GERD ở phụ nữ mang thai: Từ thay đổi lối sống đến điều trị an toàn

Khi tuổi thai càng lớn, nguy cơ trào ngược càng tăng

Theo thống kê về bệnh trào ngược dạ dày - thực quản ở phụ nữ mang thai, tỷ lệ thai phụ mắc dao động từ 30–80% tùy theo khu vực và tiêu chuẩn chẩn đoán. Tần suất bệnh tăng dần theo tam cá nguyệt: khoảng 26,1% ở 3 tháng đầu, 36,1% ở 3 tháng giữa và lên đến 51,2% ở 3 tháng cuối thai kỳ. 

Đặc biệt, phụ nữ có tiền sử GERD trước mang thai có nguy cơ cao hơn gấp 3,7 lần và 20% còn triệu chứng ngay cả sau sinh.

Tại Việt Nam, một nghiên cứu trên 154 thai phụ cho thấy tỷ lệ GERD là 38,5%, trong đó cao nhất ở tam cá nguyệt thứ ba (46,8%). Các triệu chứng điển hình được ghi nhận nhiều nhất là ợ nóng và ợ trớ.

Về cơ chế bệnh sinh, ThS.BS Vũ Thị Hạnh Như - Giảng viên Bộ môn Nội Tổng quát, Đại học Y Dược TP.HCM nhấn mạnh có nhiều yếu tố góp phần làm tăng nguy cơ GERD trong thai kỳ, bao gồm:

• Chèn ép cơ học: thai nhi phát triển gây áp lực lên dạ dày.
• Giảm nhu động thực quản và chậm làm rỗng dạ dày.
• Giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới: chủ yếu do tăng nồng độ progesterone và estrogen trong thai kỳ.
• Giảm hoạt động thể lực ở phụ nữ mang thai.
  
  

Áp lực cơ thắt thực quản dưới có xu hướng giảm dần, thấp nhất vào tuần 36. Vị diễn giả đánh giá những thay đổi này lý giải vì sao triệu chứng GERD thường nặng dần theo tuổi thai.

Ngoài ra, các yếu tố nguy cơ khác khiến GERD dễ xảy ra ở phụ nữ mang thai bao gồm: thói quen ăn uống (ăn nhiều thức ăn cay, chua, nhiều dầu mỡ, đồ uống có ga, cà phê, socola), tiền sử GERD, căng thẳng tâm lý, tăng cân quá mức, béo phì, sinh nhiều con, tuổi mẹ trẻ và tình trạng thực quản ngắn (short MTBT).

Ợ nóng, ợ trớ và những hệ lụy của GERD khi mang thai

Nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy ợ trớ xuất hiện ở 92,9% thai phụ, trong khi ợ nóng chiếm 30,5%. Khoảng 23,4% có cả hai triệu chứng xuất hiện đồng thời. Các triệu chứng khác gồm đau thượng vị, buồn nôn, nôn, đầy hơi, ợ hơi, ợ chua; ít gặp hơn là ho khan về đêm hay khó nuốt.

Ý kiến của vị chuyên gia cho rằng các triệu chứng thường xảy ra sau ăn hoặc khi nằm. Nghiên cứu cho thấy ợ nóng và ợ trớ có độ nhạy 78% và độ đặc hiệu 60% trong chẩn đoán GERD, do đó đa phần thai phụ có triệu chứng điển hình có thể được chẩn đoán mà không cần xét nghiệm bổ sung.

Không những thế, ảnh hưởng của GERD đối với thai phụ chủ yếu ở chất lượng cuộc sống như: rối loạn giấc ngủ, giảm dinh dưỡng do buồn nôn, nôn, ăn kém, lo âu và stress. Các biến chứng nặng như viêm, loét hay hẹp thực quản hiếm gặp. 

Với thai nhi, nguy cơ suy dinh dưỡng gián tiếp từ mẹ cũng rất thấp và hiện chưa có bằng chứng GERD làm tăng nguy cơ sảy thai, dị tật bẩm sinh hay kết cục thai kỳ bất lợi.

Đánh giá về việc chẩn đoán GERD ở thai phụ, vị diễn giả cho rằng nội soi tiêu hóa trong thai kỳ cần cân nhắc kỹ giữa lợi ích và nguy cơ.

ThS.BS Vũ Thị Hạnh Như khuyến cáo nên trì hoãn đến tam cá nguyệt thứ hai nếu không cấp cứu. Nội soi chỉ định khi có biểu hiện nặng hoặc biến chứng như xuất huyết tiêu hóa, đau bụng dữ dội, viêm tụy do sỏi mật, tắc mật.

Khi thực hiện, thai phụ cần nằm nghiêng trái để tránh chèn ép mạch máu lớn, thuốc an thần sử dụng liều thấp nhất có thể, ưu tiên nhóm A/B theo phân loại FDA.

