Nếu tiêm huyết thanh kháng nọc rắn muộn sau 24 giờ, có còn cứu được không?

Tôi thấy các bệnh viện không có sẵn huyết thanh kháng nọc rắn mà phải vận chuyển từ trung tâm lớn. Nếu trễ sau “24 giờ vàng” việc sử dụng huyết thanh kháng nọc có còn tác dụng không?

Phòng nội dung - AloBacsi trả lời:

Chào bạn,

“24 giờ vàng” trong điều trị rắn độc cắn không phải là một mốc mang tính khẩu hiệu, mà dựa trên cơ chế tác động của nọc độc và cách hoạt động của huyết thanh kháng nọc.

Khi rắn cắn, nọc độc được tiêm trực tiếp vào mô và nhanh chóng đi vào hệ tuần hoàn. Trong những giờ đầu, phần lớn độc tố còn lưu hành trong máu và dịch mô. Đây chính là thời điểm huyết thanh phát huy hiệu quả tốt nhất.

Huyết thanh kháng nọc thực chất là các kháng thể đặc hiệu. Khi được truyền vào cơ thể, các kháng thể này sẽ “bắt giữ” và trung hòa các phân tử độc tố còn tự do trong máu, ngăn chúng tiếp tục gắn vào cơ quan đích như hệ thần kinh, cơ tim, hệ đông máu hay mô cơ.

Vấn đề là: một khi độc tố đã gắn vào thụ thể hoặc đã gây tổn thương tế bào, huyết thanh không thể “đảo ngược” tổn thương đó. Nó chỉ trung hòa phần độc tố còn đang lưu hành. Vì vậy, càng truyền sớm thì càng chặn được nhiều độc tố trước khi chúng gây hại sâu rộng.

Vì sao thường nhắc mốc 24 giờ?

Thứ nhất, ở đa số trường hợp, quá trình hấp thu và phân bố nọc độc diễn ra mạnh nhất trong vài giờ đầu đến khoảng một ngày đầu tiên. Sau mốc này, phần lớn độc tố đã gắn vào mô hoặc đã gây ra các rối loạn như liệt cơ, rối loạn đông máu, hoại tử cơ…

Thứ hai, các biến chứng nặng như suy hô hấp (với rắn hổ), rối loạn đông máu nặng (với rắn lục), tiêu cơ vân, suy thận… thường khởi phát và tiến triển trong 24 giờ đầu. Nếu can thiệp bằng huyết thanh trước hoặc trong giai đoạn này, nguy cơ biến chứng và tử vong giảm rõ rệt.

Thứ ba, sau 24 giờ, việc dùng huyết thanh vẫn có thể cần thiết nếu còn dấu hiệu nhiễm độc tiến triển, nhưng hiệu quả sẽ giảm dần và lúc này điều trị hỗ trợ (thở máy, truyền máu, lọc máu…) đóng vai trò quan trọng hơn.

Tuy nhiên, cần hiểu đúng: “24 giờ vàng” không có nghĩa là sau 24 giờ thì không còn tác dụng. Trong nhiều trường hợp đến muộn, bác sĩ vẫn chỉ định huyết thanh nếu còn bằng chứng độc tố đang hoạt động. Nhưng về nguyên tắc, càng sớm thì càng tốt - vì huyết thanh là thuốc trung hòa độc tố, chứ không phải thuốc sửa chữa tổn thương đã xảy ra.

Chính vì cơ chế này mà trong thực tế lâm sàng, mỗi giờ chậm trễ đều có thể làm tăng nguy cơ biến chứng. Đó là lý do các bệnh viện phải chạy đua thời gian để đưa huyết thanh đến tay bệnh nhân sớm nhất có thể.