Phế cầu khuẩn - "Sát thủ" ẩn mình trong cổ họng trẻ và cái giá hàng tỷ đồng nếu phát hiện muộn

Dịch tễ phế cầu khuẩn thay đổi, nhiều type nguy hiểm vẫn lưu hành tại Việt Nam

Phế cầu khuẩn vẫn là một trong những tác nhân gây bệnh đáng lo ngại ở trẻ em, đặc biệt trong bối cảnh dịch tễ học liên tục thay đổi, tình trạng kháng kháng sinh gia tăng và nhiều type huyết thanh nguy hiểm vẫn đang lưu hành trong cộng đồng.

PGS.TS.BS Phạm Quang Thái - Phó trưởng Khoa Kiểm soát bệnh truyền nhiễm, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương cho biết, phế cầu khuẩn là tác nhân gây bệnh phổ biến trong cộng đồng và là một trong những nguyên nhân gây tử vong đáng kể trên toàn cầu, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người cao tuổi.

Theo chuyên gia, dịch tễ phế cầu khuẩn tại Việt Nam đang liên tục thay đổi với nhiều type huyết thanh nguy hiểm vẫn lưu hành và biến động theo thời gian. Điều này cho thấy sự cần thiết của việc duy trì giám sát dịch tễ thường xuyên nhằm kịp thời nhận diện các thay đổi và xây dựng chiến lược dự phòng phù hợp.

Đồng tình với nhận định này, TTƯT.BS.CK2 Nguyễn Minh Tiến - Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi đồng Thành phố cho biết, sau giai đoạn COVID-19, khi các hoạt động xã hội trở lại bình thường, số ca nhiễm khuẩn hô hấp có xu hướng gia tăng, trong đó phế cầu khuẩn tiếp tục là tác nhân đáng lưu ý.

Một thách thức khác được chuyên gia nhấn mạnh là tình trạng kháng kháng sinh ở phế cầu khuẩn đang ngày càng gia tăng. Tại Bệnh viện Nhi đồng Thành phố, tỷ lệ kháng với một số kháng sinh từng được sử dụng phổ biến có thể lên tới 80%. Theo TTƯT.BS.CK2 Nguyễn Minh Tiến, một trong những nguyên nhân quan trọng là việc sử dụng kháng sinh chưa hợp lý, đặc biệt tình trạng tự ý dùng kháng sinh khi trẻ chỉ mắc các bệnh do virus.

Không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị, bệnh do phế cầu khuẩn còn tạo ra gánh nặng kinh tế đáng kể cho gia đình. Theo TTƯT.BS.CK2 Nguyễn Minh Tiến, các trường hợp bệnh không xâm lấn như viêm tai giữa hoặc viêm phổi thông thường thường chỉ tốn vài trăm nghìn đồng chi phí điều trị. Tuy nhiên, khi bệnh tiến triển thành các thể xâm lấn như nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não hoặc phải điều trị hồi sức tích cực, chi phí có thể tăng lên khoảng 50 triệu đồng, thậm chí hàng trăm triệu đến cả tỷ đồng ở những trường hợp nặng phải can thiệp kỹ thuật cao. Vì vậy, việc chủ động phòng ngừa không chỉ giúp giảm nguy cơ biến chứng và tử vong mà còn góp phần giảm đáng kể gánh nặng tài chính cho gia đình.

Trẻ nhỏ là nguồn lây chính, nhưng cũng là nhóm dễ tổn thương nhất

PGS.TS.BS Phạm Quang Thái nhấn mạnh, trẻ nhỏ là nhóm mang phế cầu khuẩn nhiều nhất do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện. Khoảng 80% trẻ dưới 5 tuổi có thể mang vi khuẩn ở vùng mũi họng mà không biểu hiện bệnh nhưng vẫn là nguồn lây quan trọng trong gia đình và cộng đồng.

Từ thực tế điều trị, TTƯT.BS.CK2 Nguyễn Minh Tiến cho biết nhiều trường hợp ban đầu chỉ có biểu hiện giống cảm cúm hoặc nhiễm siêu vi thông thường nhưng sau đó nhanh chóng diễn tiến thành bệnh cảnh nặng do phế cầu khuẩn.

Theo chuyên gia, bệnh do phế cầu khuẩn có phổ biểu hiện rất rộng, từ các thể không xâm lấn như viêm tai giữa, viêm họng, viêm amidan, viêm phổi đến các thể xâm lấn nguy hiểm như nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não, tràn mủ màng phổi, thậm chí viêm cơ tim. Những trường hợp bệnh xâm lấn thường diễn tiến nhanh, điều trị phức tạp và có nguy cơ tử vong cao.

