Có phải tuổi càng cao, càng nên đặc biệt quan tâm sức khỏe não bộ hay không?

I. Não bộ cũng trải qua quá trình lão hóa tự nhiên theo tuổi tác

1. Dân số đang già hóa nhanh và kéo theo gánh nặng về sức khỏe não bộ

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đến năm 2050, số người từ 60 tuổi trở lên trên toàn cầu sẽ đạt khoảng 2,1 tỷ người, gấp đôi so với năm 2020.

Song song với tuổi thọ ngày càng tăng là sự gia tăng của các bệnh lý liên quan đến lão hóa. WHO ước tính hiện có hơn 55 triệu người đang sống chung với sa sút trí tuệ trên toàn thế giới và mỗi năm ghi nhận gần 10 triệu ca mới.

Sa sút trí tuệ hiện là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây mất khả năng tự chăm sóc, giảm chất lượng cuộc sống và gia tăng gánh nặng chăm sóc cho gia đình cũng như xã hội.

Những con số này cho thấy sức khỏe não bộ không còn là vấn đề của riêng người cao tuổi mà đang trở thành thách thức y tế toàn cầu trong bối cảnh dân số già hóa nhanh chóng.

2. Não bộ thay đổi như thế nào khi tuổi tác tăng lên?

Cũng giống như tim mạch, cơ xương khớp hay thị lực, não bộ trải qua những thay đổi tự nhiên theo thời gian.

Theo các nghiên cứu hình ảnh học thần kinh, thể tích não có xu hướng giảm dần theo tuổi tác, đặc biệt tại một số vùng liên quan đến trí nhớ, học tập và khả năng điều hành.

Tuy nhiên, sự thay đổi không chỉ nằm ở số lượng tế bào thần kinh. Các nhà khoa học ghi nhận quá trình lão hóa còn liên quan đến:

• Giảm kết nối giữa các tế bào thần kinh
• Giảm tốc độ dẫn truyền tín hiệu thần kinh
• Giảm tính dẻo thần kinh (neuroplasticity)
• Gia tăng stress oxy hóa
• Gia tăng phản ứng viêm mức độ thấp kéo dài
  
  

Đây là những cơ chế được cho là góp phần làm chậm khả năng tiếp nhận và xử lý thông tin ở người lớn tuổi.

3. Nhưng không phải mọi suy giảm trí nhớ đều là "tuổi già"

Một quan niệm khá phổ biến là càng lớn tuổi thì việc hay quên là điều tất yếu.

Thực tế, các chuyên gia thần kinh cho rằng cần phân biệt giữa sự lão hóa sinh lý của não bộ và những biểu hiện bất thường liên quan đến bệnh lý.

Ví dụ:

• Thỉnh thoảng quên tên người quen nhưng sau đó nhớ lại được có thể là biểu hiện thường gặp của tuổi tác.
• Ngược lại, quên hoàn toàn các sự kiện quan trọng, lặp lại cùng một câu hỏi nhiều lần hoặc mất khả năng thực hiện những công việc quen thuộc lại là những dấu hiệu cần được đánh giá chuyên môn.
  
  

Điều này cho thấy tuổi tác không phải là lời giải thích cho mọi thay đổi liên quan đến trí nhớ và nhận thức.

II. Điều gì ảnh hưởng đến sức khỏe não bộ khi về già?

1. Tuổi tác chỉ là một phần của câu chuyện

Trong nhiều năm, giới khoa học cho rằng tuổi là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất đối với suy giảm nhận thức.

Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây cho thấy rất nhiều yếu tố nguy cơ có thể được kiểm soát.

Báo cáo của Lancet Commission năm 2024 ước tính khoảng 45% trường hợp sa sút trí tuệ có liên quan đến các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được.

Trong đó có:

• Tăng huyết áp
• Đái tháo đường
• Béo phì
• Hút thuốc lá
• Ít vận động
• Trầm cảm
• Mất thính lực
• Cô lập xã hội
• Ô nhiễm không khí
  
  

Điều này cho thấy sức khỏe não bộ ở tuổi 70 hay 80 không chỉ được quyết định bởi tuổi tác, mà còn là kết quả của những lựa chọn được tích lũy trong nhiều năm trước đó.

