Châm cứu có thực sự hiệu quả?
Châm cứu từ lâu được xem là một phương pháp điều trị của y học cổ truyền, nhưng cũng là chủ đề gây nhiều tranh luận về hiệu quả. Theo TS.BS Bùi Phạm Minh Mẫn - Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM (cơ sở 3), thay vì đặt câu hỏi "tin hay không tin", điều quan trọng là xác định châm cứu có hiệu quả trong những bệnh cảnh nào, cơ chế tác động ra sao và giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay.
Châm cứu: Không chỉ là kinh lạc mà còn là tác động lên hệ thần kinh
Theo TS.BS Bùi Phạm Minh Mẫn, trong nhiều năm qua, châm cứu thường bị nhìn nhận theo hai thái cực. Một bên coi đây là tinh hoa y học cổ truyền đã được kiểm chứng qua hàng thế kỷ, trong khi bên còn lại cho rằng phần lớn hiệu quả chỉ đến từ yếu tố tâm lý.
Theo bác sĩ, cách tiếp cận phù hợp hơn là xem xét châm cứu dưới góc độ bằng chứng khoa học: phương pháp này có tác dụng ở những bệnh lý nào, hiệu quả đến đâu, cơ chế nào có thể giải thích và đâu là giới hạn của các nghiên cứu hiện nay.
Trong y học cổ truyền, châm cứu được lý giải thông qua hệ thống kinh lạc, khí huyết, tạng phủ và sự mất cân bằng hư - thực, hàn - nhiệt của cơ thể. Trong khi đó, y học hiện đại chưa thể quy kinh lạc thành một cấu trúc giải phẫu cụ thể hay chuyển khái niệm khí huyết thành một phản ứng sinh học đơn lẻ.
Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa châm cứu nằm ngoài phạm vi nghiên cứu của khoa học.
Theo TS.BS Bùi Phạm Minh Mẫn, khoảng hai thập niên trở lại đây, những tiến bộ của thần kinh học, sinh học phân tử, miễn dịch học và chẩn đoán hình ảnh chức năng đã góp phần lý giải những thay đổi xảy ra trong cơ thể sau khi châm cứu.
Khi kim châm xuyên qua da và mô dưới da, đặc biệt trong quá trình vê kim hoặc điện châm, các kích thích cơ học sẽ tác động lên đầu tận thần kinh cảm giác, mô liên kết, vi mạch và nhiều loại tế bào miễn dịch.
Những kích thích này được chuyển thành xung thần kinh, truyền từ thần kinh ngoại biên đến tủy sống, thân não, đồi thị và các vùng não tham gia xử lý cảm giác đau.
Tuy nhiên, bác sĩ cũng nhấn mạnh, những phát hiện này không chứng minh hoàn toàn học thuyết kinh lạc theo cách hiểu truyền thống, mà chỉ cho thấy một số huyệt có thể là những vùng mô và thần kinh có đặc điểm đáp ứng sinh học riêng.

Bằng chứng rõ nhất hiện nay là giảm đau
Theo TS.BS Bùi Phạm Minh Mẫn, lĩnh vực có nhiều bằng chứng khoa học nhất đối với châm cứu hiện nay là điều trị đau.
Một nghiên cứu của Goldman và cộng sự công bố trên Nature Neuroscience năm 2010 ghi nhận châm cứu làm tăng nồng độ adenosine tại vùng mô quanh huyệt ở chuột. Adenosine là chất điều biến thần kinh có vai trò trong giảm đau. Khi thụ thể adenosine A1 bị chặn, hiệu quả giảm đau cũng giảm đáng kể.
Ngoài ra, nhiều nghiên cứu cho thấy châm cứu và điện châm có thể tác động lên các opioid nội sinh như beta-endorphin, enkephalin và dynorphin - những chất tham gia điều hòa cảm giác đau của cơ thể.
Một nghiên cứu chụp PET trên người bệnh đau cơ xơ hóa cũng ghi nhận châm cứu thật và châm cứu giả tạo ra những thay đổi khác nhau trên hệ thụ thể opioid của não.
Đáng chú ý, phân tích gộp của Vickers và cộng sự, công bố năm 2018 trên The Journal of Pain, tổng hợp dữ liệu của hơn 20.800 người bệnh từ 39 thử nghiệm lâm sàng, cho thấy châm cứu hiệu quả hơn so với không điều trị ở các trường hợp đau lưng, đau cổ, thoái hóa khớp, đau vai và đau đầu mạn tính.
Tuy nhiên, khoảng cách hiệu quả giữa châm cứu thật và châm cứu giả không quá lớn.
Theo TS.BS Bùi Phạm Minh Mẫn, điều này cho thấy tác dụng của châm cứu nhiều khả năng bao gồm cả hiệu quả đặc hiệu của kỹ thuật lẫn các yếu tố không đặc hiệu như kỳ vọng của người bệnh, bối cảnh điều trị và đáp ứng thần kinh khi cơ thể được kích thích.
Do đó, không nên vì có yếu tố giả dược mà phủ nhận hoàn toàn hiệu quả của châm cứu.
