Từ A-Z về viêm ruột thừa: Dấu hiệu nhận biết, sai lầm cần tránh và phương pháp mổ 1 sẹo, ra viện sau 24h

1. Đau ruột thừa có thể bắt đầu ở vùng trên rốn rồi chuyển xuống bụng dưới bên phải

Thưa bác sĩ, đau ruột thừa là một cấp cứu ngoại khoa rất phổ biến. Nhiều người vẫn nghĩ đau ruột thừa là phải đau ngay ở hố chậu phải, nhưng thực tế có những ca ban đầu lại đau âm ỉ ở vùng thượng vị hoặc quanh rốn. Bác sĩ có thể hướng dẫn cách nhận diện “lộ trình dịch chuyển” của cơn đau ruột thừa chuẩn xác nhất?

BS.CK2 Nguyễn Phúc Minh trả lời: Viêm ruột thừa là một trong những cấp cứu hàng đầu tại các cơ sở ngoại khoa. Đây cũng là một trong những bệnh lý cơ bản mà bác sĩ phẫu thuật thường gặp.

Về biểu hiện lâm sàng, cơn đau do viêm ruột thừa thường xuất hiện ở thượng vị, sau đó chuyển xuống hố chậu phải. Về giải phẫu, ruột thừa thường nằm ở hố chậu phải. Tuy nhiên, khi lòng ruột thừa mới bị tắc nghẽn, người bệnh thường cảm thấy đau mơ hồ ở vùng thượng vị. Tắc nghẽn trong lòng ruột thừa là nguyên nhân chủ yếu gây viêm ruột thừa.

Khi tình trạng tắc nghẽn tiếp diễn, thành ruột thừa bắt đầu căng tức. Phúc mạc thành tại vùng ruột thừa bị kích thích, gây đau tại chỗ. Lúc này, người bệnh cảm thấy đau rõ hơn ở hố chậu phải. Cơn đau chuyển từ thượng vị xuống hố chậu phải sau một khoảng thời gian là một trong những đặc điểm điển hình của viêm ruột thừa.

2. Tự dùng thuốc khi đau bụng có thể làm chậm phát hiện viêm ruột thừa

Khi bị đau bụng không rõ nguyên nhân, thói quen của nhiều người là ra tiệm mua thuốc giảm đau, thuốc kháng sinh uống hoặc dán cao, truyền dịch tại nhà. Việc tự ý dùng thuốc này có gây ra những hệ lụy nguy hiểm như thế nào?

BS.CK2 Nguyễn Phúc Minh trả lời: Đau bụng có nhiều nguyên nhân vì ổ bụng chứa nhiều tạng, trong đó ruột thừa chỉ là một tạng nhỏ. Khi đau bụng, người bệnh thường muốn giảm đau ngay nên có thể tự mua thuốc uống hoặc dán cao khi chưa được nhân viên y tế thăm khám để xác định nguyên nhân.

Thuốc giảm đau, kháng viêm hoặc kháng sinh có thể làm cơn đau dịu đi, nhưng nguyên nhân gây đau vẫn chưa được xác định. Có trường hợp bệnh thuyên giảm sau khi uống thuốc, cũng có trường hợp vấn đề vẫn còn. Nếu nguyên nhân là viêm ruột thừa, việc chậm chẩn đoán có thể khiến người bệnh đến viện khi ruột thừa đã vỡ, làm chậm việc xử trí.

Tự mua kháng sinh có thể dẫn đến đề kháng kháng sinh, khiến việc lựa chọn thuốc điều trị các nhiễm trùng khác về sau trở nên khó khăn. Thuốc giảm đau cũng có thể gây tác dụng phụ như đau dạ dày hoặc các phản ứng với thuốc.

Truyền dịch tại nhà không giúp giảm đau và có thể gây nguy hiểm, vì vậy bác sĩ không khuyến khích. Dán cao tại chỗ là cách nhiều người vẫn dùng, nhưng có thể che lấp triệu chứng, gây khó khăn cho việc chẩn đoán nguyên nhân đau bụng.

