗ trợ kịp thời. Phải tắm ngồi chứ không đứng, dễ trơn té. 

Chọn mua loại ghế để ngồi tắm đảm bảo: Không trơn, có 4 chân bám chặt xuống sàn. Lưu ý loại ghế chuyên dụng để dùng trong phòng tắm, có tay vịn, mặt ghế… dù có xà bông cũng không trơn. Tuyệt đối không bao giờ ngồi tắm loại ghế không có điểm tựa, ghế đẩu... 

Sàn nhà tắm khi có nước, xà bông: rất dễ té, nguy hiểm, nên phải mua thêm miếng cao su đảm bảo sàn không trơn.

Khi người bệnh đi tắm, tuyệt đối không thúc giục, không gọi để giật mình, trơn ngã.

5. Bệnh nhân không bao giờ cầm ly thủy tinh, kéo, dao hoặc vật nhọn, nước sôi, chảo dầu. Bình thường thì người bệnh có thể cảm thấy khỏe, vẫn có thể cầm được, mang được, không sao nhưng nếu đột ngột bị choáng hay vấp thì dù không té, ấm nước sôi hay chảo dầu nghiêng thôi sẽ gây bỏng, thêm nguy hiểm. Không cầm ly miểng, lỡ tay yếu rơi vỡ lại bị thương tích, nên dùng ly nhựa.

AloBacsi: Rất nhiều bệnh nhân sau đột quỵ bị chứng hay quên hoặc nói chuyện, đột nhiên quên mất những từ cơ bản, vậy, xin TS cho biết có cách nào để bệnh nhân có thể phục hồi trí nhớ?

TS Lê Khánh Điền: Không cứ là bệnh nhân từng đột quỵ mà người cao tuổi cũng thường bị chứng hay quên. Điều này là bình thường. Không nên căng thẳng áp lực vì “tật” hay quên của mình.

Có thể áp dụng hai bài tập đơn giản như sau để tăng cường kết nối não bộ, phục hồi trí nhớ, ngăn chặn “việc hay quên” diễn biến nặng hơn. 

1. Gọi tên vật dụng, đồ vật nhìn thấy. 

Thấy bất cứ vật gì, tự đặt câu hỏi trong đầu, nó là cái gì, sau đó nói ra, gọi tên những đồ vật nhìn thấy hàng ngày: 

VD: Thấy cây quạt, nói ra miệng: Cây quạt
Thấy cái ghế, Nói ra miệng: Cái ghế…
Khi ăn cơm, gọi tên các món ăn…

Bài tập có vẻ như bình thường nhưng lại rất tốt cho não.  Nói ra để não nghe thấy tiếng mình nói để kết nối phục hồi. 

2. Bài tập gọi tên đồ vật/ con vật/ sự vật… theo chủ đề trong vòng 1 phút.

Đặt đồng hồ đếm ngược 1 phút cho bệnh nhân kể tên: Các loại trái cây, vật nuôi, động vật

Kể tên càng nhanh càng tốt, càng nhiều càng tốt, tất cả những gì chung 1 chủ đề.

Trung bình kể được tên 20 loại/ 1 phút là bình thường.

Kể tên càng ít hơn, trí nhớ càng giảm sút.

Đây là bài tập luyện não rất tốt. Khi tập phải giữ tâm thế thoải mái thì mới hiệu quả được. Luyện như vậy não huy động, làm việc lục trong trí nhớ ra càng nhiều càng tốt, càng nhanh càng tốt.

Cách làm: Hàng ngày bấm 1 phút để kể tên các chủ đề khác nhau để luyện trí não.

Chủ đề từ rộng đến hẹp. Từ dễ đến khó.

Bài tập ban đầu: Kể tên các loại trái cây, động vật, các quốc gia, món ăn… trong 1 phút.

Bài tập khó hơn, yêu cầu chi tiết hơn để tăng cấp độ lên, não phải làm việc nhiều hơn, linh hoạt hơn, hiệu quả hơn.

Chủ đề từ rộng đến hẹp dần, khó dần, cần não nghĩ nhiều hơn. 
Nhưng nhớ: Tuyệt đối không làm cho bệnh nhân căng thẳng.
Không phải tập bằng mọi giá, không ép bệnh nhân tập kiệt sức.

