Tế bào gốc: Giữa ranh giới y học thực chứng và “cơn sốt” quảng cáo rầm rộ

Tế bào gốc là công cụ mạnh mẽ khi đặt đúng vị trí sinh học

Thưa bác sĩ, không ít chuyên gia vẫn chỉ coi tế bào gốc là liệu pháp hỗ trợ với hiệu quả chưa rõ rệt. Với tư cách là người trực tiếp điều trị lâm sàng, bà phản hồi thế nào về quan điểm này? Liệu chúng ta đang thiếu dữ liệu thực chứng hay do kỳ vọng của chúng ta đặt sai chỗ?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng - Phó chủ tịch Hội Tế bào gốc TPHCM: Tôi cho rằng nhận định đó đúng một phần, nhưng vấn đề cốt lõi nằm ở sự lệch pha về kỳ vọng. Tế bào gốc không phải là "cây đũa thần" có thể đảo ngược mọi quy luật sinh lão bệnh tử.

Trong y học tái tạo, thay vì mơ mộng về việc tạo ra một "cơ quan mới" hay "trẻ lại 20 tuổi" ngay lập tức, chúng ta nên kỳ vọng vào những giá trị thực tế hơn: giảm viêm, cải thiện môi trường mô, hỗ trợ hồi phục chức năng và làm chậm tiến trình bệnh. Khi đặt sai kỳ vọng, người ta dễ thất vọng. Nhưng khi đặt đúng vị trí sinh học, đây là một công cụ cực kỳ mạnh mẽ của y học hiện đại.

Trong danh mục kỹ thuật y tế, khi nào tế bào gốc được xem là “phác đồ chủ lực” và khi nào chỉ là “phương án phối hợp”? Có trường hợp nào tại VietHope mà tế bào gốc đã tạo nên kỳ tích khi các phương pháp truyền thống đã đầu hàng?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng: Tế bào gốc chỉ trở thành "chủ lực" khi hội đủ 3 yếu tố: Cơ chế bệnh phù hợp, dữ liệu lâm sàng đủ mạnh và được cơ quan quản lý cấp phép. Ví dụ rõ nhất là ghép tế bào gốc tạo máu trong điều trị ung thư máu.

Còn với thoái hóa khớp, đau cột sống hay COPD, tôi xem tế bào gốc là "mắt xích quan trọng" trong một chiến lược tổng thể bao gồm: lối sống, dinh dưỡng, vận động và y lệnh thuốc.

Tại VietHope, chúng tôi không dùng từ "kỳ tích" vì y học thực chứng sống bằng kết quả có thể lặp lại, không sống bằng phép màu. Chúng tôi có những bệnh nhân đáp ứng tốt ngoài mong đợi nhờ việc chọn đúng thời điểm vàng và tuân thủ quy trình nghiêm ngặt.

Hiện nay, từ “tế bào gốc” bị lạm dụng tràn lan trong các spa, mỹ phẩm để quảng cáo trẻ hóa thần tốc. Việc thương mại hóa thiếu kiểm soát này đang gây khó khăn gì cho những bác sĩ làm nghề nghiêm túc như bà trong việc định hướng niềm tin cho bệnh nhân?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng: Tôi thấy khó khăn lớn nhất là "nhiễu" ngôn ngữ. Người ta dán nhãn tế bào gốc lên mọi thứ: từ kem bôi, dịch chiết đến các liệu trình spa không rõ nguồn gốc. Điều này khiến bệnh nhân mất phương hướng, đánh đồng công nghệ sinh học cao cấp với các sản phẩm thương mại thông thường.

Bác sĩ chúng tôi mất rất nhiều thời gian để "gỡ nhiễu": giải thích rằng không phải cứ đắt tiền là tiên tiến, và không phải can thiệp sinh học nào cũng an toàn nếu thiếu sự chuẩn hóa. Chúng tôi phải đấu tranh để bảo vệ giá trị khoa học trước sự bủa vây của quảng cáo "đội lốt" công nghệ.

