Caffeine có thể gây phụ thuộc, nhưng không đánh đồng với ma túy

Câu trả lời là: Caffeine thực sự là một chất tác động lên hệ thần kinh trung ương và có thể gây phụ thuộc ở một mức độ nhất định. Tuy nhiên, việc đánh đồng caffeine trong cà phê, trà với các chất ma túy là một sự hiểu lầm khá xa so với bản chất khoa học của vấn đề.

Caffeine thực chất là gì?

The Guardian đưa tin (trích bài báo: The truth about caffeine: how coffee really affects our bodies” (Sự thật về caffeine: Cà phê thực sự ảnh hưởng đến cơ thể chúng ta như thế nào?), năm 2023), caffeine là chất kích thích thần kinh được sử dụng phổ biến nhất thế giới.

Mỗi ngày có khoảng 2 tỷ tách cà phê được tiêu thụ trên toàn cầu. Chất này hoạt động bằng cách ngăn chặn adenosine - một chất tự nhiên trong não có vai trò tạo cảm giác buồn ngủ và mệt mỏi. Khi adenosine bị “chặn đường”, não bộ trở nên tỉnh táo hơn, khả năng tập trung được cải thiện và cảm giác buồn ngủ giảm đi.

Đó là lý do nhiều người cảm thấy tỉnh táo hơn sau một tách cà phê hoặc một ly trà đặc.

Tuy nhiên, chính cơ chế tác động lên não bộ này cũng khiến nhiều người đặt câu hỏi liệu caffeine có phải là chất gây nghiện hay không.

Có gây nghiện không?

Câu trả lời chính xác hơn là caffeine có thể gây “phụ thuộc” thay vì gây nghiện theo nghĩa mà công chúng thường hiểu.

Một nghiên cứu đăng trên tạp chí BMC Psychiatry năm 2025 cho biết “Rối loạn sử dụng caffeine” (Caffeine use disorder) đang được giới khoa học nghiên cứu ngày càng nhiều. Tuy nhiên, tình trạng này hiện vẫn chưa được công nhận là một chẩn đoán chính thức trong Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần DSM-5.

Điều đó có nghĩa caffeine có thể khiến người dùng hình thành sự lệ thuộc sinh lý nhất định. Khi ngừng đột ngột, một số người có thể xuất hiện các triệu chứng như: đau đầu, mệt mỏi, buồn ngủ, giảm tập trung, cáu gắt hoặc thay đổi tâm trạng.

Đây là những biểu hiện của hội chứng cai caffeine, nhưng mức độ thường nhẹ hơn rất nhiều so với hội chứng cai do nicotine, cocaine, heroin hoặc các chất ma túy khác.

Vì sao không nên đánh đồng với ma túy?

Sự khác biệt lớn nhất nằm ở mức độ tác động và hậu quả xã hội.

Các chất ma túy gây nghiện mạnh thường tạo ra cảm giác hưng phấn dữ dội, làm thay đổi hành vi, gây mất kiểm soát việc sử dụng và có nguy cơ dẫn đến lệ thuộc nặng nề. Trong khi đó, caffeine chủ yếu giúp tăng tỉnh táo và cải thiện sự chú ý trong ngắn hạn.

Một người có thể cảm thấy khó chịu nếu bỏ cà phê vài ngày, nhưng phần lớn vẫn có thể sinh hoạt bình thường và vượt qua giai đoạn này mà không cần can thiệp y tế.

Đây là lý do nhiều chuyên gia quốc tế cho rằng cần phân biệt rõ giữa “dependence” (phụ thuộc) và “addiction” (nghiện nặng).

Không chỉ có mặt tiêu cực

Điều thú vị là các nghiên cứu gần đây còn ghi nhận một số lợi ích tiềm năng của việc sử dụng caffeine ở mức độ vừa phải.

Theo Reuters, một nghiên cứu công bố trên JAMA năm 2026 theo dõi hơn 132.000 người Mỹ trong nhiều thập kỷ cho thấy những người uống cà phê hoặc trà chứa caffeine với lượng vừa phải có nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn so với nhóm sử dụng rất ít hoặc không sử dụng. Những người uống khoảng 2-3 tách cà phê hoặc 1-2 tách trà mỗi ngày có xu hướng đạt kết quả tốt hơn trong một số đánh giá về nhận thức.

Các nhà nghiên cứu cho rằng caffeine cùng với các hợp chất polyphenol trong cà phê và trà có thể góp phần giảm viêm, cải thiện sức khỏe mạch máu và hỗ trợ chức năng não bộ. Tuy nhiên, họ cũng nhấn mạnh đây không phải là “thuốc phòng sa sút trí tuệ” và không thể thay thế lối sống lành mạnh.

Caffeine tinh khiết liều cao mới đáng lo

Các chuyên gia lưu ý rằng điều khiến caffeine trở nên nguy hiểm thường không phải là ly cà phê hay tách trà thông thường, mà là caffeine tinh khiết hoặc các chế phẩm chứa hàm lượng rất cao.

Ở liều lượng lớn, caffeine có thể gây tim đập nhanh, tăng huyết áp, lo âu, mất ngủ, rối loạn nhịp tim và thậm chí ngộ độc. Đây là lý do nhiều quốc gia kiểm soát chặt chẽ việc buôn bán caffeine tinh khiết dùng trong công nghiệp hoặc sản xuất thực phẩm chức năng.

Hiểu đúng để tránh hoang mang

Việc caffeine xuất hiện trong một vụ án ma túy không đồng nghĩa bản thân cà phê hay trà là ma túy. Giống như nhiều hóa chất khác, tác động của caffeine phụ thuộc vào liều lượng, độ tinh khiết và mục đích sử dụng.

Khoa học hiện nay cho thấy caffeine là một chất kích thích thần kinh có thể gây phụ thuộc nhẹ và hội chứng cai ở một số người. Tuy nhiên, nó không được xếp cùng nhóm với các chất ma túy gây nghiện mạnh.

Vì vậy, thay vì hoang mang trước những thông tin giật gân, điều quan trọng là sử dụng cà phê và trà ở mức hợp lý. Với đa số người trưởng thành khỏe mạnh, vài tách cà phê hoặc trà mỗi ngày vẫn được xem là an toàn và thậm chí có thể mang lại một số lợi ích cho sức khỏe khi kết hợp với chế độ ăn uống, vận động và giấc ngủ phù hợp.