Bài tập gọi tên trong vòng 1 phút có thể là:  

-       Kể tên các vật nuôi trong nhà/ loài cá/chim/ động vật hoang dã/ loài bò sát/ loài leo trèo giỏi…

-       Kể tên các loại cây trái đặc trưng của Nam bộ, Bắc bộ, Trung bộ…

-       Kể tên các món ăn bạn ưa thích/ món ăn khai vị/ món tráng miệng… 

-       Kể tên các nước Châu Á, Châu Âu…

Cứ lập đi lập lại các bài tập này. Nên đổi chủ đề nhưng không cần đổi quá nhiều, không cần quá khó, ý nghĩa của bài tập để não quen với việc tìm kiếm và kết nối thông tin, từ từ não sẽ nhanh nhạy trở lại. Não sẽ tự tìm và thích ứng, tự ra các chiến lược làm sao để thành công hơn, tìm kiếm dễ dàng hơn.      

Gia đình nên lập thời khóa biểu tập ngôn ngữ, song song với bài tập vận động tay, chân để tạo thói quen và động viên người bệnh tập luyện đều đặn.

AloBacsi: Bệnh nhân phục hồi sau đột quỵ sẽ tập hai bài tập này trong bao lâu?

TS Lê Khánh Điền: Không có khái niệm tập đến bao giờ thì dừng mà nên tập trong tinh thần vui vẻ, tự nguyện. Suốt đời. Cũng giống như tập thể dục, cứ tập hoài, đều đặn, hợp lý, không quá sức là được. Lưu ý: Không gây sức ép lên người bệnh. Không cần phải tập bằng mọi giá. Hôm nào mệt thì nghỉ 1 bữa, không sao. Không làm bệnh nhân căng thẳng. Nhưng cũng không được bỏ tập thường xuyên. Tập luyện phải có ý chí, phải cố gắng. Không tập không được.

AloBacsi: Thời gian vàng để tập luyện là bao lâu sau đột quỵ, thưa ông?

TS Lê Khánh Điền: Nhiều người nhầm lẫn thời gian vàng để tập phục hồi là 3 tháng, 6 tháng, lỡ bỏ qua thời gian đó, là buông trôi, không tập luyện cho người bệnh nữa. Suy nghĩ này là hoàn toàn sai lầm. 

Bất cứ khi nào cũng có thể bắt đầu. Chậm vẫn còn hơn không. Có những bệnh nhân, sau 2 năm mới bắt đầu tìm đến tập phục hồi, tôi vẫn luôn ủng hộ và thực tế, tập trễ vẫn còn hơn không tập gì, vẫn đạt được hiệu quả nhất định.

Thời gian bắt đầu tập phục hồi lý tưởng nhất là sau khi bệnh ổn định, thường là vài tuần sau đột quỵ, kiểm soát tốt huyết áp, bệnh nền, bệnh nhân có thể bắt đầu bằng những bài tập nhẹ nhàng, phù hợp với thể trạng. 

Quan trọng nhất là ý chí, người bệnh phải có ý chí, cố gắng để phục hồi, trở lại cuộc sống chất lượng như trước khi bệnh.

Đối với bệnh nhân sau đột quỵ, khi giao tiếp ta phải nhẹ nhàng, kiên nhẫn. Không vì nóng ruột mà thúc ép.  Nên chia nhỏ các động tác ra để tập, không cần tập hết tất cả các động tác một lần.

Các bài tập sẽ đi từ đơn giản đến nâng cao.

Hai nguyên tắc vàng, bệnh nhân đột quỵ cần nhớ:

1. Use it or Lose it: Dùng hoặc đánh mất

Bất cứ kỹ năng nào cũng cần dùng, trau dồi luyện tập nếu không sẽ thui chột dần, đánh mất kỹ năng đó.

Việc tập luyện như trên chính là để não làm việc, trau dồi liên kết trí nhớ và giúp bệnh nhân dần tư duy nhanh nhẹn trở lại

2. Use it and Inprove it.

Dùng và cải thiện khả năng. Nôm na: Văn ôn võ luyện.
Luyện tập, tiến bộ, cải thiện, tiếp tục tập luyện.

Xin cảm ơn những chia sẻ quý báu của ông. Mong được tiếp tục đón nhận những bài tập nâng cao cho bệnh nhân đột quỵ ở những buổi tiếp theo. Kính chúc TS Lê Khánh Điền dồi dào sức khỏe và luôn giữ tinh thần và nhiệt huyết tận tụy vì người bệnh như lâu nay. Trân trọng cảm ơn ông.