Chăm sóc người già không đúng cách, nhiều người dễ rơi vào cảnh “kiệt pin”

1. Người chăm sóc là “xương sống” trong điều trị và chăm sóc người cao tuổi

Thưa BS, trong các gia đình có người cao tuổi bệnh mạn tính, vai trò của người chăm sóc quan trọng như thế nào?

BS.CK1 Đoàn Thị Liễu trả lời - Khoa Khám bệnh, Bệnh viện Gia An 115: Trong y khoa gia đình, người chăm sóc được xem là “người chăm sóc không chuyên”. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đây chính là “xương sống” của hệ thống chăm sóc y tế dài hạn.

Người chăm sóc đóng vai trò rất quan trọng trong việc hỗ trợ người bệnh tuân thủ điều trị. Bác sĩ có thể chỉ gặp bệnh nhân khoảng 15 phút mỗi lần khám, nhưng người chăm sóc lại ở cạnh người lớn tuổi gần như 24/24 giờ, suốt 7 ngày trong tuần. Chính vì vậy, họ là người nhận ra sớm nhất những thay đổi rất nhỏ ở người cao tuổi.

Chỉ cần nghe một tiếng ho khác thường, nhìn thấy bàn chân hơi sưng nhẹ hoặc phát hiện sớm các dấu hiệu như tiểu khó, tiểu đau, tiểu gắt, tiểu ra máu, yếu tay chân hay ăn uống kém… người chăm sóc đã có thể giúp phát hiện sớm vấn đề để can thiệp kịp thời, tránh những biến chứng đáng tiếc xảy ra với người cao tuổi.

Người chăm sóc cũng là người quyết định việc bệnh nhân có uống thuốc đúng giờ, ăn đúng chế độ hay tập vật lý trị liệu đầy đủ hay không. Người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh lý cùng lúc, trung bình có thể phải sử dụng 5 - 7 loại thuốc mỗi ngày, thậm chí nhiều hơn. Chỉ riêng việc uống thuốc đúng thời điểm trước ăn hay sau ăn cũng đã rất dễ xảy ra sai sót nếu không có người hỗ trợ.

Trong khi đó, sai sót khi dùng thuốc lại là một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến người cao tuổi phải nhập viện trở lại.

Ngoài vai trò hỗ trợ điều trị, người chăm sóc còn là một “liệu pháp tâm lý” rất quan trọng. Sự hiện diện của người thân bên cạnh giúp giảm hormone stress cortisol ở người bệnh, từ đó hỗ trợ hệ miễn dịch và cải thiện khả năng hồi phục.

Nhiều người lớn tuổi bị lãng tai, suy giảm nhận thức hoặc có tâm lý lo lắng khi gặp bác sĩ. Không ít trường hợp xuất hiện “hội chứng áo choàng trắng”, tức huyết áp tăng cao, tim đập nhanh, hồi hộp hoặc bối rối khi gặp nhân viên y tế.

Lúc này, người chăm sóc đóng vai trò như cầu nối giữa bác sĩ và người bệnh. Họ có thể mô tả chính xác các triệu chứng bất thường mà đôi khi người lớn tuổi không thể tự diễn đạt rõ ràng. Nhờ đó, bác sĩ có thêm thông tin để chẩn đoán đúng bệnh, đúng thời điểm và đảm bảo hiệu quả điều trị tốt hơn cho người cao tuổi.

2. Người chăm sóc người bệnh cũng có thể rơi vào trạng thái kiệt quệ tinh thần

Nhiều người chăm cha mẹ già thường xuyên cảm thấy kiệt sức, mất ngủ, cáu gắt, đó có phải là dấu hiệu của “hội chứng kiệt sức người chăm sóc”?

BS.CK1 Đoàn Thị Liễu trả lời: Kiệt quệ khi chăm sóc người bệnh là tình trạng suy kiệt cả về thể chất, cảm xúc lẫn tinh thần. Tình trạng này khác với trầm cảm ở chỗ nguyên nhân xuất phát trực tiếp từ áp lực chăm sóc người bệnh trong thời gian dài.

Người chăm sóc thường rơi vào trạng thái kiệt quệ cảm xúc, cảm thấy đầu óc trống rỗng, không còn khả năng nghĩ đến điều gì khác ngoài việc chăm sóc người bệnh. Họ cũng không còn nhiều năng lượng để quan tâm đến bản thân hay những người xung quanh vì gần như toàn bộ thời gian và sức lực đều dành cho người bệnh.

Nhiều người chăm sóc người cao tuổi dần xuất hiện cảm giác thờ ơ, thậm chí không còn đủ sức để chăm lo cho chính cha mẹ mình. Sau đó, họ lại rơi vào cảm giác tội lỗi, tự dằn vặt bản thân vì cho rằng mình chưa chăm sóc đủ tốt. Chính sự lo âu, buồn bã và áp lực kéo dài này tiếp tục trở thành một dạng stress khiến cơ thể càng thêm mệt mỏi.