2. Mạch máu khỏe mạnh cũng là nền tảng của não bộ khỏe mạnh

Não chỉ chiếm khoảng 2% trọng lượng cơ thể nhưng tiêu thụ gần 20% lượng oxy và năng lượng. Để duy trì hoạt động bình thường, não cần được cung cấp máu liên tục thông qua hệ thống mạch máu.

Đây là lý do các bệnh lý như tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, đái tháo đường hay rối loạn mỡ máu không chỉ ảnh hưởng đến tim mạch mà còn có thể tác động đến sức khỏe não bộ về lâu dài. Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận mối liên hệ giữa sức khỏe mạch máu và nguy cơ suy giảm nhận thức ở người lớn tuổi.

III. Chăm sóc não bộ có nên đợi đến tuổi già?

1. Não bộ càng được sử dụng đúng cách, càng có khả năng chống chịu tốt hơn

Trong nhiều năm, giới khoa học từng cho rằng sự suy giảm nhận thức khi về già chủ yếu phụ thuộc vào số lượng tế bào thần kinh bị mất đi theo thời gian. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện đại đã chỉ ra một khái niệm rất đáng chú ý: dự trữ nhận thức.

Hiểu một cách đơn giản, đây là khả năng thích nghi và "bù trừ" của não bộ trước những thay đổi do tuổi tác hoặc bệnh lý gây ra. Hai người có thể có mức độ lão hóa não tương tự nhau, nhưng người có dự trữ nhận thức tốt hơn vẫn duy trì được khả năng ghi nhớ, học tập và xử lý thông tin hiệu quả hơn.

Nhiều nghiên cứu quan sát kéo dài nhiều năm ghi nhận những người thường xuyên duy trì các hoạt động trí tuệ có xu hướng bảo tồn chức năng nhận thức tốt hơn khi lớn tuổi. Các hoạt động này bao gồm:

• Đọc sách và cập nhật kiến thức thường xuyên
• Học ngoại ngữ hoặc kỹ năng mới
• Chơi nhạc cụ
• Tham gia các hoạt động xã hội
• Duy trì công việc đòi hỏi tư duy
• Rèn luyện trí nhớ và khả năng giải quyết vấn đề
  
  

Các nhà khoa học cho rằng những hoạt động này giúp não bộ liên tục tạo ra và củng cố các kết nối thần kinh mới. Giống như việc xây dựng thêm nhiều tuyến đường dự phòng trong một thành phố, khi một số "con đường" bị ảnh hưởng bởi tuổi tác, não bộ vẫn có thể tìm được những con đường khác để duy trì hoạt động.

Đó cũng là lý do ngày nay, nhiều chuyên gia không còn xem việc chăm sóc não bộ chỉ là ngăn ngừa bệnh tật, mà còn là quá trình chủ động "tích lũy vốn nhận thức" cho tương lai.

Để tăng cường hoạt động cho não bộ, điều quan trọng không phải là làm những việc quá phức tạp, mà là duy trì sự kích thích trí tuệ đều đặn và đa dạng. Người lớn tuổi có thể bắt đầu từ những hoạt động gần gũi như đọc sách, ghi chép lại việc cần làm trong ngày, học một kỹ năng mới, chơi cờ, tập nhớ tên người quen, tham gia câu lạc bộ, trò chuyện thường xuyên với gia đình hoặc bạn bè.

Não bộ cũng cần được thử thách ở mức vừa phải. Những hoạt động quá quen thuộc thường tiêu tốn ít năng lượng nhận thức hơn, trong khi việc học thêm một điều mới, thay đổi thói quen sinh hoạt, đi một tuyến đường khác, học sử dụng công nghệ hoặc tham gia một hoạt động xã hội mới có thể giúp não bộ tạo thêm các kết nối thần kinh.