3. Ruột thừa viêm có thể thủng chỉ sau vài giờ

Thời gian từ khi ruột thừa bắt đầu viêm cho đến khi bị vỡ, gây viêm phúc mạc nguy hiểm đến tính mạng là bao lâu?

BS.CK2 Nguyễn Phúc Minh trả lời: Khi chưa được điều trị, viêm ruột thừa diễn tiến khác nhau ở mỗi người. Ban đầu, lòng ruột thừa bị bít tắc, sau đó thành ruột thừa bị viêm. Nếu thành ruột thừa thủng, người bệnh có thể bị viêm phúc mạc.

Tốc độ diễn tiến phụ thuộc vào đáp ứng miễn dịch của từng người. Có trường hợp ruột thừa thủng chỉ sau vài giờ, trong khi ở những người khác, quá trình này diễn ra chậm hơn, có thể kéo dài đến ngày hôm sau.

4. Đau bụng bên phải có thể do ruột thừa, sỏi tiết niệu hoặc bệnh phụ khoa

Bụng phải là nơi tập trung nhiều cơ quan. Làm sao để người bệnh (hoặc các bác sĩ lâm sàng) phân biệt được đau ruột thừa với các cơn đau do sỏi thận, viêm đại tràng, hay các bệnh lý phụ khoa ở phụ nữ như u nang buồng trứng xoắn, thai ngoài tử cung?

BS.CK2 Nguyễn Phúc Minh trả lời: Khi người bệnh đau ở nửa bụng bên phải, nhất là một phần tư bụng dưới bên phải, viêm ruột thừa là một nguyên nhân thường được nghĩ đến vì đây là bệnh lý hay gặp. Tuy nhiên, vùng này còn có đường tiết niệu, ruột non, ruột già và các cơ quan sinh sản của phụ nữ như buồng trứng, vòi trứng. Ngay cả thành bụng, lớp bao quanh và bảo vệ các cấu trúc bên trong, cũng có thể là nguồn gây đau.

Để xác định cơn đau do viêm ruột thừa, sỏi tiết niệu hay bệnh lý phụ khoa, bác sĩ cần đến chẩn đoán hình ảnh. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định siêu âm hoặc chụp CT để làm rõ cơ quan nào đang bị tổn thương. Chẳng hạn, siêu âm có thể cho thấy ruột thừa sưng to, sỏi trong đường tiết niệu, bất thường ở vòi trứng hoặc u nang buồng trứng.

5. Ruột thừa nằm khác vị trí thường gặp, cơn đau có thể lệch sang trái

Trong y văn và thực tế điều trị tại Bệnh viện Bình Dân, có những trường hợp “ruột thừa lạc chỗ” (như ruột thừa dưới gan, sau manh tràng). Những ca bệnh này gây khó khăn ra sao cho quá trình chẩn đoán và nếu siêu âm thông thường không thấy thì cần làm thêm xét nghiệm gì?

BS.CK2 Nguyễn Phúc Minh trả lời: Về giải phẫu, ruột thừa thường nằm ở hố chậu phải, tức một phần tư bụng dưới bên phải, gần chỗ nối giữa ruột non và manh tràng. Tuy nhiên, hướng và vị trí của ruột thừa có thể thay đổi. Ngay trong vùng hố chậu phải, ruột thừa có thể nằm tự do về phía thành bụng trước, nơi bác sĩ có thể sờ tới khi thăm khám. Ruột thừa cũng có thể nằm sau manh tràng hoặc sau hồi tràng, hướng về phía thành bụng sau và được các quai ruột che phía trước.