Còn nhiều tiềm năng nghiên cứu nhưng chưa đủ bằng chứng
TS.BS Bùi Phạm Minh Mẫn cho biết, ngoài giảm đau, châm cứu đang được nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực khác như rối loạn vận động, Parkinson, lo âu, trầm cảm, stress hay điều hòa miễn dịch.
Một số nghiên cứu cộng hưởng từ chức năng ghi nhận châm cứu tại huyệt Dương Lăng Tuyền (GB34) có thể tạo ra những thay đổi hoạt động ở các vùng não liên quan đến vận động.
Ở lĩnh vực sức khỏe tâm thần, một số nghiên cứu về huyệt Nội Quan (PC6) cũng ghi nhận sự thay đổi hoạt động của các vùng não liên quan đến điều hòa cảm xúc và trí nhớ.
Trong khi đó, nghiên cứu công bố trên Nature năm 2021 cho thấy điện châm cường độ thấp tại huyệt Túc Tam Lý (ST36) có thể kích hoạt một số đường dẫn truyền thần kinh - miễn dịch trên mô hình động vật.
Tuy nhiên, theo bác sĩ, đây chủ yếu vẫn là các nghiên cứu cơ chế hoặc tiền lâm sàng, chưa đủ để khẳng định hiệu quả điều trị trên người.
Hiện nay, bằng chứng mạnh nhất vẫn tập trung ở một số hội chứng đau mạn tính, dự phòng đau nửa đầu (migraine) và đau đầu do căng thẳng. Những chỉ định khác cần thêm nhiều nghiên cứu chất lượng cao trước khi có thể đưa ra kết luận chắc chắn.

Các tổ chức y khoa lớn nói gì về châm cứu?
Theo TS.BS Bùi Phạm Minh Mẫn, nhiều tổ chức y khoa lớn trên thế giới hiện đã đưa châm cứu vào một số khuyến cáo điều trị với chỉ định cụ thể.
Hiệp hội Thầy thuốc Hoa Kỳ (ACP) năm 2017 khuyến nghị châm cứu là một lựa chọn không dùng thuốc đối với đau thắt lưng, đặc biệt là đau lưng mạn tính.
Viện Quốc gia về Y tế và Chăm sóc Chất lượng của Anh (NICE) cũng cho phép cân nhắc một liệu trình châm cứu trong một số trường hợp đau mạn tính nguyên phát.
Trong khi đó, Trung tâm Quốc gia về Sức khỏe Bổ sung và Tích hợp Hoa Kỳ (NCCIH) đánh giá bằng chứng thuận lợi nhất hiện nay tập trung ở đau mạn tính, đau lưng, đau cổ, thoái hóa khớp gối, đau đầu và migraine.
Châm cứu cần được thực hiện đúng chỉ định và bảo đảm an toàn
Theo TS.BS Bùi Phạm Minh Mẫn, châm cứu là thủ thuật xâm lấn tối thiểu nên vẫn tiềm ẩn nguy cơ nếu thực hiện không đúng.
Kim châm phải vô khuẩn và chỉ sử dụng một lần. Người thực hiện cần được đào tạo bài bản, nắm vững giải phẫu và biết nhận diện các chống chỉ định.
Đối với người mắc rối loạn đông máu, đang dùng thuốc chống đông, suy giảm miễn dịch, nhiễm trùng tại vị trí châm, phụ nữ mang thai hoặc người mắc bệnh nặng, việc chỉ định châm cứu cần được cân nhắc kỹ lưỡng.
Theo bác sĩ, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng đã ban hành hướng dẫn về thực hành châm cứu, trong đó nhấn mạnh các yêu cầu về đào tạo, cơ sở vật chất và an toàn thủ thuật.
Châm cứu có chỗ đứng trong y học tích hợp
TS.BS Bùi Phạm Minh Mẫn cho rằng, dưới góc nhìn của y học cổ truyền, châm cứu giúp điều hòa kinh lạc, khí huyết và cân bằng cơ thể. Dưới góc nhìn của thần kinh học hiện đại, đây có thể được xem là một hình thức kích thích thần kinh ngoại vi, từ đó tác động lên hệ thần kinh trung ương, hệ giảm đau nội sinh và một số cơ chế miễn dịch.
Theo bác sĩ, hai cách tiếp cận này không nhất thiết loại trừ nhau.
TS.BS Bùi Phạm Minh Mẫn nhấn mạnh, khi được chỉ định đúng, thực hiện đúng kỹ thuật và giải thích đúng mức bằng chứng hiện có, châm cứu là một phương pháp có chỗ đứng trong y học tích hợp. Nói châm cứu chữa được bách bệnh là không đúng, nhưng cho rằng châm cứu chỉ là giả dược cũng là cách nhìn quá đơn giản.
Thông tin biên tập
Tác giả
Đơn vị chịu trách nhiệm nội dung: AloBacsi
Bài viết có hữu ích với bạn?
Có thể bạn quan tâm
Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ
Để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình
Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình

