Lời giải đa tầng cho thoái hóa khớp trong kỷ nguyên Đông

Hội thảo Khoa học và Đào tạo liên tục Lần thứ II năm 2025 do Hội Đông - Tây Y Kết Hợp TPHCM tổ chức vào ngày 6/12 tại Dinh Độc Lập, đón nhận đại biểu từ các bệnh viện, trường đại học và đơn vị chuyên ngành trên cả nước. Sự kiện tạo diễn đàn để các chuyên gia cập nhật tiến bộ điều trị thoái hóa khớp, thảo luận mô hình kết hợp Y học hiện đại và Y học cổ truyền, hướng tới xây dựng những khuyến cáo lâm sàng dựa trên bằng chứng.

Trong bài báo cáo “Tổng quan thoái hóa khớp: Bức tranh toàn cảnh từ dịch tễ đến chẩn đoán và xu hướng điều trị”, PGS.TS Nguyễn Đình Khoa - Trưởng khoa Nội Cơ xương khớp, Bệnh viện Chợ Rẫy nhấn mạnh tầm quan trọng của khai thác bệnh sử, thăm khám thực thể và chẩn đoán hình ảnh trong xác định bệnh. Dù hiện chưa có phương pháp đảo ngược thoái hóa khớp, mục tiêu điều trị là kiểm soát triệu chứng, cải thiện vận động, làm chậm tiến triển, giảm nguy cơ tàn phế.

Chuyên gia đặc biệt lưu ý: thoái hóa khớp cần được quản lý theo hướng đa mô thức và cá thể hóa, kết hợp giáo dục bệnh nhân, biện pháp không dùng thuốc, điều trị nội khoa hợp lý và xem xét can thiệp ngoại khoa ở giai đoạn muộn.

Trong bài báo cáo “Thoái hóa khớp: Góc nhìn từ giải phẫu sinh lý đến thay đổi bệnh lý về cấu trúc mô - thần kinh - nội tiết - miễn dịch”, PGS.TS.BS.CK2 Lê Chí Dũng - Chủ tịch Hội đồng Khoa học Hệ thống Bệnh viện Sài Gòn - ITO nhấn mạnh rằng thoái hóa khớp là kết quả của chuỗi tương tác phức tạp giữa cơ học, thần kinh, nội tiết và miễn dịch. Ông phân tích hai trạng thái của thoái hóa: thoái hóa sinh lý diễn ra chậm, cân bằng, ít viêm và duy trì chức năng; trong khi thoái hóa bệnh lý xuất hiện khi sự cân bằng tổng hợp - phân giải bị phá vỡ, kéo theo viêm mạn nhẹ, rối loạn tân sinh mạch - thần kinh, mất vững cơ học và thay đổi nội tiết - chuyển hóa.

Chuyên gia cho biết các tổn thương tại sụn khớp, xương dưới sụn, màng hoạt dịch và gân cơ hình thành “vòng xoắn bệnh lý” gồm viêm - đau - hủy cấu trúc, khiến bệnh tiến triển nhanh, gây đau mạn, biến dạng và suy giảm chức năng vận động. Do đó, thoái hóa khớp cần được tiếp cận sớm - toàn diện - liên tục nhằm chặn vòng xoắn này và tối ưu hóa chất lượng sống cho người bệnh.

BS.CK2 Hoàng Quốc Nam - Trưởng khoa Nội Cơ xương khớp, Bệnh viện Thống Nhất đưa ra những con số rất đáng chú ý khi thoái hóa khớp ảnh hưởng hơn 500 triệu người trên thế giới, và 80-90% bệnh nhân xuất hiện đau kéo dài ở gối, háng, cột sống thắt lưng hoặc bàn tay. Từ những dữ liệu đó, chuyên gia lý giải mục tiêu điều trị hiện nay tập trung vào 4 trục chính: giảm đau, hạn chế phá hủy khớp tiến triển, duy trì khả năng vận động và cải thiện chất lượng sống. Các biện pháp giảm đau bao gồm paracetamol, NSAIDs, opioid và thuốc giảm đau thần kinh - lựa chọn dựa trên mức độ đau, bệnh lý nền và nguy cơ tác dụng phụ.

Báo cáo cũng cập nhật những xu hướng điều trị mới, từ liệu pháp tái tạo - sinh học, cá thể hóa điều trị, kỹ thuật nhắm vào cơ chế đau - thần kinh, đến các can thiệp cơ học và thuốc thay đổi cấu trúc khớp (DMOADs). Những hướng tiếp cận này cho thấy sự chuyển dịch rõ rệt từ điều trị triệu chứng sang can thiệp vào cơ chế bệnh sinh, giúp kiểm soát đau tốt hơn và làm chậm tiến triển bệnh. Chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng, vì cơ chế đau trong thoái hóa khớp rất phức tạp, chiến lược điều trị cần phối hợp nhiều tầng: chống viêm - giảm đau theo bậc thang WHO và lựa chọn thuốc tác động lên thần kinh cho đau mạn tính. Mục tiêu cuối cùng là tối ưu hóa kiểm soát đau và nâng cao chất lượng sống cho người bệnh.

Ở góc nhìn thực hành lâm sàng, BS.CK2 Huỳnh Phan Phúc Linh - Trưởng Khoa Điều trị theo yêu cầu (Trại 6), Bệnh viện Chợ Rẫy nhấn mạnh, không có liệu pháp nào hiện được chứng minh làm thay đổi tiến triển cấu trúc của thoái hóa khớp, giảm đau và duy trì chức năng vẫn là mục tiêu chính.

Trong chiến lược điều trị nội khoa, NSAIDs bôi phù hợp cho thoái hóa khớp gối; capsaicin có hiệu quả nhưng dễ gây kích ứng. Tiêm nội khớp glucocorticoid chỉ mang lại lợi ích ngắn hạn; còn PRP và chất bổ sung độ nhớt chưa có đủ bằng chứng mạnh. Trong kiểm soát đau toàn thân, acetaminophen đáp ứng thấp, trong khi duloxetine được xem là lựa chọn hữu ích ở bệnh nhân đau mạn tính lan tỏa. Các thuốc sinh học - điều hòa miễn dịch vẫn đang trong quá trình nghiên cứu, ngoại trừ một số tín hiệu về ức chế IL-1β.

Từ góc nhìn Lão khoa, PGS.TS.BS Nguyễn Văn Trí - Chủ tịch Hội Lão khoa TPHCM nhìn nhận thoái hóa khớp ở người cao tuổi không thể tách rời bối cảnh già hóa dân số, đa bệnh lý và đa thuốc. Các biểu hiện thường không điển hình, dễ che lấp bởi suy yếu, giảm chức năng, rối loạn nhận thức và nguy cơ té ngã - những yếu tố khiến việc chẩn đoán và kiểm soát triệu chứng trở nên phức tạp hơn.

Vị chuyên gia đồng thời làm rõ vai trò then chốt của đánh giá lão khoa toàn diện, đặc biệt là mức độ suy yếu (frailty) - yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng vận động, nguy cơ té ngã và đáp ứng điều trị. Ông khẳng định rằng thoái hóa khớp ở người già không chỉ là câu chuyện “mòn khớp” mà là sự mất cân bằng giữa cơ học, chuyển hóa và sinh học trong bối cảnh lão hóa toàn thân. Vì vậy, chiến lược điều trị phải tích hợp: kiểm soát bệnh đi kèm, phục hồi dinh dưỡng - sức cơ, tối ưu giảm đau, cân nhắc thuốc an toàn và điều chỉnh can thiệp theo khả năng chịu đựng của từng bệnh nhân.

Trong bài báo cáo về vai trò Y học gia đình trong quản lý thoái hóa khớp, GS.TS Phạm Lê An - GV cao cấp Trung tâm YHGĐ ĐH YD TPHCM, Chủ tịch Hội Bác sĩ Gia đình Việt Nam nhấn mạnh rằng thoái hóa khớp không chỉ là bệnh lý cơ xương khớp đơn thuần mà là vấn đề đa chiều: thể chất - tâm lý - xã hội. Do đó, bác sĩ YHGĐ đóng vai trò trung tâm trong phối hợp chăm sóc, từ sàng lọc đau, đánh giá lo âu - trầm cảm, hướng dẫn kỹ năng đối phó đau, đến tối ưu hóa vận động và chức năng. Ông đặc biệt nhấn mạnh hiệu quả của các liệu pháp tâm lý trị liệu như CBT, pain coping training trong việc giảm đau, cải thiện chức năng và nâng chất lượng sống cho người bệnh.