Nếu manh tràng sa xuống thấp, ruột thừa có thể nằm sâu trong vùng chậu, gọi là ruột thừa thể tiểu khung. Nếu manh tràng nằm cao ngay dưới gan, ruột thừa cũng có thể nằm dưới gan. Hiếm hơn, ở người có đảo ngược phủ tạng hoặc ruột xoay bất toàn, ruột thừa có thể nằm bên trái. Khi đó, cơn đau có thể xuất hiện ở thượng vị rồi chuyển xuống hố chậu trái.

Trong đa số trường hợp, ruột thừa vẫn nằm bên phải, nhưng có thể hướng ra trước, ra sau hoặc nằm cao hay thấp hơn vị trí thường gặp. Vì vậy, bên cạnh thăm khám để xác định vị trí đau, chẩn đoán hình ảnh giúp bác sĩ xác định ruột thừa nằm ở đâu. Bác sĩ tổng hợp kết quả thăm khám và hình ảnh để xác định vị trí ruột thừa và chẩn đoán tình trạng viêm.

6. Mổ nội soi cắt ruột thừa qua đường mổ nhỏ, quan sát được toàn bộ ổ bụng

Hiện nay, phẫu thuật nội soi cắt ruột thừa hầu như đã thay thế mổ mở truyền thống. Xin bác sĩ chia sẻ về những ưu điểm vượt trội của phương pháp này tại Bệnh viện Bình Dân (về thời gian phục hồi, tính thẩm mỹ, mức độ đau sau mổ)?

BS.CK2 Nguyễn Phúc Minh trả lời: Sự ra đời của phẫu thuật nội soi là một bước tiến lớn trong phẫu thuật ít xâm hại. Với viêm ruột thừa, phương pháp này có vai trò rõ rệt từ những trường hợp chưa có biến chứng đến khi ruột thừa đã vỡ, gây viêm phúc mạc.

Tại Bệnh viện Bình Dân, cũng như ở các bệnh viện có triển khai phẫu thuật nội soi, mổ nội soi cắt ruột thừa đã được thực hiện từ lâu. Đây là một trong những phẫu thuật nội soi được triển khai sớm vì viêm ruột thừa là một cấp cứu ngoại khoa.

Ưu điểm của phẫu thuật nội soi là ít xâm hại, đường mổ nhỏ và sẹo nhỏ. Qua đường mổ nhỏ, bác sĩ vẫn có thể quan sát toàn bộ ổ bụng để xác định vị trí ruột thừa, đánh giá mức độ viêm và kiểm tra các vùng xung quanh. Việc quan sát này giúp bác sĩ nhận biết ruột thừa đã vỡ hay chưa, viêm phúc mạc khu trú hay toàn thể, đồng thời phân biệt với những bệnh lý khác có biểu hiện tương tự viêm ruột thừa.

7. Mổ nội soi một lỗ có thể áp dụng khi ruột thừa chưa vỡ, chưa có biến chứng

Được biết Bệnh viện Bình Dân có áp dụng kỹ thuật mổ nội soi ruột thừa một lỗ (chỉ rạch một đường nhỏ ngay rốn). Những đối tượng bệnh nhân nào sẽ phù hợp với kỹ thuật giấu sẹo tuyệt đối này thưa bác sĩ?

BS.CK2 Nguyễn Phúc Minh trả lời: Phẫu thuật nội soi một lỗ là một xu hướng phẫu thuật ít xâm hại. Ưu điểm của kỹ thuật này chủ yếu là về thẩm mỹ vì chỉ có một đường mổ nhỏ ở rốn. Khi vào ổ bụng, bác sĩ vẫn phải quan sát và cắt ruột thừa. Bệnh viện Bình Dân đã triển khai kỹ thuật này.

Khi lấy ruột thừa ra qua đường mổ ở rốn, vẫn có nguy cơ nhiễm trùng. Vì vậy, bác sĩ cân nhắc áp dụng kỹ thuật này cho những trường hợp viêm ruột thừa chưa vỡ, chưa có biến chứng và người bệnh có mong muốn sẹo mổ thẩm mỹ hơn.