Điểm quan trọng là duy trì đều đặn. Một người đọc sách, vận động, trò chuyện và học hỏi mỗi ngày có thể đang âm thầm xây dựng “dự trữ nhận thức” cho tương lai. Đây là khoản đầu tư không nhìn thấy ngay lập tức, nhưng có ý nghĩa lớn đối với khả năng duy trì sự minh mẫn khi tuổi tác tăng lên.

2. Vận động không chỉ tốt cho tim mạch mà còn là "liều thuốc" cho não bộ

Khi nhắc đến vận động thể chất, nhiều người thường nghĩ đến lợi ích đối với tim mạch, huyết áp hoặc cân nặng. Tuy nhiên, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy hoạt động thể lực cũng mang lại lợi ích đáng kể cho não bộ.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo người trưởng thành nên duy trì ít nhất 150 phút hoạt động thể lực cường độ trung bình mỗi tuần hoặc 75 phút hoạt động cường độ mạnh.

Các nghiên cứu cho thấy vận động đều đặn có thể giúp:

• Tăng lưu lượng máu đến não
• Cải thiện khả năng cung cấp oxy và dưỡng chất cho tế bào thần kinh
• Hỗ trợ hình thành các kết nối thần kinh mới
• Giảm phản ứng viêm mạn tính mức độ thấp
• Hỗ trợ kiểm soát các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, đái tháo đường và béo phì
  
  

Đặc biệt, một số nghiên cứu còn ghi nhận vận động thể lực có thể kích thích sản sinh BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) - một loại protein được ví như "phân bón" cho tế bào thần kinh, đóng vai trò quan trọng trong học tập, trí nhớ và khả năng thích nghi của não bộ.

Điều đáng chú ý là lợi ích này không chỉ xuất hiện ở những người tập luyện cường độ cao. Những hoạt động đơn giản như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội, khiêu vũ hoặc tập dưỡng sinh đều có thể góp phần duy trì sức khỏe não bộ nếu được thực hiện đều đặn trong thời gian dài.

Nói cách khác, mỗi lần vận động không chỉ là đầu tư cho cơ bắp hay trái tim, mà còn là một khoản đầu tư cho khả năng tư duy và sự minh mẫn của chính chúng ta trong tương lai.

3. Vai trò của các hoạt chất hỗ trợ sức khỏe não bộ

Bên cạnh các biện pháp nền tảng như vận động, kiểm soát bệnh mạn tính, duy trì hoạt động trí tuệ và giấc ngủ chất lượng, nhiều hoạt chất tự nhiên cũng đang được nghiên cứu trong lĩnh vực sức khỏe thần kinh.

Trong số đó, Ginkgo biloba (cao khô lá Bạch quả) là một trong những dược liệu có nhiều dữ liệu nghiên cứu về tuần hoàn não và chức năng nhận thức. Một số nghiên cứu ghi nhận các hoạt chất flavonoid glycosides và terpene lactones trong Ginkgo biloba có thể góp phần hỗ trợ vi tuần hoàn, chống oxy hóa và bảo vệ tế bào thần kinh trước tác động của các gốc tự do.

Tuy nhiên, hiệu quả có thể khác nhau tùy từng đối tượng và chất lượng sản phẩm sử dụng. Do vậy, khi lựa chọn các sản phẩm chứa Ginkgo biloba, người dùng nên quan tâm đến nguồn gốc nguyên liệu, mức độ chuẩn hóa hoạt chất, tỷ lệ chiết xuất và tiêu chuẩn sản xuất.

Tuổi tác là điều không thể tránh khỏi, nhưng cách chúng ta chăm sóc não bộ thì hoàn toàn có thể chủ động. Sức khỏe não bộ ở tuổi 70 hay 80 không chỉ được quyết định bởi những gì diễn ra ở hiện tại, mà còn là kết quả của những lựa chọn được tích lũy trong suốt nhiều năm trước đó. Vì vậy, chăm sóc não bộ không phải là câu chuyện của tuổi già, mà là hành trình cần bắt đầu từ sớm và duy trì trong suốt cuộc đời.

>>> Stress kéo dài đang âm thầm ảnh hưởng sức khỏe như thế nào?