Một số người bắt đầu cáu gắt vô cớ với người lớn tuổi hoặc cảm thấy bản thân như bị “giam cầm” trong chính ngôi nhà của mình. Họ không còn thời gian cho sở thích cá nhân, không còn chăm chút cho bản thân, ăn uống qua loa và chỉ xoay quanh việc chăm sóc người bệnh.

Về thể chất, tình trạng thiếu ngủ kéo dài là vấn đề rất thường gặp. Chỉ một tiếng ho, một lần gọi đi vệ sinh giữa đêm, thay tã hay xoay trở cho người bệnh cũng đủ làm giấc ngủ bị gián đoạn liên tục. Mất ngủ kéo dài khiến cơ thể suy kiệt, cân nặng thay đổi, hệ miễn dịch suy giảm và dễ mắc bệnh hơn.

Không ít người phải tìm đến thuốc an thần để ngủ hoặc thậm chí sử dụng rượu bia nhằm giải tỏa áp lực tâm lý.

Điều khiến nhiều người chăm sóc cảm thấy đau lòng nhất là cảm giác “mất thành tựu”. Họ đã cố gắng hết sức chăm sóc cha mẹ hoặc người thân nhưng bệnh tình vẫn tiếp tục tiến triển xấu. Trong khi thực tế, đó là diễn tiến tự nhiên của bệnh lý chứ không hoàn toàn phụ thuộc vào sự chăm sóc.

Tuy nhiên, người chăm sóc lại dễ tự trách bản thân, cảm thấy mình thất bại hoặc vô dụng. Chính những áp lực kéo dài này khiến tính cách của họ dần thay đổi. Từ một người nhẹ nhàng, vui vẻ trở nên ít nói, mệt mỏi, dễ nóng giận hoặc cáu gắt vì những chuyện rất nhỏ.

Thậm chí, có những lúc họ xuất hiện các suy nghĩ tiêu cực thoáng qua như mong mọi chuyện kết thúc sớm hơn để bản thân được giải thoát khỏi áp lực kéo dài.

3. Người chăm sóc người cao tuổi cần biết những kỹ năng y tế cơ bản nào?

Theo BS, người chăm sóc nên được chuẩn bị gì về kiến thức y khoa cơ bản để không bị quá tải và chăm đúng cách?

BS.CK1 Đoàn Thị Liễu trả lời: Theo khuyến cáo của Hội Điều dưỡng, người chăm sóc cần được trang bị một số kỹ năng cơ bản để hỗ trợ người cao tuổi an toàn và hiệu quả hơn.

Đầu tiên là kỹ năng theo dõi sinh hiệu. Người chăm sóc cần biết cách đo và đọc các chỉ số như huyết áp, nhịp tim, đường huyết và SpO2. Hiện nay, nhiều gia đình đã sử dụng máy đo huyết áp điện tử, máy đo đường huyết hoặc máy kẹp đo oxy tại nhà. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là biết đo mà còn phải hiểu đâu là ngưỡng an toàn và đâu là dấu hiệu cấp cứu.

Ví dụ, huyết áp ở người lớn tuổi thường nên duy trì quanh mức 130/80 mmHg. Nếu đo được huyết áp tăng lên khoảng 180/100 mmHg thì cần nhận biết đây có thể là cơn tăng huyết áp khẩn cấp để xử trí kịp thời.

Một kỹ năng quan trọng khác là phòng ngừa loét tỳ đè. Người cao tuổi thường giảm vận động hoặc phải nằm lâu một chỗ. Nếu không được xoay trở thường xuyên, các vết loét có thể hình thành chỉ sau khoảng 2 giờ nằm bất động.

Vì vậy, người chăm sóc cần biết cách xoay trở người bệnh, kê gối đệm ở những vùng dễ loét như xương cùng cụt hoặc gót chân, đồng thời giữ da luôn khô ráo và theo dõi các dấu hiệu sớm như da ửng đỏ ở vùng tỳ đè.

Ngoài ra, người chăm sóc cũng cần biết kỹ thuật cho ăn để phòng tránh sặc. Viêm phổi hít do sặc thức ăn là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu ở người cao tuổi, đặc biệt ở những bệnh nhân ăn qua ống sonde dạ dày.

Người chăm sóc cần được hướng dẫn cách cho ăn đúng tư thế, lựa chọn độ đặc phù hợp của thức ăn và thực hiện đúng kỹ thuật cho ăn qua sonde để hạn chế nguy cơ sặc.