8. Ruột thừa vỡ có thể kéo dài thời gian nằm viện đến 5-7 ngày

Tiếp đến, về tiến trình hồi phục tại bệnh viện của một ca mổ ruột thừa cấp mổ sớm, nghĩa là ruột thừa nó chưa vỡ thì sẽ khác biệt như thế nào so với một ca nhập viện muộn khi mà ruột thừa đã vỡ mủ mà bắt buộc chúng ta cần phải đặt ống dẫn lưu ở bụng thưa bác sĩ? Và cái thời gian nằm viện nó có chênh lệch nhiều hay không?

BS.CK2 Nguyễn Phúc Minh trả lời: Khi viêm ruột thừa chưa có biến chứng, ruột thừa chưa vỡ, phẫu thuật tương đối đơn giản. Bác sĩ cắt ruột thừa và khâu cột gốc ruột thừa. Người bệnh thường hồi phục tốt, có thể xuất viện ngay ngày hôm sau.

Khi ruột thừa đã vỡ, việc xử trí phức tạp hơn, tùy mức độ viêm phúc mạc hoặc tình trạng áp xe. Có trường hợp áp xe chưa thể cắt ruột thừa, bác sĩ chỉ có thể dẫn lưu. Nếu viêm phúc mạc phải rửa toàn bộ ổ bụng, ruột có thể chướng và bác sĩ có thể phải đặt nhiều ống dẫn lưu.

Với những trường hợp có biến chứng phải rửa bụng và đặt dẫn lưu, thời gian hồi phục sau mổ có thể kéo dài đến 5-7 ngày. Trong thời gian này, người bệnh cần dùng kháng sinh đủ thời gian để điều trị nhiễm trùng, được chăm sóc ống dẫn lưu và theo dõi quá trình hồi phục. Thời gian nằm viện vì thế kéo dài hơn và chi phí điều trị cũng có thể tăng.

9. Khi nào có thể rút ống dẫn lưu sau mổ ruột thừa?

Đối với những trường hợp đã có biến chứng và bắt buộc phải đặt ống dẫn lưu thì tiêu chuẩn nào để cho các bác sĩ rút ống, thưa bác sĩ?

BS.CK2 Nguyễn Phúc Minh trả lời: Ống dẫn lưu giúp đưa dịch bẩn ra ngoài sau phẫu thuật cắt ruột thừa hoặc trong trường hợp viêm phúc mạc. Khi ống không còn cần thiết, bác sĩ có thể rút. Để quyết định thời điểm rút ống, bác sĩ thăm khám hằng ngày, đánh giá tình trạng dẫn lưu và dịch thoát ra.

Nếu ống chỉ được đặt để dự phòng, bác sĩ có thể rút sớm. Nếu đặt để điều trị, chẳng hạn để dẫn lưu mủ và dịch bẩn, ống có thể phải lưu lâu hơn. Bác sĩ sẽ dựa vào kết quả thăm khám hằng ngày để xác định khi nào ống đã hết vai trò và có thể rút.

10. Khi nào người bệnh có thể xuất viện sau mổ ruột thừa?

Đối với một ca bệnh trước khi cho bệnh nhân xuất viện, thường các bác sĩ sẽ đánh giá những tiêu chí nào thưa bác sĩ?

BS.CK2 Nguyễn Phúc Minh trả lời: Một trong những tiêu chí để xuất viện là người bệnh đã hồi phục sức khỏe, có thể tự chăm sóc và sinh hoạt tại nhà mà không cần sự hỗ trợ của bệnh viện. Chẳng hạn, người bệnh không còn cần truyền dịch hay tiêm kháng sinh và có thể chuyển sang dùng thuốc uống.

Bác sĩ cũng theo dõi tình trạng vết mổ và mức độ đau. Nếu vết mổ khô, đang lành và người bệnh không còn cần dùng nhiều thuốc giảm đau qua đường tĩnh mạch, bác sĩ có thể cho xuất viện.