Dưới góc nhìn y sinh, sự khác biệt bản chất giữa việc dùng tế bào gốc để “trẻ hóa vẻ ngoài” và “tái tạo nội tại” là gì? Liệu một cơ thể không khỏe mạnh từ bên trong có thể trẻ hóa thực sự chỉ bằng can thiệp bề ngoài?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng: Một bên là "hình ảnh", một bên là "nền tảng sinh học". Trẻ hóa bề ngoài chỉ xử lý phần ngọn: nếp nhăn, sắc tố, độ ẩm. Trong khi đó, tái tạo nội tại là đánh vào "gốc rễ": kháng viêm mạn tính, chống stress oxy hóa và sửa chữa tổn thương tế bào từ bên trong.

Một cơ thể không khỏe, đang bị viêm nhiễm hoặc suy giảm chức năng nội tạng thì không thể trẻ hóa thật sự chỉ bằng việc "tô vẽ" bề ngoài. Da có thể căng hơn một chút, nhưng nếu bên trong vẫn rệu rã, đó chỉ là sự trẻ trung tạm thời, không phải là sự hồi sinh sinh học bền vững.

Mỗi liều tế bào gốc phải có một "hộ chiếu" minh bạch về chất lượng

Nhiều người lo ngại về nguy cơ biến chứng hoặc đào thải khi đưa tế bào gốc vào cơ thể. Tại VietHope, quy trình kiểm soát chất lượng tế bào từ phòng Lab đến khi tiêm vào bệnh nhân được thực hiện nghiêm ngặt ra sao để đảm bảo “không sai một li”?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng: Nỗi lo đó hoàn toàn có cơ sở. Tại VietHope, chúng tôi không trả lời bằng lời hứa "không sao đâu", mà trả lời bằng "hệ thống kiểm soát đa tầng".

Quy trình bắt đầu từ việc sàng lọc người cho, kiểm soát phòng sạch đến khâu kiểm định cuối cùng về độ sống, độ vô khuẩn của tế bào.

Chúng tôi duy trì "chuỗi định danh" và "chuỗi quản lý" xuyên suốt: biết rõ ai là người thao tác, vào lúc nào, lô tế bào đó có đạt chuẩn hay không. Mỗi liều tế bào gốc đưa vào cơ thể bệnh nhân phải có một "hộ chiếu" minh bạch về chất lượng.

Giữa một thị trường đang hỗn loạn về thông tin, hệ thống VietHope dựa trên nền tảng chuyên môn nào để khẳng định với bệnh nhân rằng: “Tế bào gốc ở đây là y học thực chứng, không phải là phong trào”?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng: Chúng tôi dựa trên 4 trụ cột: Khoa học (hiểu rõ cơ chế), Quy trình (chuẩn Lab quốc tế), Lâm sàng (tiêu chí chọn lọc bệnh nhân khắt khe) và Trung thực (nói rõ cái gì làm được, cái gì còn đang nghiên cứu).

Thực chứng không nằm ở lời quảng cáo hay sự hào nhoáng của phòng khám, mà nằm ở việc chúng tôi dám đo lường kết quả và công khai các giới hạn y khoa. Tại VietHope, mọi chỉ định đều dựa trên dữ liệu, không dựa trên cảm tính hay chạy theo xu hướng thị trường.

Bác sĩ kỳ vọng gì vào sự thay đổi trong chính sách quản lý y tế hoặc nhận thức của cộng đồng để liệu pháp tế bào gốc tại Việt Nam được trả về đúng giá trị nhân văn và khoa học của nó?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng: Tôi kỳ vọng vào sự phân tầng rõ rệt trong quản lý: đâu là nghiên cứu, đâu là kỹ thuật đã được chấp nhận và đâu là quảng cáo sai lệch. Ranh giới pháp lý càng rõ, bệnh nhân càng an toàn.

Bên cạnh đó, tôi mong cộng đồng nhìn nhận tế bào gốc như một thành tựu y học nghiêm túc thay vì một phép màu. Chỉ khi được đặt trên ba chân kiềng: "Khoa học vững - Quy trình chuẩn - Chỉ định đúng", tế bào gốc mới thực sự phát huy giá trị nhân văn của nó.

VietHope ra đời chính là để bảo vệ quyền được tiếp cận y học tái tạo trung thực và trách nhiệm của mỗi người dân.