Bên cạnh đó, biofeedback được trình bày như công cụ tiềm năng giúp bệnh nhân quan sát các tín hiệu sinh lý của chính mình theo thời gian thực, từ đó điều chỉnh hành vi - tư thế - hoạt động cơ. Nhiều hình thức như EMG-biofeedback, gait-biofeedback, kiểm soát nhịp thở, HRV và postural-biofeedback đã cho thấy tác dụng trong phục hồi chức năng, giảm đau và hạn chế nguy cơ té ngã ở người cao tuổi. GS Lê An kết luận: sự kết hợp giữa Y học gia đình, tâm lý trị liệu và biofeedback mở ra hướng tiếp cận toàn diện - cá nhân hóa, giúp quản lý thoái hóa khớp hiệu quả và bền vững hơn.

Dưới lăng kính của y học cổ truyền, PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay - Chủ tịch Hội Đông Tây Y kết hợp TPHCM lý giải thoái hóa khớp không chỉ là “mòn khớp” mà là hệ quả của sự mất cân bằng toàn thân. Theo YHCT, gốc bệnh xuất phát từ tình trạng kém nuôi dưỡng, hư chứng và bế tắc kinh mạch; ngọn bệnh biểu hiện bằng đau - tê - hạn chế vận động. Từ đó, YHCT tiếp cận điều trị theo nguyên tắc vừa khu tà, vừa bổ chính, chú trọng điều hòa khí huyết, bổ Can Thận và cải thiện nền tảng chuyển hóa.

Chuyên gia nhấn mạnh sự tương đồng giữa YHCT và YHHĐ: một bên cung cấp khung lý luận vi mô - toàn diện, bên còn lại làm sáng rõ cơ chế bệnh sinh ở mức tế bào. Khi kết hợp, hai hệ thống tạo nên mô hình điều trị đa tầng và cá thể hóa. Nhiều bằng chứng SRMA cho thấy các phương pháp YHCT (châm cứu, dược liệu, dưỡng sinh) giúp giảm đau, cải thiện chức năng. Bà kêu gọi đẩy mạnh RCTs để chuẩn hóa liệu pháp và khuyến khích người cao tuổi duy trì luyện tập Thái cực quyền, dưỡng sinh để bảo vệ chức năng khớp lâu dài.

Phiên chuyên gia “Tiếp cận đa chiều thoái hóa khớp” quy tụ các chuyên gia hàng đầu về Cơ xương khớp, YHGĐ và YHCT. Với hai bài báo cáo chuyên sâu và một phiên thảo luận hướng đến đồng thuận, nội dung phiên bao quát từ phối hợp thuốc YHCT - NSAIDs, giá trị cấy chỉ đến những vấn đề thực tiễn còn bỏ ngỏ trong quản lý thoái hóa khớp. Dưới sự dẫn dắt của chủ tọa đoàn giàu kinh nghiệm, phiên chuyên gia trở thành điểm nhấn của hội thảo nhờ chiều sâu khoa học và sự trao đổi học thuật sôi nổi.

Trong phần thảo luận chuyên sâu, nhóm chuyên gia do PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay và ThS.BS Võ Thanh Phong chủ trì đã hệ thống hóa 20 vấn đề cốt lõi trong điều trị thoái hóa khớp, với mục tiêu xây dựng các khuyến cáo đồng thuận phù hợp thực hành tại Việt Nam. Các nội dung được thảo luận trải rộng từ định hướng điều trị giảm đau - cải thiện chức năng, tiêu chuẩn hóa chẩn đoán, chỉ định phối hợp YHCT - YHHĐ, đến chiến lược sử dụng thuốc dài hạn, lựa chọn can thiệp không dùng thuốc và vai trò của các liệu pháp hỗ trợ. Đây là bước đi quan trọng nhằm hình thành một khung chăm sóc đa tầng, dựa trên sinh lý bệnh học của THK và bối cảnh người bệnh Việt Nam.

Các chuyên gia thống nhất rằng điều trị thoái hóa khớp cần bắt đầu từ mục tiêu kép: giảm đau - khôi phục chức năng khớp - nâng cao chất lượng sống. Về thuốc, việc cá thể hóa lựa chọn giữa YHCT, YHHĐ hoặc mô hình phối hợp cần dựa trên giai đoạn bệnh, mức độ nặng theo Kellgren-Lawrence, vị trí tổn thương và bệnh đi kèm. YHCT giữ vai trò bổ chính - khu tà với các pháp trị như Bổ Can Thận, mạnh gân cốt, hoạt huyết hóa ứ… trong khi YHHĐ cung cấp điều trị triệu chứng, đặc biệt NSAIDs dạng ngắt quãng (on-demand) giúp tối ưu giảm đau mà hạn chế tác dụng phụ. Các thuốc điều trị triệu chứng tác dụng chậm như SYSADOA, glucosamine, chondroitin, diacerein và ASU cũng được cân nhắc phối hợp tùy đáp ứng.

