Sau thảm họa, trẻ em chịu tổn thương tâm lý như thế nào?

Sau những biến cố như thiên tai, hỏa hoạn hay tai nạn, trẻ em không chỉ chịu tổn thương về thể chất mà còn phải đối mặt với những sang chấn tâm lý âm thầm nhưng kéo dài. Nếu không được nhận diện và hỗ trợ kịp thời, những tổn thương này có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ về lâu dài.

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn - Viện trưởng Viện Sức khỏe Tâm thần Bạch Mai, khi thảm họa xảy ra, tổn thương tinh thần có thể xuất hiện ngay lập tức, dù không nhìn thấy bằng mắt thường. Não bộ có cơ chế tự bảo vệ, nên những biểu hiện bất thường ở trẻ thực chất là phản ứng để thích nghi và tồn tại.

Trên thực tế, nhiều trẻ sau biến cố rơi vào trạng thái hoảng loạn, mất ngủ, lo âu kéo dài. Có em bị ám ảnh bởi khoảnh khắc nguy hiểm, có em lại sang chấn vì cảm giác mất kết nối với người thân trong lúc xảy ra sự việc. Các chuyên gia cho biết, với trẻ nhỏ, việc bị tách khỏi gia đình trong thời điểm khủng hoảng đôi khi còn gây tổn thương nặng nề hơn chính biến cố.

Một số trường hợp điển hình cho thấy mức độ ảnh hưởng sâu sắc của sang chấn tâm lý. Có bé gái sau vụ cháy chung cư rơi vào trạng thái hoảng loạn, liên tục khóc và tìm người thân. Một thiếu niên khác sau khi thoát khỏi dòng nước lũ lại thay đổi tính cách rõ rệt, trở nên cáu gắt, thu mình và học tập sa sút. Đáng chú ý, cách ứng xử của người lớn sau biến cố có thể giúp trẻ hồi phục hoặc vô tình khiến tổn thương trở nên nặng hơn.

Theo TS Vũ Sơn Tùng, trẻ em là nhóm dễ bị ảnh hưởng vì não bộ và khả năng kiểm soát cảm xúc còn đang phát triển. Khi môi trường an toàn như gia đình, trường học bị xáo trộn, trẻ rất dễ rơi vào trạng thái bất an, mất phương hướng.

Cha mẹ cần lưu ý những dấu hiệu cảnh báo như trẻ mất ngủ, hay giật mình, ác mộng, thu mình, dễ cáu gắt hoặc thay đổi hành vi. Một số trẻ nhỏ có thể quay lại những hành vi như tè dầm, bám người thân, sợ hãi vô cớ. Đây được xem là những “tín hiệu cầu cứu” về tâm lý.

Để hỗ trợ trẻ, các chuyên gia khuyến nghị áp dụng nguyên tắc “sơ cứu tâm lý”: giữ trẻ trong môi trường an toàn, ở bên cạnh để trấn an; lắng nghe khi trẻ sẵn sàng chia sẻ; hạn chế cho trẻ tiếp xúc với thông tin tiêu cực; đồng thời sớm đưa trẻ trở lại sinh hoạt bình thường. Vai trò của gia đình, thầy cô và bạn bè rất quan trọng trong việc giúp trẻ ổn định tâm lý.

Trong trường hợp trẻ có biểu hiện lo âu, mất ngủ hoặc thay đổi hành vi kéo dài, cần đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa để được đánh giá và hỗ trợ kịp thời. Theo các chuyên gia, những tổn thương tâm lý nếu được quan tâm đúng cách hoàn toàn có thể hồi phục, nhưng nếu bị bỏ qua, “vết sẹo” tinh thần có thể theo trẻ đến tận khi trưởng thành.