Điều trị GERD trong thai kỳ: ưu tiên thay đổi lối sống

Điều trị GERD trong thai kỳ luôn cần cân nhắc giữa lợi ích cho mẹ và nguy cơ tiềm ẩn cho thai nhi. Vị diễn giả nhận định hướng tiếp cận thường theo từng bước: bắt đầu từ biện pháp không dùng thuốc, sau đó mới cân nhắc thuốc khi cần. Hơn hết, thai phụ cần thay đổi lối sống và chế độ ăn như:

• Tránh ăn trong vòng 3 giờ trước khi ngủ.
• Nâng cao đầu giường 15–20 cm, nằm nghiêng trái sau ăn.
• Không hút thuốc, hạn chế căng thẳng, duy trì vận động nhẹ nhàng.
• Có thể nhai kẹo cao su để tăng tiết nước bọt, trung hòa acid.
• Ăn nhiều bữa nhỏ, tránh đồ ăn nhiều dầu mỡ, cay, socola, bạc hà, nước uống có ga, cà phê, nước ép cam quýt, cà chua.
• Tăng cường thực phẩm giàu chất xơ, rau củ, trái cây không thuộc họ cam quýt, protein nạc, tinh bột phức hợp.
• Uống đủ nước, tránh uống nhiều ngay trong bữa ăn.
   

Về điều trị bằng thuốc, ThS.BS Vũ Thị Hạnh Như thông tin các loại thuốc như:

Antacid: an toàn cho thai phụ do tác dụng tại chỗ, giúp giảm nhanh triệu chứng. Tuy nhiên, cần thận trọng khi thai phụ thiếu canxi, sắt, magie, vitamin B12 và không dùng trong vòng 2 giờ sau khi uống sắt, acid folic. Antacid chứa canxi còn có thể giúp phòng ngừa tăng huyết áp, tiền sản giật, nhưng liều cao dễ gây tăng canxi máu hoặc suy thận. Tránh dùng natri bicarbonate (FDA nhóm C).

Alginate: tạo lớp gel nổi trên dịch dạ dày, ngăn acid trào ngược. Nghiên cứu cho thấy hiệu quả cao (giảm triệu chứng trong vòng 10–20 phút, tỷ lệ thành công 90–91%), an toàn khi dùng trong thai kỳ.

Sucralfate: thuốc nhóm B, ít hấp thu, tạo màng bảo vệ niêm mạc. Thận trọng ở bệnh nhân suy thận.

Thuốc ức chế thụ thể H2: Phân tích trên 2.400 thai phụ cho thấy không làm tăng nguy cơ dị tật, sảy thai, sinh non.

Thuốc ức chế bơm proton (PPI): hiệu quả nhất, nhưng chỉ dùng khi cần thiết, liều thấp nhất, thời gian ngắn nhất. Phần lớn PPI thuộc nhóm B, riêng omeprazole nhóm C nhưng nhiều nghiên cứu lớn không ghi nhận tăng dị tật bẩm sinh. Cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng trong 3 tháng đầu.

Buồn nôn và nôn thường chồng lấp với GERD. Do đó, ThS.BS Vũ Thị Hạnh Như cho rằng gừng có tác dụng cải thiện buồn nôn, an toàn khi dùng 1.000–1.500 mg/ngày. Còn đối với thuốc Metoclopramide (nhóm B) cũng hữu ích nhưng không dùng quá 12 tuần, thận trọng ở tam cá nguyệt cuối do nguy cơ tác dụng phụ thần kinh.

Tóm lại, GERD là than phiền phổ biến nhất ở phụ nữ mang thai, với tần suất tăng dần theo tuổi thai. Cơ chế bệnh sinh liên quan đến sự thay đổi hormone (progesterone, estrogen), sự phát triển của thai nhi và nhiều yếu tố nguy cơ khác.

Điều trị GERD trong thai kỳ cần tiếp cận thận trọng, ưu tiên thay đổi lối sống và chế độ ăn. Thuốc có thể được sử dụng theo từng bậc khi cần thiết. Mục tiêu cốt lõi vẫn là giảm triệu chứng, cải thiện chất lượng cuộc sống cho thai phụ, đồng thời đảm bảo an toàn tối đa cho thai nhi.

>>> Trào ngược dạ dày thực quản - “Thủ phạm ẩn” trong nhiều bệnh hô hấp

>>> GERD: Thách thức chẩn đoán và điều trị từ góc nhìn Tiêu hóa

>>> Bệnh trào ngược dạ dày - thực quản: Vì sao chẩn đoán tại Việt Nam còn nhiều thách thức?

>>> Trào ngược dạ dày thực quản - Thủ phạm đứng sau nhiều cơn đau ngực “tưởng do tim”