Ở nhóm không dùng thuốc, phiên đồng thuận nhấn mạnh vai trò của châm cứu, xoa bóp bấm huyệt, điện châm, cấy chỉ, các bài tập Dưỡng sinh - Thái cực quyền, xông thuốc, chườm nóng… giúp cải thiện vận động và giảm đau theo cơ chế tăng lưu thông khí huyết. Những kỹ thuật này được xem như tầng điều trị quan trọng song hành cùng thuốc, đặc biệt ở nhóm cao tuổi hoặc có bệnh nền hạn chế dùng NSAIDs. Đồng thời, khuyến cáo về giảm cân, kiểm soát đau thần kinh, phục hồi chức năng, theo dõi thận - gan khi dùng thuốc dài hạn cũng được thống nhất.

Một trọng tâm lớn của phiên đồng thuận là xác định mô hình phối hợp tối ưu giữa Đông và Tây y trong điều trị thoái hóa khớp. Qua phân tích, các chuyên gia nhận định việc kết hợp hợp lý giữa thuốc YHCT và NSAIDs có thể mang lại hiệu quả giảm đau tốt hơn so với NSAIDs đơn độc, trong khi các phương pháp YHCT như cấy chỉ, châm cứu có thể duy trì giảm đau dài hạn và cải thiện chức năng khớp. Ở những tình huống không thể dùng thuốc, lựa chọn thay thế bằng chế phẩm YHCT phù hợp chẩn đoán giúp đảm bảo tính an toàn. Đồng thời, nhóm chuyên gia nhấn mạnh yêu cầu lập lộ trình chăm sóc liên chuyên khoa - từ nội cơ xương khớp, YHCT, phục hồi chức năng đến dinh dưỡng và sử dụng can thiệp tối thiểu trước khi chuyển sang phẫu thuật.

Trong bài báo cáo về Vật lý trị liệu và Phục hồi chức năng trong điều trị thoái hóa khớp, các chuyên gia nhấn mạnh rằng tập luyện có cấu trúc vẫn là trụ cột của điều trị, giúp giảm đau, cải thiện tầm vận động, sức mạnh cơ - gân - dây chằng và nâng cao chất lượng sống. Lợi ích của tập luyện đạt cao nhất ngay sau khi hoàn thành chương trình và duy trì được cả ngắn hạn lẫn dài hạn, phù hợp cho mọi mức độ nặng của thoái hóa khớp gối và háng.

Tuy nhiều nghiên cứu gợi ý cơ chế tác động của các can thiệp cơ sinh học (như nẹp, lót giày) và các liệu pháp thụ động (xoa bóp, điện trị liệu, trị liệu thủ công), bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên vẫn còn hạn chế, nên các biện pháp này được khuyến cáo chỉ nên dùng bổ trợ cho chương trình tập luyện chủ động. Tập luyện vẫn cần được cá thể hóa theo mức độ đau và khả năng vận động của từng bệnh nhân.

Một góc nhìn thú vị về tương tác thuốc giữa 2 trường phái y học cổ truyền và y học hiện đại được TS.DS Lê Thị Lan Phương - Phó trưởng Khoa, Khoa Y học cổ truyền, Đại học Y Dược TPHCM đề cập, sự phối hợp này mang lại hiệu quả trong điều trị thoái hóa khớp, song cũng tiềm ẩn rủi ro nếu không hiểu rõ tương tác dược lý. Một số vị thuốc YHCT có thể ảnh hưởng đến chuyển hóa thuốc tây thông qua hệ cytochrome P450, làm tăng độc tính hoặc giảm hiệu quả điều trị, đặc biệt với NSAIDs, corticoid hay methotrexate.

Vì vậy, chuyên gia nhấn mạnh rằng, việc nhận diện đúng các nhóm tương tác - từ cạnh tranh gắn protein huyết tương, ức chế vận chuyển thuốc cho đến thay đổi hấp thu - là yếu tố then chốt. TS.DS Lê Thị Lan Phương nhấn mạnh: chỉ nên phối hợp khi thật sự cần thiết, có bằng chứng rõ ràng và theo dõi chặt chẽ để đảm bảo cân bằng giữa hiệu quả - an toàn cho người bệnh thoái hóa khớp.