Một kỹ năng khác rất quan trọng là quản lý thuốc. Người chăm sóc cần hiểu cách sử dụng thuốc đúng theo hướng dẫn, chẳng hạn thuốc nào uống trước ăn, trong bữa ăn hay sau ăn. Trong trường hợp quên liều hoặc không chắc cách dùng, cần chủ động liên hệ với bác sĩ để được hướng dẫn thay vì tự ý xử lý.

4. Người chăm sóc cũng cần được nghỉ ngơi để tránh kiệt sức kéo dài

Khi phải chăm sóc người già lâu dài, làm sao để cân bằng giữa trách nhiệm và cuộc sống cá nhân?

BS.CK1 Đoàn Thị Liễu trả lời: Trong tâm lý học, suy nghĩ về việc làm sao để cân bằng giữa trách nhiệm và cuộc sống cá nhân được xem là cuộc giằng co giữa lòng trắc ẩn và sự hy sinh của bản thân người chăm sóc.

Nhiều người mang tâm lý mình là con, là cháu nên phải tự gánh vác toàn bộ việc chăm sóc cha mẹ, ông bà. Tuy nhiên, trên thực tế, người chăm sóc cũng chỉ là một con người với những giới hạn riêng về sức khỏe và thời gian.

Vì vậy, không nên đặt áp lực rằng bản thân bắt buộc phải tự mình chăm sóc người bệnh mọi lúc mọi nơi. Trong y học xã hội, hiện nay đã có mô hình “chăm sóc thay thế” nhằm giúp giảm tải áp lực cho người chăm sóc chính.

Điều quan trọng là cần có kế hoạch nghỉ ngơi cho bản thân. Khi quá mệt mỏi, có thể thuê người hỗ trợ vài ngày trong tuần hoặc nhờ anh chị em trong gia đình luân phiên chăm sóc ban ngày, ban đêm. Nếu có điều kiện, gia đình cũng có thể thuê điều dưỡng hỗ trợ theo giờ.

Người chăm sóc không nên mang tâm lý ôm đồm tất cả vì không ai có thể duy trì việc chăm sóc liên tục từ ngày này sang ngày khác mà không kiệt sức.

Ngoài ra, cũng không nên nghĩ rằng chỉ có bản thân mình mới hiểu và chăm sóc người bệnh tốt nhất. Nếu cố gắng gánh vác quá mức, chính sức khỏe của người chăm sóc sẽ không còn đủ để đồng hành lâu dài cùng người bệnh.

5. Người chăm sóc người bệnh lâu dài dễ đối mặt nhiều nguy cơ sức khỏe

Người chăm sóc thường thiếu ngủ, ít vận động - điều này ảnh hưởng thế nào đến sức khỏe lâu dài của họ?

BS.CK1 Đoàn Thị Liễu trả lời: Theo Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), người chăm sóc người bệnh lâu dài phải đối mặt với nhiều nguy cơ sinh học nghiêm trọng.

Đầu tiên là tình trạng rối loạn nhịp sinh học. Người chăm sóc thường xuyên phải ngủ lệch giờ hoặc ngủ không trọn giấc vì luôn trong trạng thái vừa ngủ vừa canh chừng người bệnh. Chỉ cần người lớn tuổi có một tiếng động nhỏ hoặc cần hỗ trợ là người chăm sóc phải lập tức tỉnh dậy để xử lý.

Chính tình trạng ngủ chập chờn kéo dài khiến cơ thể không có được giấc ngủ sâu để phục hồi hệ thần kinh sau những công việc nặng nhọc như thay tã, hút đàm, xoay trở hay chăm sóc người bệnh suốt đêm.

Khi giấc ngủ bị xáo trộn kéo dài, người chăm sóc dễ rơi vào tình trạng suy giảm trí nhớ, giảm khả năng tập trung và luôn trong trạng thái “lăn xăn” vì phải ghi nhớ quá nhiều việc cùng lúc như giờ ăn, giờ uống thuốc hay các chăm sóc hằng ngày cho người bệnh.

Ngoài ra, người chăm sóc còn dễ gặp hội chứng chuyển hóa. Stress kéo dài khiến họ có xu hướng thèm đồ ngọt, thức ăn nhiều chất béo, trong khi bản thân lại ít vận động. Điều này làm tăng nguy cơ béo phì, rối loạn mỡ máu và ở người có bệnh tiểu đường còn có thể làm tăng tình trạng đề kháng insulin.

Một nguy cơ khác cũng rất thường gặp là chấn thương cơ xương khớp. Người chăm sóc thường xuyên phải xoay trở, nâng đỡ người bệnh. Nếu không được hướng dẫn đúng kỹ thuật, việc thực hiện sai tư thế lặp đi lặp lại trong thời gian dài rất dễ gây đau và tổn thương cơ xương khớp.