PGS.TS.BS Phạm Quang Thái cũng cho biết mức độ nguy hiểm của viêm màng não do phế cầu không hề thua kém não mô cầu, với tỷ lệ tử vong có thể lên tới 40-45% ở những trường hợp nặng. Trong khi đó, TTƯT.BS.CK2 Nguyễn Minh Tiến dẫn chứng một số nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân viêm màng não do phế cầu có thể lên tới 44%.

Không chỉ gây tử vong, nhiều trường hợp sống sót vẫn phải đối mặt với các di chứng kéo dài như điếc, chậm phát triển, rối loạn vận động, suy giảm khả năng học tập hoặc động kinh.

Các chuyên gia cũng đặc biệt lưu ý đến nhóm trẻ có nguy cơ cao. Theo TTƯT.BS.CK2 Nguyễn Minh Tiến, trẻ sinh non, trẻ mắc bệnh phổi mạn tính, bệnh huyết học, ung thư, suy giảm miễn dịch hoặc phải sử dụng thuốc ức chế miễn dịch có nguy cơ mắc bệnh phế cầu nặng cao hơn đáng kể so với trẻ khỏe mạnh.

Dữ liệu được trình bày tại hội thảo cho thấy trẻ mắc bệnh mạn tính có nguy cơ mắc bệnh phế cầu nặng cao gấp 3 lần, trong khi nhóm suy giảm miễn dịch hoặc ghép tạng có thể cao gấp tới 40 lần. Đây là những nhóm cần được đặc biệt quan tâm trong chiến lược phòng ngừa bệnh.

Tuy nhiên, TTƯT.BS.CK2 Nguyễn Minh Tiến nhấn mạnh rằng trẻ khỏe mạnh cũng không hoàn toàn miễn nhiễm với các biến chứng nặng do phế cầu khuẩn. Vì vậy, việc nâng cao nhận thức cộng đồng, nhận diện sớm các dấu hiệu bệnh và chủ động các biện pháp dự phòng vẫn là yếu tố quan trọng nhằm giảm gánh nặng bệnh tật và tử vong ở trẻ em.

Chủ động dự phòng để giảm gánh nặng bệnh tật

Từ góc nhìn dịch tễ học đến thực tiễn điều trị, các chuyên gia đều thống nhất rằng phế cầu khuẩn vẫn là tác nhân gây bệnh nguy hiểm ở trẻ em và cần được quan tâm đúng mức trong các chiến lược dự phòng.

PGS.TS.BS Phạm Quang Thái cho biết, trước đây vi khuẩn Hib từng là nguyên nhân gây tới 60-70% các trường hợp viêm màng não mủ ở trẻ em. Tuy nhiên, sau khi vaccine Hib được đưa vào Chương trình Tiêm chủng mở rộng, tỷ lệ này đã giảm mạnh xuống còn khoảng 6%. Theo chuyên gia, đây là minh chứng rõ nét cho thấy các biện pháp dự phòng hiệu quả có thể tạo ra sự thay đổi lớn trong mô hình bệnh tật và góp phần giảm đáng kể gánh nặng y tế cho cộng đồng.

Trong khi đó, hiện nay, phế cầu khuẩn đã nổi lên là nguyên nhân hàng đầu, chiếm khoảng 70% các trường hợp viêm màng não mủ ở trẻ em. Điều này cho thấy nhu cầu tiếp tục tăng cường các giải pháp dự phòng nhằm giảm gánh nặng bệnh tật và các biến chứng nghiêm trọng do phế cầu gây ra.

 Bên cạnh những thách thức chuyên môn, GS.TS Phan Trọng Lân - Viện trưởng Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, Chủ tịch Hội Y học Dự phòng Việt Nam đặc biệt nhấn mạnh vai trò của báo chí và truyền thông trong công tác bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Theo ông, các thông tin y khoa chỉ thực sự phát huy giá trị khi được truyền tải đến người dân bằng ngôn ngữ dễ hiểu, chính xác và có trách nhiệm. Trong bối cảnh người dân tiếp cận thông tin sức khỏe ngày càng nhanh, báo chí không chỉ góp phần lan tỏa kiến thức khoa học mà còn hỗ trợ cộng đồng đưa ra những quyết định phù hợp để bảo vệ sức khỏe cho bản thân, gia đình và xã hội.