Trong phần báo cáo về “Giải mã cơ chế tác dụng của dược liệu và các bài thuốc trong điều trị thoái hóa khớp”, TS Trần Ngọc Hồng Diễm - Khoa YHCT, Trường ĐH Khoa học Sức , ĐH Quốc gia TPHCM một lần nữa khẳng định về chiến lược điều trị toàn diện đối với bệnh lý thoái hóa khớp. Và Y học cổ truyền giữ vai trò quan trọng với các bài thuốc có tác dụng khu phong, trừ thấp, hoạt huyết, bổ Can Thận nhằm giảm triệu chứng và hỗ trợ phục hồi chức năng khớp.

Những tiến bộ của khoa học hiện đại trong dược liệu học, đặc biệt qua các nghiên cứu về cytokine, con đường tín hiệu viêm và phân tích mạng lưới dược lý, làm sáng tỏ cơ chế tác động của nhiều vị thuốc như Độc hoạt, Ngưu tất, Tang ký sinh… giúp giải thích tính kháng viêm, chống oxy hóa, giảm đau và bảo vệ sụn khớp ở mức độ phân tử. Song, chuyên gia cho rằng cần có thêm các nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng và phân tích hệ thống (omics, network pharmacology) để củng cố tính thuyết phục và thúc đẩy Y học tích hợp dựa trên bằng chứng.

Qua bài báo cáo “Các phương pháp Châm cứu trong điều trị thoái hóa khớp”, chuyên gia nhấn mạnh vai trò ngày càng rõ rệt của châm cứu trong điều trị thoái hóa khớp: giúp giảm đau, cải thiện vận động, tăng chức năng và chất lượng sống cho người bệnh. Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh hiệu quả giảm đau tương đương một số thuốc, với ưu điểm an toàn, ít tác dụng phụ và có thể phối hợp linh hoạt trong từng giai đoạn bệnh. Báo cáo khẳng định châm cứu là phương pháp hỗ trợ quan trọng, cần được chuẩn hóa phác đồ và tiếp tục nghiên cứu dài hạn.

TS.BS Kiều Xuân Thy - Điều hành quản lý Cơ sở 3 - Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM trình bày cơ chế tác dụng của châm cứu trong điều trị thoái hóa khớp dưới góc nhìn kết hợp YHCT - YHHĐ, nhấn mạnh bằng chứng cho thấy điện châm và cấy chỉ có khả năng giảm đau, điều hòa phản ứng viêm, cải thiện tuần hoàn vi mô và phục hồi cân bằng khí huyết. Các phân tích hệ thống và thử nghiệm lâm sàng gần đây khẳng định châm cứu là phương pháp bổ trợ an toàn - hiệu quả, giúp tối ưu kiểm soát triệu chứng và nâng cao chức năng vận động khi phối hợp trong phác đồ điều trị toàn diện thoái hóa khớp.

Trong báo cáo “Tối ưu hóa điều trị thoái hóa khớp gối”, ThS.BSNT Trần Hòa An - BCH Hội Đông Tây y kết hợp TPHCM nhấn mạnh YHCT là nhóm phương pháp an toàn, giàu tiềm năng khi được tích hợp hài hòa với YHHĐ, giúp tăng hiệu quả điều trị, giảm lệ thuộc thuốc giảm đau kéo dài và cải thiện chất lượng sống. Việc phối hợp liên chuyên khoa, cá thể hóa theo giai đoạn bệnh - phenotype - HCLS YHCT được xem là hướng tiếp cận tối ưu; đồng thời cần thêm các nghiên cứu RCT chất lượng cao để hoàn thiện bằng chứng và chuẩn hóa thực hành lâm sàng.

Các báo cáo viên nhận thư cảm ơn từ Ban Tổ chức như một lời tri ân và sự trân trọng dành cho những đóng góp học thuật làm nên chất lượng của hội thảo.

Các chuyên gia giàu kinh nghiệm từ nhiều chuyên ngành tề tựu tại hội nghị, cùng chung mục tiêu thúc đẩy mô hình điều trị thoái hóa khớp dựa trên bằng chứng

Hội nghị kết thúc thành công với nhiều gợi mở chuyên môn và điểm giao thoa giá trị giữa YHCT và YHHĐ, đánh dấu bước tiến mới trong xây dựng mô hình điều trị tích hợp.

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay - Chủ tịch Hội Đông Tây y kết hợp TPHCM trao thư cảm ơn đến AloBacsi - đơn vị phối hợp tổ chức và truyền thông vì những đóng góp giúp hội nghị lan tỏa rộng rãi đến cộng đồng y khoa.